Bơyan mơyan thun anai, rơbêh ha mơkrah hektar hmua pơdai ia, sang anŏ yă Trần Thị Nguyệt, dŏ ƀơi să Hòa Phú, tơring čar Dak Lak, pơhrŏ năng ai 15 kg pơdai pơjeh; kmơ̆k hơbâo pruai rĭm sa ar hrŏ mơ̆ng 60 kg trun dŏ 45 kg ƀudah 50 kg đôč. Tal blung a ngă hrŏm hơbô̆ bruă ngă hmua pơdai ia pơhrŏ ayuh djah anai, tơlơi mơ̆ yă Nguyệt ƀuh amuñ biă mă ñu lĕ rơnoh prăk tuh pơ alin blung a kơ bruă ngă hmua hrŏ ƀiă.

“Tui tơđar hlâo adoh, lĕ 13 kg lơ̆m sa ar, ră anai ngă tui hơbô̆ phrâo dŏ kơnong 10 kg đôč, hrŏ ƀiă 3 kg dưi pơkrem pioh kơ ta 100 rơbâo prăk ƀơ̆i. Bơ hơbâo pruai, kmơ̆k dưm amăng hmua pơdai hlâo adih 60 kg NPK, ră anai hrŏ trun dŏ năng ai 45 truh 50 kg lơ̆m sa ar, plai ƀiă mơ̆n prăk tuh pơplai. Khă hrŏ ƀiă laih hăng pơjeh pơdai samơ̆ pơdai boh yua pơhrui ăt lu mơdum hăng hlâo adih mơ̆n”.

Đơ đam hmua pơdai mơ̆ng sang anŏ yă Nguyệt amăng kual hmua 24 hektar yua sang bruă rah pơjeh pơdai ngă hmua Hoà Xuân pơphun ngă. Hơbô̆ bruă anai dưi ngă tui na nao laih mơ̆ng bơyan mơyan thun 2024 truh ră anai, hăng lu jơlan hơdră pơtum ngă, brơi pơhrŏ ƀiă rơnoh hơbâo pruai, ia jrao pơdjai hlăt kman, pơkă hnơ̆ng ia pling nao amăng king hmua hăng pơphun glăi bruă ngă hmua djơ̆ lăp. Pơjeh pơdai rah pơtem hrŏ mơ̆ng 30-40%; kơnong bơyan mơyan rơnoh hơbâo pruai djuai hơbâo ia jrao hrŏ 23%. Ia pling nao amăng hmua ăt dưi pơkă hnơ̆ng, pling nao man ƀrô djrưh djop đôč-hơmâo hrơi lui thu ia pơblih nao rai. Bruă pơphun glăi bruă ngă hmua djơh hăng, ngă gêh găl, dưi ba nao măi mok djru bruă rĭm črăn amuñ hloh, kah hăng jĭ rơ̆k, pơhlom hlăt pơčram truh pơ črăn yua pơdai. Gơnam yua rơdêh por anet gư̆ mă mơ̆ng ataih pioh djru bruă, pruih ia jrao, hơbâo pruai, djru kơ mơnuih ngă hmua djă apăn ia jrao ƀơi tơngan dơ̆ng tah. Sa boh sang anŏ dơ̆ng ngă hrŏm bruă anai brơi thâo, pơkă hăng hlâo adih, hơdră ngă anai lu črăn pơblih laih, plai ƀiă mơ̆n gleh glar tơnap tap, yua hơmâo măi djru pran hloh:

“Hlâo adih gơmơi ngă hmua kơnong kơnang kơ pran jua ta pô hăng tơkai tơngan soh boh tơhnal ƀu lu ôh, ngă bruă rơnang biă mă. Ră anai, ba yua hơdră phrâo, pruih ia jrao hăng măi, gơnam pơpor, djop bruă ngă ba yua măi mok soh anun hmar hloh, tañ mơ̆n amăng bruă mă, sit bơyan hơjan hlim, rơbŭ kơthel hai ăt plai ƀiă mơ̆n răm ƀăm pơdai kơtor”.

Hrŏm hăng pơhrŏ ƀiă pran jua mơnuih mă bruă, hơdră arăng pơsir hĭ adrăng, hla rơ̆k asuk ruk ăt pơblih phara laih. Pơhrua nao bruă čuh lui soh kah hăng hlâo, adrăng pơdai arăng mă pơƀut hĭ djă pioh, bơwih brơi bruă čem rông rơmô, kơbao, hlô mơnong ƀong rơ̆; phun pơdai laih yuă, lui hnun kai čuar pơjing anŏ pơbrŭ kiăng jing kmơ̆k amăng lơ̆n hlŭ. Anai ăt jing sa jơlan hơdră pơsir bruă ngă hmua huăi ba yua lu ia jrao, kmơ̆k pruai hăng ia jrao, ngă sat ayuh hyiăng ƀudah čuh adrăng pơdai ngă dơluh asăp amăng adai rơngit, kơnang kơ bruă pơhrŏ blơi yua kmơ̆k ia jrao hăng pơsir mă djah djâo, asuk ruk pơgang anŏ hơdjă rơgoh ayuh hyiăng.

Găn rơgao dua thun ngă hmua, pă bơyan rah pơtem pơdai hmua ia, hơbô̆ bruă anai hơmâo pơhrŏ hĭ giăm 287 tơn CO2, ayuh carbon. Rơnoh pơdai mơboh amăng thun blan ngă tui hơdră phrâo lơ̆m sa hektar hơmâo yuă truh 7,84 tơn pơdai, lu hloh năng ai 8,4% pơkă hăng hlâo kơ anun. Bruă pơhrŏ ƀiă rơnoh kmơ̆k hơbâo ia jrao puai amăng hmua hơmâo djru mơnuih ngă hmua dưi pơkrem mơ̆ng 1,2 truh 2,5 klăk prăk lơ̆m sa hektar, sa bơyan ngă pơdai.

Ơi Đinh Văn Đang, Khua anom bruă pơsur ngă hmua tơring čar Dak Lak brơi thâo, boh tơhnal ƀuh rơđah anun jing anŏ pơsit kiăng akŏ pơjing bruă mă tui hơdră phrâo, djru mơnuih ƀôn sang kiăng hơmâo ană gêh găl hyu sem lăng, pơtong glăi hlâo kơ ngă tui.

“Hrơi blan pơ anăp, ăt pơtrut bruă hyu pơtô lăi, pơđĭ tui tơlơi thâo hluh kơ mơnuih ƀôn sang ngă hmua kơ tơlơi gơgrong ba, tơlơi tŭ yua mŏng hơbô̆ bruă ngă hmua pơhrŏ ngă anŏ dơluh đĭ asăp amăng adai rơngit. Pơphun pơdah thâo hơbô̆ bruă brơi mơnuih ƀôn sang hyu sem lăng, hrăm tui. Ngă hrŏm hăng djop sang bruă mơdrô, kông ty ngă hrŏm pioh blơi rơnoh pơkă carbon brơi mơnuih ƀôn sang ngă hmua, kiăng pơđĭ tui boh tŭ yua bơwih ƀong huă thun blan pơ anăp adih”.

Mơ̆ng boh tơhnal blung a, tơlơi jŭ yap pơkă rai lĕ lơ̆m pok pơhư prong ƀu kơnong đơ đam hmua đôč ôh, dŏ ngă tui djơ̆ hnơ̆ng pơkă akŏ klôn laih anun anŏ gêh găl kơ rĭm kual, đang hmua tui anŏ gêh găl hơmâo ia pling nao laih anun rơdêh kai dưi nao truh. Ataih hloh kơ anun dơ̆ng, akŏ pơjing bruă lir hơbit kiăng pơhrŏ ƀiă anŏ ngă dơluh đĭ asăp amăng adai rơngit, dưi pơkă rơnoh, pơtong rơđah hăng pơhlom hlâo kiăng ba glăi boh tŭ yua kơ mơnuih ngă hmua.

Tui sit nik brơi ƀuh, hrŏ trun anah pơjeh, kmơk hăng ia pruih amra ngă hrŏ trun prăk tuh pơ alin hăng huăi ngă hơƀak amăng ngă hmua pơdai. Samơ̆, tơdah hrŏ trun ƀu lăp djơ̆, phun pla amra kơƀah ia bơbuă, bơdjơ̆ sat nao phun pla hăng ngă mơboh aset. Kiăng rơđah ƀiă dong kơ bruă hrŏ ƀiă tuh pơ alin samơ̆ ăt pơhlôm tŭ yua amăng ngă hmua, pô mă tơlơi pơhing črăn hơdră hơmâo mông bơră ruai hăng Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, kơ-iăng Khua anih pơtô tơlơi hrăm bruă ngă hmua, Sang hră pơtô boh thâo ngă hmua, đang glai kual Dap kơdư.

- Ơ ơi Đỗ Văn Chung, tui ih pơmĭn, yua hơget amăng ngă hmua pơdai ia bruă ngă plai ƀiă hơƀak lĕ tơlơi rơkâo kiăng hrŏ ƀiă kmơk, sit biă ñu lĕ kmơk đạm ?

Ơi Đỗ Văn Chung: Anai lĕ sa hơbô̆ bruă ngă lông lăng hăng anai ăt lĕ sa hobô̆ bruă ngă hmua pơdai plai ƀiă ngă tơbiă carbon tui jơlan gah ngă hmua hơđong mơng Việt nam hăng tui jơlan gah mơng Ding jum ngă hmua hăng ayuh hyiăng kah hăng anom bruă pơsur ngă hmua hơdôm boh tơring čar. Kmơk pruai hơmâo mă yua amăng hơbô̆ bruă anai tui boh thâo pla pơjing hăng tui tơlơi črâo ba mơng ƀing kơhnâo.

Tui anun ƀing ta ƀuh anai lĕ ngă tui boh thâo pla pơjing, ƀu djơ̆ pruai kmơk NPK lu amra mơboh mơ̆ lu mơnuih pruai kmơk lu đơi ngă bơdjơ̆ sat nao pơdai. Pơdai hiam đơi amăng ngă rơbuh, ƀuh lu hlăt mơŏt pơčrăm, sit biă ñu lĕ lu đạm. Tơdah lu đạm pơdai hiam đơi, phun hla mơda lu, ngă lu tui hlăt mŏt pơčrăm ƀơi pơdai, amăng anun hơmâo kman ngă añŏt hla, krô hla.

- Dơnun lơm hrŏ trun kmơk pruai tui tơlơi pơkă, hơdôm boh than ba glăi amăng hơdôm hơbô̆ bruă ngă lông lăng anai hiưm pă ñu, ơ ơi ?

Ơi Đỗ Văn Chung: Mah kmơk pruai hơmâo hrŏ trun ƀiă biă mă ñu mơng 25-30% NPK kiăng plai ƀiă ngă hơƀak sang mơnil, samơ̆ pơdai ăt mơboh mơn. Lơm sem lăng, ƀing pơsur ngă hmua mă sem lăng gơnam tui tơlơi pơkă boh thâo pla pơjing. Tui mrô jŭ yap mơng hơbô̆ bruă anai truh rơbêh 61,3 tă/ektar, bơ lăng nao rai hăng pơjeh pơdai anai truh 59,5 tă/ektar. Yua anun, mah hrŏ trun kmơk samơ̆ pơdai ăt mơboh hăng jŭ yap tui % ăt rơgao hơnong pơkă hăng ba glăi tŭ yua amăng bơwih ƀong truh 10,2% pơhmu hăng ngă tui hơđăp.

- Mơng tơlơi sit nik pok pơhai, hơget ngă bơngô̆t prong hloh lơm ba ngă tui anai amăng hmua pơprong, ơ ơi ?

 Ơi Đỗ Văn Chung: Tơlơi ngă bơngô̆t lĕ mơng hlâo anun neh met wa ăt ngă hmua tui hơđăp, pơmĭn tơdah pruai kmơk ƀiă amra ngă ƀu mơboh ôh. Samơ̆ ƀing kơhnâo kơhnăk, ƀing pơsur ngă hmua plơi pla amra lĕ ƀing mơnuih hluai tui boh than dưi ngă pơblang brơi hăng yôm hloh lĕ ƀing apăn bruă črâo ba, pơblang brơi ngă hiưm pă kiăng neh met wa đăo gơnang, hluh rơđah hăng thâo tong ten boh than ba glăi lơm ƀing ta pruai kmơk tui anai kiăng wai pơgang jum dar laih dong pơdai ăt mơboh. Anai lĕ tơlơi akŏ phun kiăng ƀing ta pok prong.

- Hăng hơdôm boh sang anŏ ngă pơdai tui jơlan gah plai ƀiă ngă hơƀak, ih hơmâo tơlơi pơtă hiưm pă ñu ?

Ơi Đỗ Văn Chung: Neh met wa kiăng đăo gơnang, ngă tui djơ̆ tơlơi črâo ba mơng ƀing kơhnâo, ngă tui hơdôm hră pơ-ar čih pioh, ngă tui ƀing pơsur ngă hmua amăng ƀon lan. Tơdah tơnap kiăng pơlăi nao rai kiăng hơmâo hơdră lăp djơ̆, tuh pơ alin amăng hmua pơdai pơkrem rah, pơhlôm agaih rơnăk hăng pơhrui hơđong.

- Hai bơni kơ ih hŏ!