Hơdôm hrơi rơgao, hrơi ngă yang Katê hơmâo pơphun dik dak ƀơi hơdôm boh plơi Čăm kual Dơnung tơring čar Khánh Hòa. Jua hơgor, jua đing ayŭp, hơdôm tơlơi adôh gru grua mut hrŏm tơlơi hok mơ-ak amăng mông pơbưp nao rai mơng neh met wa amăng hrơi ngui ngor. Gah tlâo hrơi ngui ngor anun lĕ hơdôm tơlơi pơplih amăng tơlơi hơdip plơi pla ala ƀon, mơng hơdôm ară jơlan hơmâo pơkra ming truh hơdôm anih ngui ngor hrŏm prong rơhaih ƀiă.

Ƀơi să Phước Hậu, anih hơmâo 4 boh plơi pla djuai ania Čăm Bàlamôn hăng rơbêh 11.000 čô mơnuih dŏ hơdip hrŏm, hơdôm anih anom jơlan glông glăk pơgôp ngă gêh gal brơi bruă nao rai hăng tơlơi hơdip kơ neh met wa. Mơng akŏ thun truh ră anai, să hơmâo pơgiong 5 ring bruă hăng abih tih prăk tuh pơ alin giăm 5 klai prăk ƀơi 4 ƀut plơi pla. Yă Quảng Thị Kim Thoại hok mơ-ak brơi thâo: “Hơmâo tơlơi đing nao mơng Ping gah hăng Kơnuk kơna, ngă plơi pla dưi pơplih phrâo, hơdôm ară jơlan hơmâo pơkra ming kiăng nao rai gêh gal ƀiă. Tơdron đă bong lông, anih ngui ngor ăt hơmâo pơkra ming kiăng neh met wa dưi nao ngui adôh suang amăng hrơi ngă yang Katê.”

Hrŏm hăng tuh pơ alin pơkra jơlan glông, hơdôm jơlan hơdră hơnong pơkă dêh čar ăt anăp nao djru brơi tơlơi bơwih ƀong huă, hrưn đĭ klă amăng bruă ngă hmua, djru brơi neh met wa kual mơnuih djuai ania ƀiă hăng čư̆ siăng pok pơhai tŭ yua tơlơi gal amăng ƀon lan. Hơdôm bruă pơtop hrăm, črâo ba boh thâo hơmâo djru brơi hơdôm boh sang anŏ pơplih phun pla, hlô rông, ĕp jơlan kiăng đĭ tui prăk pơhrui.

Ƀơi plơi A Xây, să Tây Khánh Vĩnh, tha plơi Cao Dáng, 71 thun, mơnuih djuai ania Raglai, lĕ sa amăng ƀing mơnuih ba jơlan hlâo amăng pơplih hơbô̆ bruă bơwih ƀong. Amăng lŏn hmua 3 ar pla boh kruăi ƀưởi, hrŏm hăng rông hlô hăng rông akan, sang anŏ dưi pơhrui glăi rơbêh 100 klăk prăk rĭm thun. Mơng boh tŭ yua sit nik anun, ñu tŏ tui pơtrut pơsur neh met wa amăng plơi pla hrăm tui, ngă tui tơlơi gal sit nik amăng rĭm boh sang anŏ. Ơi Cao Dáng brơi thâo: “Lŏn hmua kua čư̆ siăng kiăng pla hơdôm phun pla sĭ hơmâo nua anun lĕ phun boh kruăi ƀưởi, klơi dơnao ia, rông un. Ƀing ta kiăng ba jơlan hlâo. Tơdơi kơ Kơnuk kơna pơtop hrăm kơ bruă pla pơjing, pơhmutu lĕ pla phun hơget, bơwih brơi hiưm pă ăt hơmâo črâo brơi, lơm pơtop hrăm giong ƀing ta kiăng hluai tui tơlơi anun glăi ngă tui sit nik amăng đang hmua ƀing ta. Kơnong kơ mơnuih djuai ania Raglai, ƀing gơmơi kiăng ngă klă kah neh met wa ngă tui, mơnuih ƀôn sang lăi tơdah ih dưi ngă klă anun ƀing gơñu kah hla tui.”

Ƀơi să Nam Khánh Vĩnh, jơlan gah pơđĭ kyar bơwih ƀong huă ngă đang hmua pơlir hăng tuai čuă ngui amăng plơi pla glăk lĕ bruă glăk pơmĭn ngă kiăng đĭ tui nua gơnam đang hmua, hơmâo dong bruă mă brơi mơnuih ƀôn sang. Anom bơwih ƀong hrŏm gah ngă hmua hăng blơi pơhrui gơnam Hiệu Linh ră anai hơmâo 30 ektar đang pla boh kruăi bưởi hơđuh mơtah. Kual anai ăt hơmâo dơnao pơkŏng ia, ia krông čroh hnoh hăng drai ia, ngă gêh gal kiăng pơđĭ kyar bruă ĕp lăng, lăi pơthâo gơnam đang hmua hăng gru grua plơi pla.

Sit biă ñu, giăm 90% mrô ding kơna anom bơwih ƀong hrŏm lĕ mơnuih djuai ania ƀiă, lu hloh lĕ mơnuih djuai ania Raglai hăng Tày. Tui ơi Đoàn Văn Hưởng, Khua anom bơwih ƀong hrŏm Hiệu Linh, pơđĭ kyar tuai čuă ngui amăng plơi pla amra hơmâo dong anih ba sĭ gơnam đang hmua hăng hơmâo dong bruă mă amăng plơi pla. “Anom bơwih ƀong hrŏm gơmơi hơmâo truh 90% lĕ mrô mơnuih djuai ania ƀiă. Pok rai hơbô̆ bruă tuai cuă ngui amăng plơi pla anai. Bruă tuai čuă ngui dưi pơđĭ kyar, nua gơnam tam amra đĭ tui mơn, hơmâo dong bruă mă brơi neh met wa, prăk pơhrui mơng anom bơwih ƀong hrŏm ăt amra đĭ tui pơhmu hăng bruă ba hyu sĭ tui ră anai.”

Rơwang thun 2021-2025, abih tih ngăn drăp gơnong glông hăng ƀon lan jao ngă tui 3 jơlan hơdră hơnong pơkă dêh čar ƀơi Khánh Hòa truh rơbêh 3.300 klai prăk. Amăng anun, jơlan hơdră hơnong pơkă dêh čar pơđĭ kyar bơwih ƀong huă-mơnuih mơnam kual mơnuih djuai ania ƀiă hăng čư̆ siăng hơmâo pơhrua rơbêh 1.920 klai prăk.

Ngăn rơnoh anai pơgôp djru man pơdong sang phrâo brơi giăm 1.700 boh sang anŏ, djru pơplih bruă mă brơi giăm 3.000 boh sang anŏ ƀun rin kơƀah lŏn ngă hmua; laih dong djru brơi ia yua kơ rơbêh 1.000 boh sang anŏ hăng tuh pơ alin khuer 20 ia bơmun pơƀut. Hơdôm hơdră bruă anai ƀu djơ̆ kơnong anăp nao pơsir hĭ tơlơi kiăng đôč ôh mơ̆ ăt ngă gêh gal kiăng mơnuih ƀôn sang hơđong tơlơi hơdip, ƀơƀrư̆ pơđĭ kyar ngă hmua pla pơjing.

Samơ̆, kiăng ngăn rơnoh anai dưi ba glăi tŭ yua sui pơ anăp, bruă pok pơhai kiăng pơlir hăng tơlơi rơkâo sit nik, tơlơi bơwih ƀong hăng tơlơi gal mơng rĭm boh plơi pla. Anih anom jơlan glông kiăng nao hrŏm bruă črâo ba boh thâo, djru brơi tơlơi bơwih ƀong huă hăng pok prong hơdôm hơbô̆ bruă dưi ngă ba glăi tŭ yua. Mơnuih ƀôn sang ăt kiăng mut hrŏm ruah mă hơbô̆ bruă, gơgrong pơphun bơwih ƀong hăng ĕp anih ba sĭ gơnam tam.

Yă Chamalea Thị Thủy, Khua gơnong bruă djuai ania hăng tơlơi đăo tơring čar Khánh Hòa brơi thâo, pơ anăp anai, tơring čar tŏ tui pơsit tong pơđĭ kyar bơwih ƀong huă kual mơnuih djuai ania ƀiă hăng čư̆ siăng lĕ bruă jao akŏ phun. “Pơ anăp anai, tơring čar Khánh Hòa pơsit tong bruă jak iâu pơgôp ngăn rơnoh đing nao bruă pơđĭ kyar bơwih ƀong huă kual mơnuih djuai ania ƀiă hăng čư̆ siăng lĕ bruă jao akŏ phun amăng rơwang thun 2025-2030. Tơring čar Khánh Hòa ăt pơsit tong hơdôm bruă phun kiăng tŏ ngă tui tơlơi dưi, tơlơi gal mơng kual čư̆ siăng, mơng anun, mă yua ngăn rơnoh lăp djơ̆ kiăng pơđĭ kyar kual mơnuih djuai ania ƀiă hăng čư̆ siăng jai hrơi klă ƀiă.”

Mơng hơdôm ară jơlan djru brơi tơlơi hơdip, tơlơi ngă yang ngui ngor truh hơdôm hơbô̆ bruă bơwih ƀong hăng bruă bơwih brơi tuai čuă ngui amăng plơi pla, tơlơi pơplih ƀơi kual mơnuih djuai ania ƀiă hăng čư̆ siăng Khánh Hòa brơi ƀuh, tơlơi gơgrong mơng hơdôm hơdră bruă djru ba lơm hơmâo pơlir hăng tơlơi rơkâo sit nik. Boh tŭ yua hơđong kjăp ƀu djơ̆ kơnong ƀơi ngăn rơnoh tuh pơ alin đôč ôh mơ̆ ăt ƀơi bruă djru brơi tơlơi bơwih ƀong lăp djơ̆, tŏ tui tơlơi dưi amăng lăm hăng djru mơnuih ƀôn sang gơgrong hrưn đĭ pô./.