Ƀơi să Măng Ri, jai hrơi hơmâo lu hlăk ai pơphun bơwih ƀong mơng bruă pla sâm Ngọc Linh. Ayong A Lêm, hlăk ai amăng plơi Long Láy 2, să Măng Ri hơmâo pla rơbêh 400 phun sâm Ngọc Linh mơng thun 2020. Yua gir hrăm tui arăng, yua boh thâo phrâo, đang pla sâm mơng ñu dưi bluh đĭ hiam, lu phun dưi pơhrui laih.

Ayong A Lêm brơi thâo, sâm Ngọc Linh lĕ phun pla tơnap. Phun pla anai dưi bluh đĭ hiam gah yŭ glai kyâo pơprong, hăng kơčong čư̆ 1.200 met pơ glông. Mơnuih pla kiăng gir run, tong ten amăng bruă bơwih brơi phun pla:

“Hăng phun sâm Ngọc Linh, yôm hloh lĕ ta kiăng gir kơtir hrăm tui ƀing anong met wa, ƀing mơnuih pla hlâo, ƀing dưi ngă laih. Hrăm tui hơdôm tơlơi găn rơgao mơng ƀing gơñu, mut hrŏm anih pơtop hrăm kiăng arăng črâo ba, mă yua prăk ƀing hơmâo hăng čan pơhrua dong kiăng kơ pla phun kyâo anai”.

Ră anai, lu hlăk ai amăng hơdôm boh să Măng Ri, Tu Mơ Rông, tơring čar Quảng Ngãi (hlâo anun lĕ tơring glông Tu Mơ Rông, tơring čar Kon Tum) đing nao pơđĭ kyar bơwih ƀong huă mơng phun kyâo jrao anai. Mơnuih ƀôn sang ăt pla pơđĭ kyar dong hơdôm phun pla anun lĕ kơphê, đẳng sâm (sâm dây), phun thất diệp nhất chi hoa. Lu hlăk ai mă yua prăk čan mơng Sang bruă prăk djru mơnuih mơnam kiăng tuh pơ alin pla phun kyâo jrao. Sa, dua hơbô̆ bruă blung a ba glăi boh tŭ yua, djru brơi ƀing hlăk ai hơmâo dong prăk pơhrui, hơđong tơlơi hơdip mơda.

Truh ră anai, hơdôm anom bruă pla phun kyâo jrao hơmâo gum hrŏm hăng ƀing rơgơi kơhnâo črâo brơi boh thâo pla pơjing, bơwih brơi hăng pơgang brơi phun pla, pơgôp hrưn đĭ tŭ yua amăng bruă pla. Ơi Nguyễn An, Khua anom bruă sĭ mơdrô kông ti pơčruh ngă VinGin brơi thâo, anom bơwih ƀong sĭ mơdrô mơng ñu hơmâo ngă gêh gal brơi hlăk ai tañ mă yua boh thâo phrâo, mă yua boh thâo amăng ngă hmua:

“Ƀing gơmơi ƀu djơ̆ kơnong dŏ glăi amăng bruă djru brơi anah phun pla đôč ôh mơ̆ ăt amra gum hrŏm ƀing hlăk ai amăng bruă bơwih brơi, wai pơgang. Ƀing gơmơi amra djru brơi ƀing hlăk ai, sit biă ñu lĕ ƀing hlăk ai rơgơi, dưi tŭ mă hơdôm boh thâo phrâo hloh, hơdôm tơlơi pơčeh, hơdră bruă kiăng pơđĭ kyar, kơsem min; hrŏm hăng anun lĕ sa, dua gơnam yua pơkŏn kiăng djru brơi ƀing hlăk ai hluh rơđah dong”.

Pơđĭ kyar phun kyâo jrao, amăng anun hơmâo pok prong đang pla sâm Ngọc Linh lĕ jơlan gah pơđĭ kyar phrâo hơmâo pơsit tong ten amăng tơlơi pơtrun Jơnum Ping gah să Măng Ri rơwang thun 2025-2030. Să dong amăng kual phun pơđĭ kyar pla sâm ƀơi Quảng Ngãi. Ră anai gong gai ƀon lan glăk djru brơi mơnuih ƀôn sang pok prong pla phun kyâo jrao, pơhưč anom bơwih ƀong sĭ mơdrô tuh pơ alin pơkra pơjing, pơgôp hrưn đĭ rơnoh yôm mơng gơnam tam. Ơi Phạm Xuân Quang, Khua Jơnum min mơnuih ƀôn sang să Măng Ri pơsit tong, pơđĭ kyar pla phun kyâo jrao pơlir hăng wai pơgang gual rưng.

“Bruă pok prong đang pla amra ba glăi lu gơnam pơhrui kiăng iâu pơthưr, pơhưč anom bơwih ƀong sĭ mơdrô, anom bruă tuh pơ alin nao bơwih ƀong, pơkra gơnam, hrưn đĭ anăn păn sĭ mơdrô sâm Ngọc Linh. Kiăng pok prong hăng pơđĭ kyar, ngă gêh gal brơi phun sâm Ngọc Linh dưi pơđĭ kyar, kiăng pla glai, pơđĭ kyar kual glai rưng hăng wai pơgang glai. Laih dong, pơtô pơblang brơi neh met wa amăng bruă wai lăng, bơwih brơi kyâo glai pơlir hăng pơđĭ kyar sâm Ngọc Linh hăng hơdôm phun kyâo jrao pơkŏn”.

Ƀơi să Tu Mơ Rông, gong gai ƀon lan hơmâo gum hrŏm hăng anom bơwih ƀong sĭ mơdrô djru brơi anih phun pla brơi ƀing ding kơna hlăk ai, djru brơi bruă bơwih ƀong hăng pơtrut pơđĭ kyar bơwih ƀong huă. Truh ră anai, să anai hơmâo jak iâu djru brơi rơbêh 100.000 anah phun kơphê hăng rơbêh 800 kĭ pơjeh kiăng djru brơi mơnuih ƀôn sang. Ơi Võ Trung Mạnh, Khua git gai Ping gah să Tu Mơ Rông brơi thâo, kiăng tơlơi pơtrun mut amăng tơlơi hơdip kiăng pơjing hơbô̆ bruă tong ten kiăng črâo brơi neh met wa ngă tui:

“Ƀing djru gah boh thâo nao pel ĕp na nao, črâo brơi neh met wa pla, bơwih brơi hăng wai lăng phun sâm Ngọc Linh kiăng djă pioh phun pla phun, pơđĭ kyar amăng ƀon lan. Ping gah să Tu Mơ Rông ăt akŏ pơjing hơdôm grup nao tơl đang pla phun kyâo jrao kiăng kơ pel ĕp, črâo brơi hăng pơtrut pơsur mơnuih ƀôn sang bơwih brơi, pơđĭ kyar phun kyâo jrao”.

Mơng hơdôm hơbô̆ bruă tong ten, djơ̆ tơlơi sit nik, tơlơi pơtrun mơng Ping gah ƀơi kual čư̆ siăng tơring čar Quảng Ngãi ƀu dŏ glăi amăng hră pơ-ar đôč ôh ăt mut amăng tơlơi hơdip mơda dong. Lơm mơnuih ƀôn sang hluh rơđah, mơnuih ƀôn sang đăo gơnang, ngă tui, hơnong pơkă mơng tơlơi pơtrun jing tơlơi pơtrut akŏ phun, pơtrut kual čư̆ siăng pơđĭ kyar hơđong kjăp./.