Ƀơi Ƀôn Hmăng, să Ea Kar, tơring čar Dak Lak, mơnuih kơhnăk gru đưm Y Dhok Du jing pô tŭi apui brơi kơ hơdôm gưl rơnuk hlăk ai tơdăm ngek dra muai kiăng hrăm atông čing. Hơdôm tơlơi ñu pơtô brơi, ñu hrăm mơ̆ng anong wa ama met ñu pơtô laih anun pơtô glăi kơ ană amôn, tơcô tơčĕ dơ̆ng hăng hơdôm tơlơi thâo thăi, tom găn rơgao amăng tơlơi hơdip. Lu thun ngă hrŏm bruă pơtô atông čing, Y Dhok Du brơi ƀuh rơđah, tơlơi tơnap amăng bruă djă pioh apui ơ̆l kiăng jă na nao gru grua đưm čing hơgor amăng plơi pla.

“Tơnap tap hloh mrô kông ngăn dram gơnam gru grua đưm mơ̆ng ƀing ta aka ƀu thâo jup glăi hăng pơ anăn abih. Dua dŏng lĕ gơnam yua, anih hrăm, gơnam pơtô hrăm, laih anun jak iâu pơtrut ƀing nao hrăm tơnap biă mă, yua kơ anun čang rơmang khua mua djop gưl pơdlông đing nao re se djru ba pioh ĕp anih ngă bruă djă pioh gru grua gêh găl lu hloh”.

Tơlơi mơ̆ Y Dhok Du dŏ bơngơ̆t ƀu djơ̆ hơjăn tơlơi hơmâo ƀơi sa boh plơi pơpă ôh. Ƀơi lu anih, bruă pơtô glăi gru grua đưm ăt kơnang kơ tơlơi thâo mă hơjăn, tom găn rơgao laih mơ̆ng ƀing kơhnâo kơhnăk gru grua anun đôč. Kiăng dưi djă pioh kông ngăn tơlơi thâo ia rơgơi gru grua đưm, djă pioh sui pơ anăp, lu mơnuih lăi kiăng hơmâo tơlơi thâo hră hơmâo hơdră djă pioh pơtô glăi brơi găl. Mơnuih kơhnâo kơhnăk gru đưm Tô Thị Mèn, djuai ania Tày, să Krông Pač kah pơpha tui anai:

“Mơ̆ng sui laih kâo kiăng hơmâo anih pơtô ba tơlơi thâo thăi, anŏ tom găn rơgao mơ̆ng ta pioh glăi kơ khul čơđai rơnuk anai. Hơdôm thun hlâo hăng anai, ƀu hơmâo anih pơtô glăi ôh samơ̆ kâo ăt gir run hơduah ĕp mă, hơdôm ta thâo, hơmâo anŏ hơgĕt lĕ pơtô glăi mơtam kơ khul čơđai muai”.

Dơ̆ng mơ̆ng hơmâo tơlơi pơsit anih atông čing hơgor kual Dap Kơdư yua UNESCO pơpŭ pơyom brơi, Dak Lak lu wơ̆t laih ngă hră pơtrun, brơi dŏ djă pioh hăng pơđĭ tui rơnoh yom gru grua čing hơgor tui hăng hră pơtrun mrô 03 mơ̆ng Khul pơ ala mơnuih ƀôn sang tơring čar phrâo pơsit, brơi djru pơgang pioh hăng pơđĭ tui gru grua kông ngăn čing hơgor mơ̆ng thun 2026-2030, ăt ngă pơrơđah hloh tơhnal pơkă anun, hăng bruă phun djru ba kơ bruă pơtô hrăm hăng djru anŏ gêh găl kơ mơnuih dŏ djă pioh hăng pơtô glăi ia rơgơi kông ngăn gru grua đưm. Ơi Trần Hồng Tiến, Khua Gơnong bruă Gru grua, Pơrơguăt drơi jăn hăng Tuai čuă ngui tơring čar Dak Lak brơi thâo:

“Ƀing gơmơi pơtum nao djru jơlan hơdră, ƀu kơnong pơgang pioh đôč ôh, jing wai lăng, pơgang pioh hăng 5 mơta boh yom phun: mơta sa pơgang pioh bruă pơtô glăi. Dua lĕ djru ba bruă rŭ glăi anih pioh pơdah atông čing. Klâo lĕ pơtum djru ba pô hơmâo čing, djru blơi čing djă poh hăng atông na nao, hơmâo khul ngă hrŏm mă bruă klă hloh. Tal anai, hơmâo sa tơlơi phrâo dơ̆ng lĕ gơmơi djru pok pơkra, ngă pơhiam glăi sang rung plơi pioh ngă anih pơtum ngă bruă djă pioh gru grua, atông čing, čih pioh, pơmut amăng anih djă pioh ia rơgơi mrô djop mơta anăn čing, anih djă pioh, bruă pơphun ngui ngor kiăng tŏ tui na nao tơdơi anăp adih pơlar tui”.

Sa tơlơi phrâo dơ̆ng amăng hră pơtrun anun lăi nao, ƀu kơnong djru kơ bruă djă pioh đôč ôh, anăp nao pơsir brơi tơlơi tơnap amăng bruă pơtô glăi hăng djă pioh tơlơi thâo ba yua kông ngăn gru grua đưm djuai ania. Kơnong amăng blan 5 hăng blan 6 thun anai, Dak Lak pophun na nao klâo anih hrăm kơ bruă djă pioh wai pơgang kông ngăn gru grua, djru kơ ƀing kơhnâo kơhnăk pơtô glăi, ngă tui bruă djă pioh ia rơgơi tơlơi thâo amăng gru grua, hơmâo prăp lui hơdră tơlơi thâo či pơtô ba, abih bang khul mơnuih mă bruă gah gru grua ăt hrăm kiăng thâo djă pioh, pơphun tơlơi ngui ngor ƀơi sang rung plơi. Tui hăng Y Maih Mlô, dŏ ƀơi Ƀuôn Wiâo A, să Krông Năng, hơdôm tơlơi thâo thăi anai, hơmâo djru ba yua ngă tui amăng plơi pla mơtam.

“Anih pơtô hrăm khom ngă rơđah rơđong, tum teč hloh, iâu pơtum ƀing tha mơnuih kơhnăo kơhnăk pơtô brơi, pơčrong sai hrŏm hơbit. Ta rơnuk ană tơčô khom hrăm tui pioh pơtô găi lu hơdră, pơjing tơlơi mơak djă pioh gru grua đưm ƀudah hơmâo hơdră ngă pơhưč pran jua pioh pơtô glăi, ba yua amăng bruă ngă sit amăng plơi pla. Tal anai ƀuh hơmâo bruă mă sit nik hloh”.

Dak Lak hơmâo dua mơta kông ngăn gru grua bơngăt jua dưi pơ ala kơ tơlơi thâo ană mơnuih ƀơi lŏn tơnah hơmâo UNESCO čih pioh hrŏm hăng lu kông ngăn gru grua bơngăt jua gưl dêh čar. Tui hăng nai prin tha, Nguyễn Thị Thu Trang, nai pơtô sang hră gưl prong gah gru grua ƀôn prong Hồ Chí Minh, kiăng kơ kông ngăn ăt dŏ djă pioh amăng tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang plơi pla blung hlâo lĕ khom đing nao djrru mơnuih hlăk dŏ djă pioh tơlơi thâoa gru grua anun hăng hơmâo hơdră pơtô glăi gru grua hiam  anun.

“Kâo pơmin anai lĕ hơdôm jơlan hơdră ngă tui hmao kru laih mơ̆n, ƀuh rơđah tơlơi đing nao mơ̆ng tơring čar Dak Lak hăng ƀing dŏ djă pioh, tŭ mă, pơtô glăi, ngă tui ăt jing ƀing ngă bruă sit nik, pô gơgrong ba phun amăng bruă pơgang pioh hăng pơđĭ tui rơnoh yom gru grua hiam mơ̆ng mơnuih ƀôn sang djuai ƀiă. Anai lĕ khul ngă bruă phun rơ-un thâo djă pioh, sa anŏ gơgrong yom biă mă pioh pơtrut pơđĭ kyar bơwih ƀong huă kơ mơnuih mơnam tơring čar Dak Lak kơnang kơ bruă lir hơbit pơđĭ kyar bruă tuai hyu ngui hăng pơđĭ kyar tuai hyu ngui hơđong kơjăp”.

Hră pơtrun mrô 03 hlăk pơblih tui djru hrŏm ƀing dŏ djă pioh, ba yua hăng pơtô glăi tơlơi thâo gru grua laih anun djă pioh kông ngăn gru grua đưm ƀơi Dak Lak. Lơ̆m bruă pơtô hrăm dưi đing nao hơdôm jơlan hơdră rơđah rơđong tum teč, rơnoh yom gah gru grua dưi djă pioh kơnang kơ lu gưl rơnuk amra hơmâo anŏ gêh găl pioh pơtô glăi na nao, pơbŭ pơđĭ tui hăng ngă bang bơngač tui amăng tơlơi hơdip mơda.