Lâm Đồng jing tơring čar ba akŏ amăng čar ta, hăng đang pla kơphê prong biă, 328.000ha, pơhrui hơmâo rơbêh 1 klăk tơn. Samơ̆ ƀơi lu đang hmua, bruă pruai hơbâo, pruih ia kơ phun pla ăt kiăo tui tơlơi juăt ngă đôč, aka ƀu kiăo tui lŏn tơnah, hăng anŏ kiăng hrip mă mơ̆ng phun pla ôh. Ơi Vũ Xuân Diện, ƀơi Bảo Lộc, tơring čar Lâm Đồng, hơmâo hơdôm pluh thun laih ngă kơphê. Samơ̆ ăt kah hăng lu sang anŏ pơkŏn mơn, bruă rông phun pla ăt kiăo tui tơlơi juăt ngă mơ̆ng hlâo đôč:“Mơ̆ng hlâo laih gơmơi ngă kơphê kiăo tui tơlơi thâo thăi mơ̆ng ƀing gơmơi đôč. Rông phun kơphê kah hăng ƀing gơmơi juăt ngă lĕ pruai hơbâo pơđăm djah djâo, eh rơmô yơh lu, giong anun dong lĕ trung vi lượng. Bơ ră anai hơbâo pruai arăng sĭ lu mơta, djŏp djuai yơh”.

Anih sĭ mơdrô hơmâo lu biă hơbâo pruai, samơ̆ yom hloh lĕ ta ruah djơ̆ hơbâo či pruai hăng pruai djơ̆ hrơi blan. Tơdah ƀu thâo lŏn hmua la đang glăk kơƀah anŏ hơhet, phun ñu kiăng anŏ hơget tui rim tal, jing bruă pruai hơbâo amuñ ngă kơƀah mơnong anai, rơbêh mơnong adih, tui anun huač prăk mơ̆ ƀu ngă brơi phun pla hiam ôh. Anai ăt jing bruă mơ̆ lu mơnuih ngă hmua kiăng djru pơtŏng lăng lŏn tơnah kiăng anŏ hơget thơ đa mơ̆ng thâo rông pla. Ơi Ngô Xuân Nam, ƀơi phường Bảo Lộc, hơmâo 15 thun laih ngă kơphê, ñu čang rơmang:“Lŏn hmua klă, ta ngă brơi lŏn ñu hiam, hnun kah kơphê mơ̆ng mơboh klă. Kâo čang rơmang tơring čar pơphun ngă lu bruă sem lăng lŏn hmua. Hơdôm sang bruă mơdrô, ƀing kơhnâo lăng ba, ngă hiưm pă gơmơi thâo ruah mă djuai hơbâo pruai, ruah anah phun pla lăp djơ̆”.

Mơ̆ng bruă ngă hmua, ơi Thái Như Hiệp, Kơ-iăng khua khul kơphê ka kao Việt Nam, lăi lĕ, hăng kơphê Robusta, tuč rơnuč anŏ ta kiăng lĕ kơphê hiam. Khă hnun, sa tơlơi aka ƀu djơ̆ ră anai lĕ bruă pruai hơbâo hăng pruih ia ƀơi hơdôm hmua đang ăt glăk ngă tui kơnar đôč, lơ̆m anun pha pơ lŏn lĕ ta pruai hơbâo, pruih ia ñu phara.

Ơi Nguyễn Thiện Chân, Kơ-iăng khua anom bruă tơjŭ pla hăng pơgang phun pla, Gơnong bruă ngă hmua hăng ayuh hyiăng tơring čar Lâm Đồng, lăi kiăng dăp glăi kual tơjŭ pla, laih dong hơmâo sang bruă mơdrô ngă hrŏm hăng mơnuih ngă hmua:“Ƀing ta khŏm hơmâo kual pla pơƀut ha anih, ngă bruă tui hơnong pơkă kơ sa blah đang hmua prong. Amăng anun nao hrŏm hăng neh met wa lĕ sang bruă mơdrô. Sang bruă mơdrô khŏm gum hrŏm mơnuih ngă hmua. Bơ gah Kơnuk kơna lĕ ba tơbiă boh thâo ia rơgơi, măi mok phrâo hloh, amuñ mă yua, ƀing tha hai dưi mơn ngă tui”.

Hăng kual ngă kơphê prong dơdơng, kơphê pơhrui lu hloh ƀơi rŏng lŏn tơnah mơn, Việt Nam hơmâo lu biă tơlơi gêh găl pơđĭ tui anŏ yom mơ̆ng asar kơphê Robusta. Samơ̆ kiăng pơjing anŏ gêh găl anun jing anŏ yom, ta kiăng pơphun ngă mơ̆ng sit đang pla. Lơ̆m hơbâo pruai, ia pruih hơmâo wai lăng djơ̆ lăp, phun añrăng hloh mơn, bruă ta tuh pơ alin mơ̆ng blung jing tŭ yua mơn, asar kơphê hiam hloh, laih anun mơnuih ngă hmua plai mơn huač prăk hăng lu bruă ƀu kiăng đơi.

Kiăng kơphê Robusta Việt Nam ƀu djơ̆ kơnong pơhlôm pĕ pơhrui lu đôč ôh mơ̆ ăt ƀơƀrư̆ hrưn đĭ jơman tui hăng sĭ hơmâo nua, tơlơi yôm hloh lĕ kiăng pơplih amăng bruă bơwih brơi phun pla. Tui hơmâo lăi pơthâo ƀơi akŏ črăn hơdră, kiăo tui anai rơkâo kơ neh met wa hăng ƀing gơyut hmư̆ bơră ruai hăng nai prin tha Lê Hoàng Kiệt, mơnuih rơgơi gah bruă ngă hmua kiăng thâo dong kơ hơdôm bruă bơwih brơi phun pla kiăng ngă hiam tui asar kơphê Robusta.

- Ơ nai prin tha Lê Hoàng Kiệt, ih lăng hiưm pă kơ lŏn pla kơphê Robusta ƀơi kual Dap kơdư?

Nai prin tha Lê Hoàng Kiệt: Kual Dap kơdư hơmâo giăm rơbêh 61% lŏn ngă hmua pla kơphê lĕ lŏn drơ̆t baza. Amăng anun lĕ lŏn drơ̆t kơñĭ lĕ lăp djơ̆ hloh hăng bruă pla phun kơphê Robusta. Samơ̆ ƀing ta lăi ñu lăp djơ̆, samơ̆ ăt hơmâo mơ̆n anŏ ƀu hiam. Blung hlâo, ƀing ta ƀuh lŏn mơnai ƀơi anai juăt lĕ pH aset, anai lĕ lŏn mơsăm. Tal dua dong lĕ kual pla kơphê hơmâo ia bơbuă phun pla ƀu lu, mơng aset truh kơ lu, tui hluai bruă pla pơjing hăng boh thâo pla pơjing kah hăng hơdră ngă hmua ƀing ta glăk ngă tui. Hăng tal tlâo dong lĕ hơdôm ia amăng lŏn. Hơdôm ia iom yôm mơ̆ neh met wa juăt yua anun lĕ NPK, amăng anun lân hăng Kali lĕ B hăng K juăt hơmâo lu hloh, samơ̆ gơnam amuñ lik, lân, Kali brơi phun pla kiăng ñu dưi ba pơmut ăt tơnap. Hăng kơƀah ia trung vi lượng, hơmâo ia amra ngă phun pla mơboh hăng ngă asar kơphê hiam ƀiă, uă mơñum ñu jơman ƀâo hiam, amăng anun hơdôm vi lượng jing gơnam yôm phăn mơ̆ ñu glăk kơƀah.

- Ơ nai prin tha, bruă phun kơphê Robusta lơm glăk bơwih brơi mơ̆ kơƀah vi lượng amra bơdjơ̆ nao hiưm pă kiăng phun pla bluh đĭ hiam hăng ngă hiam asar kơphê?

Nai prin tha Lê Hoàng Kiệt: Kơƀah vi lượng amra ba truh kơ phun kơphê hrĭp mă hơdôm ia iom pơkŏn aset. Dua dong lĕ phun pla kơƀah vi lượng amra ngă phun pla ƀu anăm pơgang sa, dua djuai hlăt mŏt pơčrăm hăng ngă hlăt mŏt pơčrăm lu ƀiă. Hăng tal tlâo lĕ amra ngă kơ asar kơphê ƀu hiam yua bơdjơ̆ nao hlăt mŏt pơčrăm, tơlơi anai amra ngă asar kơphê ƀu lăp djơ̆ tơlơi rơkâo tui ƀing ta kiăng. Hăng anai lĕ hơdôm bruă bơdjơ̆ nao kơtang ngă ƀu mơboh hăng asar kơphê sat. 

- Ơ nai prin tha, bruă bơbuă brơi phun pla hiưm pă kiăng mơboh hăng sit biă ñu ngă asar kơphê Robusta hiam? Mơnuih pla kiăng hluh hăng pơhlôm brơi djop ia iom hăng hơdôm vi lượng brơi phun pla hiưm pă kiăng pơhlôm kơphê mơboh, ngă asar kơphê jơman, bâo hiam?

Nai prin tha Lê Hoàng Kiệt: Ƀing ta kiăng hluh kơ bruă bơwih brơi phun kơphê hăng tơlơi rơkâo ia iom kiăng kơphê hiam mơboh hiưm pă ñu, ƀing ta kah mơng thâo pơhlôm brơi phun pla. Ƀơi anai neh met wa juăt yua kmơk NPK. Yua anun N bơdjơ̆ nao hơdôm hormones, hơdôm ia iom mơ̆ phun kơphê mơboh hăng hơmâo protein amăng asar kơphê lu, tơlơi anai amra ngă kơphê jơman. Lân bơdjơ̆ nao bruă ngă asar tơsă hăng tơdah ƀing ta kơƀah lân amra ngă asar kơphê tơsă hrŏm, ngă pĕ ƀu hơmâo hăng pĕ lu wŏt, asar kơphê ƀu hiam tui anun ngă kơ bruă uă pơkra juăt pơhlôm klă hlơi. Kali bơdjơ̆ nao asar kơphê ñu kơtrâ̆o hă ƀŭ. Hăng sa, dua tơlơi anun lĕ vi lượng bơdjơ̆ nao amino acid, ngă asar kơphê ƀâo hiam hă ƀŭ. Tơdah kơƀah hơdôm ia iom anai amra ngă kơ bruă pĕ pơhrui, bruă uă pơkra, pioh pơđăm kiăng ƀâo hiam ăt tơnap mơn.

- Ơ nai prin tha, ngă hiưm pă kiăng neh met wa ngă hmua dưi pruai djơ̆ kmơk hơbâo mơ̆ phun pla glăk kiăng?

Nai prin tha Lê Hoàng Kiệt: Ƀing ta kiăng ĕp lăng lŏn pla tong ten. Anai lĕ bruă ngă klă hloh kiăng neh met wa thâo pruai kmơk, hơbâo hơget brơi djơ̆. Hăng hơdôm kmơk pruai anai kiăng djơ̆ hăng kual pla, djơ̆ hăng lŏn ƀing ta pla ră anai. Hrup amăng bruă pruai kmơk, tơdah ƀing ta pruai kmơk djop abih bang ăt ƀu dưi lơi. Samơ̆ tơdah pruai kmơk phara rĭm blah hmua, ƀing amra ĕp lăng tong ten rĭm blah hmua amra thâo pruai kmơk hiưm pă ñu. Yua anun bruă ĕp lăng lŏn pla kar kăi hăng bruă pơčrang lăng lŏn ngă hmua. Hăng boh than ba glăi ngă ƀing ta thâo lŏn hmua ƀing ta lăp djơ̆ hăng kmơk hơget, hơget aka ƀu djơ̆, hơget kiăng pơhrua hăng hơget rơbêh đơi.

- Ơ nai prin tha, yua hơget bruă pruai kmơk brơi kơphê kiăng hluai tui thun pla, bruă pĕ pơhrui hăng bruă ĕp lăng lŏn mơnai, plih hĭ bruă ngă tui hrŏm brơi djop đang hmua pla kơphê?

Nai prin tha Lê Hoàng Kiệt: Lơm phrâo pla ƀing ta pruai kmơk phara. Amăng thun blung a ƀing ta pruai phara, tal 2, tal 3 ƀing ta pruai phara. Lơm pĕ pơhrui ƀing ta ăt pruai phara. Samơ̆ tơdah pruai kmơk tui thun pla, ƀing ta pruai kiăng mơboh kiăng sem lăng lŏn pla tong ten. Hăng ƀing ta kiăng thâo phun kơphê ñu kiăng ia iom vi lượng, rĭm ektar kiăng hơdôm hơpă. Hăng lơm sem lăng lŏn pla ƀing ta ƀuh ñu djop hă ƀô̆, tơdah kơƀah kah mơng pơhrua, tơdah rơbêh ƀing ta ƀu kiăng pơhrua. Yua anun ƀing ta ƀu hơmâo ngă tui anai, ƀu hơmâo hơdôm bruă tui anai, amra pruai ƀu lăp djơ̆ ôh.

- Ơ nai prin tha, yua hơget phun kơphê Robusta, ƀu ngă tui bruă pruai kmơk NPK hrŏm mơ̆ kiăng pơčlah phara tui rĭm rơwang, hăng tơlơi anai bơdjơ̆ nao hiưm pă kơ asar kơphê ?

Nai prin tha Lê Hoàng Kiệt: Ƀing ta kiăng hluh dong kơ tơlơi rô nao rai kơplah wah ia iom ngă hiam phun pla hăng ngă asar kơphê Robusta bâo hiam. Tơdah ƀing ta bơkơnar NPK kiăng pơhlôm brơi rĭm rơwang. Hlâo kơ bluh bơnga phara, tơdơi kơ pĕ pơhrui phara, rông asar phara. Anun rĭm rơwang kiăng ngă bơkơnar phara mơn. Tơdah ƀing ta ngă hrŭp tui mrô 1,2,1 ƀudah 3,1,3 amra ba truh kơ bruă ngă ƀu klă ôh. Bruă anai kiăng ƀing ta pruai kmơk djop hăng pruai lăp djơ̆ hmao tlôn.

- Hai, bơni kơ nai prin tha Lê Hoàng Kiệt, hơmâo pioh mông bơră ruai hăng ƀing gơmơi hrơi anai!