Ƀơi hmua pơdai ƀơi să guai dêh čar Ia Lốp, tơring čar Dak Lăk, ayong Bùi Văn Danh, sa čô mơnuih juăt laih trun amăng hlŭ, găn amăng ia, pruih ia jrao hăng kơthung gui ƀơi rŏng, hơne ñu dŏ lăng rơdêh por ƀu hơmâo mơnuih mơgăt por ƀơi hmua pơdai ñu đôč. Tui hăng ayong Danh, yua hơmâo măi mok boh thâo phrâo, bruă pruih ia jrao arah hlâo adih rơngiă mông, glêh biă mă, ră anai aka ƀu truh 10 mơnit ôh dưi pruih rơbêh 1 ha hmua, plai mơn glêh, prăk rơngiă aset mơn, ngă pơdai hai hơmâo hloh mơn: “Hơmâo rơdêh por ƀu hơmâo mơnuih mơgăt či ngă hmua tui anai jing tŭ yua biă laih kơ ƀing gơmơi. Ta mă rơdêh por jing plai mơn apah mơnuih mă bruă, pơdai ta hơpuă yuă ñu bơkơnar, hơmâo hơmăi hloh, rơngiă prăk aset ƀiă mơn”.

Hrŏm hăng mă yua măi mok, boh thâo ia rơgơi phrâo, mơnuih ngă hmua ƀơi hơdôm boh să ƀơi guai dêh čar kah hăng Ea Bung, Ea Súp, Ia Lốp glăk pơplih ƀơ ƀrư̆ tơlơi pơmin ngă hmua hơdjă, pơgang ayuh hyiăng, mơneč mă tơlơi gêh găl, gơnam hơmâo hơđăp đah mơ̆ng plai ƀiă hrŏ prăk laih anun hmua pơdai ñu yom hloh mơn. Ƀơi să Ia Súp, rơbêh 300ha hmua pơdai hơmâo ngă tui hơbô̆ bruă “1 khŏm ngă 5 hrŏ trun”, mă yua hơbâo pruai pơđăm mơ̆ng djah djâo eh rơmô. Jing ta ƀu čuh hĭ ôh hơdrăng, ta mă hơdrăng anun yơh či ngă pơhiam glăi hmua, tui anun pơkrem prăk ngă hmua rah pơtĕm, ăt ngă hyôk lŏn hmua, pơdai ñu čăt hiam hloh mơn. Ơi Nguyễn Xuân Lành, mơnuih amăng Anom ngă ƀong hrŏm HTX Hrŏ trun ƀun rin Ea Súp brơi thâo: “Pơtô brơi neh met wa kiăng gơñu pơđăm mă djah djâo ngă hơbâo pruai pơ sang. Bruă pơđăm djah djâo anai ta ngă hiư̆m pă đah mơ̆ng huăi huač prăk đơi, tŭ yua hloh kơ neh met wa ngă hmua, kiăng ngă hiam glăi lŏn hmua. Neh met wa ăt lăi glăi mơn, hơbâo pruai ƀing ñu pơđăm mă jing klă mơn”.

Tŏ tui hơdôm tơlơi pơplih ngă hmua pla pơjing, neh met wa ăt hơmâo pơtŏp brơi, pơtô mă yua boh thâo ia rơgơi ƀơi đam hmua pơdai mơtăm. Amăng anun, boh thâo pruih “pơsah - thu plah nao rai” djru hrŏ trun năng ai 30% mrô ia, laih dong plai mơn ayuh hơƀak mêtan. Yua hơmâo tơlơi djru boh thâo ia rơgơi hăng ngă hmua pla pơjing, prăk či ngă hmua aset ƀiă mơ̆ng 15-20% samơ̆ pơdai ăt hơmâo mơn mơ̆ng 6-8 tơn/ha, brơi ƀuh anŏ klă dua mơtăm, wơ̆t bơwih ƀong hăng ayuh hyiăng.

Hrŏm hăng pơđĭ tui boh thâo ngă hmua, hơdôm boh tơring ăt pơtrut ngă hrŏm “4 boh sang” kiăng dưi pơkra brơi tơlơi jŭ yap tơnap “Bơyan hơmâo samơ̆ nua trun”. Anom bơwih ƀong gum ngă hrŏm mơ̆ng hrơi čoh sur kai hmua truh kơ hrơi hơpuă yuă blơi gơnam, djru mơnuih ngă hmua hơđong pran jua. Ơi Vũ Đình Mười, sa anom bơwih ƀong mơdrô pơdai braih brơi thâo, bruă gum hrŏm hăng neh met wa ba glăi tơlơi gêh găl dua bơnah kơ mơnuih ngă hmua hăng anom bơwih ƀong: “Ƀing gơmơi ba hơdră ngă bruă ha amăng plĕ, mơ̆ng brơi pơjeh pơdai, brơi hơbâo pruai hmua laih anun blơi pơdai. Hăng phun pơdai lĕ ñu hơmâo nua yom hloh, samơ̆ amăng mông pơtruh ngă hrŏm, gơmơi khŏm gum hrŏm hăng neh met wa amăng abih bang bruă mơtăm yơh. Hơmâo hră kĭ pơkôl ngă hrŏm kjăp”.

Tui hăng ơi Nguyễn Hắc Hiển, Khua anom bruă tơjŭ pla hăng pơgang phun pla tơring čar Dak Lăk, să hơmâo laih kual ngă hmua pơdai či sĭ, ƀơ ƀrư̆ ngă tui tơlơi kiăng amăng dêh čar ta wơ̆t hăng ba sĭ pơ čar rơngiao. Bruă mơnuih ngă hmua ruah pơjeh pơdai hiam, yom, ngă hmua tui VietGAP, ngă hmua hơdjă ƀu kơnong djru nua braih pơmă, prăk pơhrui hơmâo lu mơn kơ neh met wa đôč ôh, ăt jing bruă prăp rơmet či mut hrŏm anih mơdrô pơkă carbon him lăng hơmâo ngă mơ̆ng thun 2028. Ơi Hiển brơi thâo, Gơnong bruă hmua hăng ayuh hyiăng tơring čar Dak Lăk glăk gum hrŏm hăng hơdôm anom bruă bơdjơ̆ nao ngă hrŏm hăng mơnuih ngă hmua ngă pơdai plai ƀiă dluh đĭ ayuh hơƀak: “Phun pơdai hơmâo ngă tui laih hơbô̆ bruă pruih ia pơsah, thu plah nao rai tui hơnong pơkă jar kmar yơh, anun jing klă biă. Yom hloh lĕ mơnuih ngă hmua thâo pơmin, thâo laih bruă gơñu kiăng ngă lĕ pơgang ayuh hyiăng laih anun gơgrong bruă hăng mơnuih mơnam. Rơngiao kơ anun, ăt pơđĭ tui mơn bruă bơwih ƀong, hơmâo prăk pơhrui lu hloh ƀơi sa blah hmua”.

Mơ̆ng hơdôm blah hmua pơ kual adai không phang, juăt kơƀah ia, tơlơi pơplih tơlơi pơmin ngă hmua pla pơjing, mă yua boh thâo ia rơgơi truh kơ pơtruh ngă hrŏm, djru mơnuih ngă hmua ƀơi hơdôm boh să giăm guai kah hăng Ea Súp, Ea Bung, Ia Lốp ƀơ ƀrư̆ pơđĭ tui nua braih. Anai hơmâo lăng jing jơlan bơwih ƀong hơđong, djru mơnuih ngă hmua kual tơnap hloh mơ̆ng Dak Lăk dưi bong glăi hăng tơlơi pơplih ayuh hyiăng, laih anun dưi pơhno kơtang hloh ƀơi anih mơdrô./.