Bơyan không phang phrâo pơđut, ơi Nguyễn An Sơn, dŏ ƀơi să Čư̆ Mgar, tơring čar Dak Lak hyu sem lăng tong ten biă mă, pơgang djop črăn đing ia bruih ƀlĕ ia tơdjôh amăng đang kơphê ñu rơbêh 2 ha. Ơi Sơn brơi thâo, glông bruă dưm đing bruih anai huăi huač apui, ia yua laih anun djơ̆ găl hăng rơnuk anai kơƀah ia amăng bơyan phang adai pơđiă kơtang ngă. 

“Hlâo adih bruih ia hăng đing prong huač ia biă mă, laih anun rơngiă mông kơ ta mŏn. Ră anai, ba yua đing bruih ia tơdjôh anai pơkrem ia rah, pơhrŏ ƀiă mơ̆n hrơi bruă, tŭ yua kơ tơlơi bơwih ƀong huă lu hloh”.

Tơlơi ră ruai mơ̆ng ơi Sơn lăi nao tơlơi hơmâo sit nik ƀơi kual Dap Kơdư: tơlơi jŭ yap pơđĭ kyar bruă ngă hmua ră anai ƀu kơnong kơ pơđĭ tui mrô rơnoh, ăt pơđĭ tui boh tŭ yua hiam dơ̆ng ƀudah pơhrŏ ƀiă rơnoh prăk tuh pơ alin blung a, laih anun lăp hăng anŏ pơgang kơƀah ia pioh pơđĭ kyar phun pla sui thun.

Kual Dap Kơdư ră anai jing anih ngă hmua pla phun kyâo hăng boh troh sui thun lu hloh amăng dêh čar, djru hrŏm rơnoh sĭ mơdrô gơnam đang hmua prong mơ̆n. Samơ̆ bruă pok prong đơ đam ngă hmua pla kơphê, boh durian (sầu riêng) jai ngă kơ lŏn mơnai, glai klô hăng ia yua kơtrâ̆o biă mă.

Thun 2024, hơjăn tơring čar Dak Lak răm ƀăm truh 165 klai prăk yua adai không phang pơđiă kơtang ngă, ƀu hơmâo ia bruih kơ phun pla, ngă hmua pơdai. Amăng bơyan ngă hmua puih phang thun 2024-2025, đơ đam kual Dap Kơdư hơmâo mơ̆ng 4.300-7000 ha phun pla bơbeč yua, kơƀah ia bruih. Lu dơnao pơkong ia anet prong thun abih, mơnuih ƀôn sang ngă hmua klơi, khuer amăng ia, bơnun ia dơlăm amăng gŭ lŏn adih truh rơtuh met, anun yơh ia hlong thu, amăng gŭ lŏn ia ƀu hơmâo dơ̆ng tah. Lăp đing nao biă mă ñu, ƀơi hơdôm anih ƀu hơmâo hmua đang ôh samơ̆ ia amăng gŭ lŏn ăt ƀu lu lơi, hrŏ tui na nao đôč.

Tui hăng ơi Chu Phạm Ngọc Hiền, Khua Khul wai lăng ia yua hăng pơgang ayuh hyiăng Việt Nam, lu thun rơgao, mơnuih ƀôn sang ăt lăng kơ ia kah hăng kông ngăn yang adai brơi, hơdôm či yua, hơdôm či kiăng pơmin ƀu thâo abih ôh. Yua tơlơi pơmin djơh hăng anun yơh, ba truh tơlơi arăng yua ia hơdôm či kiăng phăk phai hăng ƀu thâo pơhlom lu sui thun ôh.

“Kiăng kơ bruă yua ia tŭ yua hloh, hơdră tal hlâo khom ngă lĕ, pơblih tơlơi pơmin laih anun pơđĭ tui tơlơi thâo hluh kơ mơnuih ƀôn sang, amăng plơi pla hăng truh pơ ƀing khua mua git gai wai lăng amăng kơnuk kơna, sang bruă bơwih ƀong ngă bruă mơdrô. Bruă wai lăng ia yua ră anai, khom kơnang kơ hơdră khom sem lăng mŏng lu bơnah, lu bruă. Truh abih bang ngă tui djơ̆ sa hnơ̆ng, ƀing ta mơ̆ng thâo ba yua kông ngăn ia thâo pơkrem hăng tŭ yua hloh”.

Pơblih tơlơi pơmin hăng bruă ngă, ba ia yua kơ kual Dap Kơdư lĕ sa bruă kiăng ječ biă mă. Laih anun kiăng dưi ngă pơblih kơtang, djop lĕ, khom hơmâo prăk yua lăp mơ̆n. Mơ̆ng bruă dưm đing ia ƀôp hăng măi, pơđoh ia bruih, truh pơ dơnao pơkong ia khom thâo pơkrem, anet prong hai, sit hơmâo ia khom pơgang mơnong hơdip jum dar, abih bang kiăng hơmâo prăk tuh pơ alin djơ̆ hrŏm sa hnơ̆ng, mơnuih ƀôn sang, lu sang anŏ aka ƀu dưi ngă ôh, kơnong sang bruă mơdrô, sang bruă ngă hrŏm đôč dưi mơ̆n ngă tui ƀơ ƀrư̆. Ơi Nguyễn Quốc Hùng, Khua hơđăp čih pioh Khul Sang bruă prăk Việt Nam lăi lĕ, pơđĭ kyar bruă ngă hmua mơtah ƀơi kual Tong krah hăng Dap Kơdư kiăng hơmâo tơlơi pơtrun kơ bruă čan prăk djru lơ̆m pơblih bruă mă:

“Ƀing gơmơi hơmâo pơpha hơdrôm hră pioh wai lăng tơlơi či hơmâo ƀu tơphă, kah hăng prăk čan ngă tui bruă pơgang anŏ mơtah. Hơdôm sang bruă prăk khom đing nao laih anun pioh ƀiă kơmlai djru ba amăng bruă anai. Khă tui anun, ră anai ăt dŏ lu tơlơi gun pơdjơ̆ nao tơhnal pơkă anŏ mơtah anun yơh, sang bruă brơi čan prăk khom kơđiăng ngă tui brơi prăk čan. Ƀing gơmơi hơmâo čih pơƀut mrô rơnoh kiăng lăi pơthâo hăng Sang bruă prăk kơnuk kơna laih anun rơkâo kơnuk kơna tañ ngă pơgiong tơlơi pơtrun brơi ngă tui, amuñ ƀiă prăk brơi čan djru kơ bruă ngă hmua mơtah”.

Kual Dap Kơdư ƀu kơƀah ia ôh, yua hơjan rim thun ia lu mơ̆n. Samơ̆ anŏ kơƀah lĕ tơlơi pơmin nao djop bruă či ngă, pơlir hơbit amăng kual laih anun pơgang djơ̆ hnơ̆ng lŏn mơnai glai klô. Pơgang hơđong ia yua ƀu djơ̆ kơnong bruă mă hơjăn hlơi ôh, ƀu hơjăn gah anom bruă pơgang kông ngăn lŏn glai hăng bruă ngă hmua lơi, dŏ jing atur pioh pơgang tơlơi hơđong, djop mơnong ƀong huă, hơđong kơ tơlơi bơwih ƀong huă laih anun pok brơi jơlan nao bơkơtưn kơtang biă mă. Yua kơ thâo djă pioh rim tơdjôh ia ră anai, kual lŏn anai mơ̆ng dưi pơgang pioh hnoh ia rô kơ kơñ pơgi ni anăp.