Hơdôm hrơi akŏ bơyan phang, tơlơi jik bruă ngă hmua hơmâo pơphun glăi dik dak laih ƀơi djŏp plơi pla Dap Kơdư. Ƀơi plơi Đăk Giá 1, să Dục Nông, tơring čar Quảng Ngãi, neh met wa djuai ania Hơdang nao mă bruă akŏ thun phrâo hăng lu tơlơi čang rơmang. Sang anŏ ayong A Phin glăk prăp či pla hơbơi plum, ngă pơdai, pla kơphê hăng kơphê. Ñu brơi thâo, rơnuč thun 2025, ñu čan mă 100 klăk či bơwih ƀong: “Mut amăng thun phrâo, hrơi mông nao mă bruă akŏ thun phrâo, sang anŏ gơmơi pơmin či pla phrâo năng ai 1,5 ha đang kơsu, čang rơmang pok prong tui tơlơi bơwih ƀong, kiăng hơmâo prăk lu ƀiă, bơwih ƀong đĭ hloh, hơđong hloh amăng hơdôm thun pơ anăp”.

Yua gir run mă bruă, thâo ba yua ia rơgơi tơlơi kơhnâo phrâo ngă hmua pla pơjing ơi Hnir, thun 71 thun laih, plơi Kơdang, să Kơdang, tơring čar Gia Lai hơmâo pơhrui glăi rim thun ngă hmua truh klai prăk. Sang anŏ ñu ngă hmua đang prong 3 hektar mơkrah, pla kơphê, tiu, hrŏm hăng 5 ar hmua ia rah pơdai....Hơmâo prăk pơhrui glăi hơđong, ñu blơi djop mơta gơnam yua rơdêh đĭ bơwih brơi bruă ngă hmua bơwih ƀong huă rim hrơi. Bơyan têt anai, akă lui čeh tơpai amăng sang pioh čơkă tuai mut nao ngui hrŏm mơa thun phrâo, phung wang nao bơni hơ-ơč, pơpŭ hrơi têt. Ơi Hnir dŏ ƀơi plơi Kơdang hơ̆k mơak lăi: “Hơdôm thun hăng anai sang anŏ gơmơi pla kơphê hơmâo pơhrui glăi hơđong, sang anŏ ăt mơak mơ̆n. Čang rơmang hơdôm thun pơ anăp adih rơnoh sĭ mơdrô hơđong na nao kiăng tơlơi hơdip mơda pơđĭ kyar hloh. Kah hăng thun hlâo amăng plơi lu sang anŏ ană plơi pla mơak biă mă pohrui prăk kăk hơmâo hmăi, blơi rơdêh hiam, man pơdong sang pơprong...Hrơi têt mơnuih ƀôn sang mơak yơh, yua hơmâo prăk, ƀong têt djop trơi pơđao, hyu čuă jơmư trư găn pơpŭ nao rai tơdruă kiăng mơak thun phrâo”.

Ăt kah hăng neh met wa pơ hơdôm plơi pla Dap Kơdư mơn, amăng hrơi tê̆t, djuai ania Êđê ƀơi Dak Lăk pơtum jơngum sang anŏ, bơbưp neh wa, kơnung djuai, amai adơi, kah pơpha tơlơi mơak, pơtô brơi tơlơi ngă hmua pla pơjing, čang rơmang thun phrâo angin rơnang phang mơak, hơmâo gơnam lu. Tơdơi kơ hrơi ngui tê̆t, neh met wa prăp rơmet ngă hmua dong yơh, hăng pran jua hok kơdok, gum pơgôp hrŏm. Ƀơi ƀuôn Hra, să Dray Bhăng, ơi Y Khĭm Ƀuôn Yă (juăt iâu ơi Ích) lăi: “Tê̆t gơmơi ngui ngor huă asơi hle, ră ruai hrŏm adơi ayong, kơnung djuai, čang rơmang abih bang hiam drơi jăn pran jua. Amăng bruă ngă hmua, tơdơi kơ hrơi ngui Tê̆t, mơnuih amăng plơi mơ̆ng tha truh ƀing čơđai nao pơ đang, trun pơ hmua. Ăt hơmâo mơn sang anŏ ngui ngor ƀong huă amăng hrơi anai. Tơdơi kơ anun truh hrơi tơjŭ pla lĕ iâu bơblĭu tơjuh pla dong”.

Hăng mơnuih djuai ania K’Ho ƀơi să Đức Trọng, tơring čar Lâm Đồng anŏ gêh găl ñu lĕ bruă ngă hmua pla kơphê hăng pla đang añăm pơtam pơdai kơtor. Thun hlâo, yua rơnoh gơnam đang hmua đĭ đăi, tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang hơmâo lu tơlơi pơblih phrâo. Thun phrâo ƀong têt anai, mơnuih ƀôn sang đăo kơnang biă mă, čang rơmang lu hloh kiăng hơmâo tơlơi hơdip trơi pơđao, yâo mơak hăng tơlơi gir kơtưn mă bruă ngă hmua. Ơi Kră Jañ Ha Song, Khua plơi R’Čai 3, să Đức Trọng lăi: mơnuih ƀôn sang đăo kơnang biă mă jơlan hơdră mơ̆ng ping gah, kơnuk kơna, pơtum mă bruă ngă hmua pla pơjing kiăng pơblih tơlơi hơdip mơda phrâo: “Juăt ñu tui tơđar tơdơi kơ 2 hrơi ƀong têt ƀudah hrơi tal 3 têt, mơnuih ƀôn sang trun bruă ngă hmua yơh. Tơdah hơmâo bruă ječ hloh pruih ia kơphê ƀudah răk rem đang añăm pơtam thâo, mơnuih ƀôn sang amra trun nao kơ bruă mơtam kiăng pơgang đang hmua. Ƀơi R’Čai 3 anai, rơnoh pơhrui glăi mơ̆ng sang anŏ mơ̆ng kơphe soh laih anun pla añăm pơtam, anun yơh čơkă têt thun anai ăt khom pơhlom kơ bruă nao pruih a đang hmua, kiăng răm rem pla pơjing djơ̆ hrơi blan, hmao hăng bơyan”.

Ơi A Đâm, djuai ania Hơdang, mơnuih mă bruă amăng Khul ngă hmua plơi Long Giôn, să Dục Nông (Quảng Ngãi) - jing sa čô mơnuih ba jơlan ngă gru amăng pơđĭ kyar bơwih ƀong amăng sang anŏ, ñu mă yua boh thâo ia rơgơi či ngă hmua, pla kyâo, rông hlô, ƀơ ƀrư̆ hơmâo prăk pơhrui hơđong kơ sang anŏ ñu. Truh ră anai, sang anŏ ñu hơmâo laih rơbêh 1 ha đang kơphê glăk kuah kơtăk laih, 2 drơi bui hăng 2 drơi rơmô lai. Ñu ăt blơi sa boh rơdêh guăi kiăng hơmâo prăk mơ̆ng bruă kuăi luh kơphê, kuăi ia dơnao, kuăi lŏn...kơ neh met wa. Ñu ƀu kơnong bơwih ƀong rơgơi đôč ôh, ñu gir pơtô ba neh met wa kiăng thâo ngă hmua, thâo bơwih ƀong tŭ yua hloh. Lăi nao kơ bruă bơwih ƀong, ơi A Đâm brơi thâo: “Mut amăng thun phrâo, sang anŏ gơmơi prăp či rơmet rơmot lŏn sang đang hmua, klơi luh giong anun pơtĕm phun kơphê năng ai 1.000 phun kơphê xanh lùn jing phun mơtah ber, TR4 hăng TR9, pla ataih 2 ƀĕ phun lĕ 2 met, mơ̆ng glông anai truh glông adih ataih 3m, pruih hăng ƀek, tơguan truh bơyan hơjan lĕ phun ñu hiam yơh”.

Lăng glăi hơdôm boh tơhnal bơwih ƀong huă dưi hơmâo ngă amăng sa thun laih rơgao, ơi Djuih plơi Djrông, să Ia Băng, tơring čar Gia Lai hơ̆k mơak brơi thâo, thun 2025, sang anŏ gơñu pơhrui glăi 2 klai prăk mơ̆ng kơphê hăng hmua ia. Amăng 3 hektar pla kơphê pơjeh TR4, hơdô thun giăm anai, sang anŏ rŭ pla glăi 1,8 hektar kơphê hăng pơjeh phrâo mơtah ber, boh lu hloh, dưi gơgrong hăng hlăt kman ngă. Pơhrui lu prăk kăk ƀiă, ñu ăt tuh pơ alin pla kơphê kiăng pơhrui glăi lu hloh pioh pơđĭ kyar bơwih ƀong huă thun phrâo: “Pơjeh kơphê ber hla mơtah phrâo anai pla ker huăi huač lŏn đang, samơ̆ boh lu. Ră anai, sang anŏ pla 1,8 hektar kơphê phun mơtah ber, thun anăp pla thim 5 ar. Ƀơi anăp lĕ laih têt giong sang anŏ amra trun nao pruih ia, pruai hơbâo, trơ̆i than đơ đam kơphê hlăk hơmâo ră anai. Bơyan phang lĕ khom pruih ia djop, wai lăng klă hnun kah boh lu”. 

Bruă pla phun kơbuă rông hlăt suai mrai ƀơi să Đinh Văn - Lâm Hà (Lâm Đồng) glăk ba glăi boh tŭ yua bơwih ƀong tŭ yua biă, djru mơnuih ngă hmua pơklaih ƀun rin hăng đĭ kyar hơđong kjăp. Neh met wa djuai ania ƀiă glăk pơplih phun pla, mă yua boh thâo phrâo amăng bruă pla kơbuă rông hlăt, kiăng bơwih ƀong hơđong. Hmư̆ hing kah hăng ƀơi plơi Srê Nhắc, rơbêh 80 čô djuai ania K’ho pơplih hơdôm hmua pơdai ia ƀu hơmâo djŏp ia hơdai pla phun kơbuă dong. Ƀu tui hăng pla kơphê, ƀudah ngă pơdai ia, bruă pla kơbuă rông hlăt suai mrai huăi kơnang kơ adai đơi ôh, pĕ pơhrui na nao amăng ha thun mơtăm, ba glăi bruă mă hơđong. Ơi K’Tim, mơnuih ping gah ƀơi plơi Sre Nhắc lăi: “Ta jing mơnuih ping gah anun khŏm nao hlâo ngă bruă, bơwih ƀong huă, čang rơmang anom bruă pơsur ngă hmua pơtô ba mă yua boh thâo ia rơgơi phrâo amăng bruă ngă hmua. Čang rơmang Ping gah, Kơnuk kơna djru brơi neh met wa čan prăk či bơwih ƀong, biă ñu lĕ tuh pơ alin pla phun kơbuă rông hlăt. Pơhmu hăng ngă kơphê, bruă pla kơbuă rông hlăt anai ñu hơđong hloh, plai mơn rơngiă prăk, samơ̆ prăk pơhrui hai hơmâo hloh mơn. Amăng thun phrâo anai, neh met wa pok prong tui bruă pla kơbuă rông hlăt kiăng hơđong tơlơi hơdip mơda”.

Ƀơi să Nâm Nung anih kual ataih tơring čar Lâm Đồng, mơnuih ƀôn sang djuai ania Bơnông hlăk pơđĭ kyar phun kơphê mơ̆n, wơ̆t pla tiu, ngă hmua pơdai ia. Mơnuih ƀôn sang čơkă mơak thun phrâo hăng hơmâo lu tơlơi čang rơmang nao pơ anăp bơwih ƀong huă hơđong, kiăo tui hmao lu plơi pla pơkŏn amăng kual Dap Kơdư. Ơi Y Nkrơm dŏ ƀơi ƀon Jarah, lăi, thun hlâo sang anŏ gơñu pơhrui glăi hơmâo 5 tơan kơphê, 20 kơsăk pơdai. Thun anai ñu pơmi tuh pơ alin wai lăng hmua đang, sang anŏ klă hloh:“Kâo gir run thun anai  tla hĭ abih hnưh čan prăk kơnuk kơna djru kơmlai. Rơdêh đĭ lĕ amĭ ama, ană bă hơmâo djop laih. Tơdah nao pơ ataih lĕ apah rơdêh arăng pơgiăng hyu kiăng rơnuk rơnua. Thun phrâo pơtrut ană baw gir mă bruă hăng man pơdong sang phrâo kah hăng arăng mơ̆n. Kiăng man sang hăng rơnoh prăk 300 klăk kiăng ană bă mơak hơmâo anih dŏ hơđong”.

Plơi Rơ Khơng - Tơ Lieu čơkă thun phrâo hăng pran jua mơak mơai yua plơi pla pơplih, plơi pla phrâo hiam, kơdrưh hloh mơn. Plơi hơmâo 300 boh sang anŏ, ră anai dŏ 2 boh sang yơh rin yua phrâo trun. Abih bang ană plơi leng kơ hơmâo kơphê, sang anŏ aset lĕ rơbêh 1 ha, đa lu truh kơ ha pluh hek mơtăm.

Kơnong amăng thun 2025 phrâo rơgao, amăng plơi hơmâo 21 boh sang hơmâo ngă sang pơbung Thái prong krên dên, hiam biă mă, nua sang mơ̆ng 1 klai truh kơ pơmă hloh; 12 boh sang hơmâo blơi rơdêh ôtô...tơlơi hơdip đĭ tui hloh yơh. Ơi Hnŭi, 89 thun, tha plơi plơi Rơ Khơng - Tơ Lieu, să Kdang, tơring čar Gia Lai hok kơdok brơi thâo: “Tơlơi hơdip đưm hlâo tơnap kơtang biă! Rơnuk ayăt Prang ayăt Mi rai blah, djơ̆ ngă kơ ană plơi pla, sua mă abih lŏn tơnah. Bơ ră anai, tơlơi hơdip jơnap hloh yơh, hơmâo apui, jơlan, sang hră, sang ia jrao hơmâo pơkra hiam, tơlơi hơdip trơi pơđao, ană plơi nao mă bruă, bơwih ƀong đĭ tui ƀơ ƀrư̆. Lăi nao hrŏm abih bang, mơ̆ng hrơi lŏn ia ta rơngai, tơlơi hơdip đĭ tui laih, truh ră anai jơnap yơh. Bơni biă kơ Kơnuk kơna, bơni kơ Wa Hồ”.

Tơdơi kơ pơmut glăi sang bruă kơnuk kơna, tơring čar Lâm Đồng ră anai kah hăng sa boh sang hrŏm kơ abih bang 49 djuai ania adơi ayong, amăng anun mơnuih djuai ƀiă hơmâo rơbêh 17,6%. Hơdôm thun laih rơgao, tơring čar đing nao biă mă ngă tui klă jơlan hơdră djru kơ mơnuih arăng đăo kơnang amăng kual plơi pla djuai ania ƀiă. Amăng bruă pơđĭ kyar plơi pla, gơñu yơh ƀing ngă bruă kah hăng pơtruh brơi plah wah ping gah, kơnuk kơna hăng mơnuih ƀôn sang. Čơkă thun phrâo, ơi Ka Să Ha Nhiếu djuai ania K’Ho Čil, să Đức Trọng, kah pơpha: “Kâo čang rơmang mơnuih ƀôn sang amăng plơi pla djru pơgang tơlơi rơnuk rơnua, ană bă ngă tui djơ̆ tơlơi phiăn kơnuk kơna, ping gah ta kiăng nao rai ƀơi jơlan glông hơđong. Tơlơi bơwih ƀong huă lĕ, khom đing nao kơ bruă ngă tui tơlơi kiăng mơnuih ƀôn sang pơdrong, mơnuih mơnam bơkơnar, thâo rơgơi. Bruă ngă anai, kơnuk kơna hơmâo lăi hăng hơmâo ngă laih, mơnuih ƀôn sang ta yơh pô tŭ mă…Rim wơ̆t jơnum plơi ƀơi sang jơnum ƀudah jơnum kơkuh amăng plơi ăt pioh 15 mơnit kiăng pơtô lăi tơlơi rơnuk rơnua kơ mơnuih ƀôn sang, hơgĕt tơlơi mơ̆ng khul ping gah plơi git gai, hmư̆ hiăp pơtrun mơ̆ng dlông, kâo ƀuh tơlơi anun hiam klă kiăng mơnuih ƀôn sang thâo hluh tơlơi phiăn, jơlan hơdră mơ̆ng kơnuk kơna ping gah ta, yua anun ƀuh kơnuk kơna hăng mơnuih ƀôn sang jĕ giăm hloh”.

Hrơi mông čơkă thun phrâo dik dak mơak biă ƀơi djŏp plơi pla djuai ania M’nông či să Trường Xuân, tơring čar Lâm Đồng. Sang anŏ ơi Điểu Sinh, dŏ pơ ƀon Jâng Play 3, tum jơngum ƀong Tê̆t. Ñu brơi thâo, thun rơgao sang anŏ gơmơi pĕ kơphê, tiu hơmâo rơbêh 1,2 klai prăk. Sa thun djơ̆ bơyan ƀu kơnong djru tơlơi hơdip đĭ đăi gŏ amŏ đôč ôh, ăt pơtrut pran jua mut amăng thun phrâo hăng lu tơlơi čang rơmang tơphă pơphai truh kih hloh dong. Ơi Điểu Sinh brơi thâo, ƀu kơnong sang anŏ ñu đôč ôh, abih bang neh wa amăng plơi hlơi hlơi čơkă thun phrâo mơak soh: “Thun rơgao jing thun mơak biă yơh hăng sang anŏ gơmơi wơ̆t hăng neh wa amăng plơi, nua kơphê, tiu, sâu riêng leng kơ đĭ soh, prăk hơmâo lu mơn. Neh met wa hok kơdok hăng kjăp pran jua mut amăng thun phrâo čang rơmang amra hơmâo bơyan lăp djơ̆ dong mơn. Kâo bơni hơ-ơč kơ abih bang neh met wa plơi jê̆ plơi ataih sa thun phrâo hiam drơi hiam jăn, trơi pơđao yâo mơak, ngă bruă truh kih”.