Amăng đang hmua 2 ektar ƀơi plơi Phăm Ngol, să Bờ Ngoong, tơring čar Gia Lai, ơi A Ngăn glăk jah rơk amăng hơdôm glông kơphê, pioh glăi djah djâo pơging brơi kơ lŏn hmua. Dua thun anai, bruă pla kơphê tui hơnong pơkă 4C, ơi A Ngăn ăt ngă hơdôm bruă tui tơlơi juăt anun lĕ bruă pruai kmơk, jah rơk, pruih ia, samơ̆ ngă phara ƀiă. Hơđuh kơphê mơng bơyan hlâo anun hơmâo ñu pơƀut glăi, pơđăm hăng eh rơmô amăng hơdôm blan hlâo kơ ba nao pruai. Ñu lui hĭ pruih jrao rơk, kơnong kơ jah rơk tơdah kiăng, ƀu jah rơmet kar hăng hlâo adih. Ơi A Ngăn ăt gum hrŏm hăng anom bruă pơlir pơkă lăng, pơsit tong anih pla kiăng pơhlôm brơi bruă ĕp pơƀuh anih pla gơnam: “Ngă kơphê hơđong kjăp, sang anŏ gơmơi ăt pơlir hơbit ngă kơphê 4C, kiăng gum hrŏm nao pơkă lăng đang hmua, lơm sĭ brơi anom bruă mơdrô kiăng pơsit tong anih pla hăng amra hơmâo anom bruă sĭ mơdrô djru brơi ha bơnah, kah pơpha brơi hơdôm boh sang anŏ tui gơnam kơphê blơi pơhrui.”

Ƀơi să Đăk Đoa, kơphê 4C mơng ƀing ding kơna anom bơwih ƀong hrŏm hơmâo blơi pơhrui nua lu ƀiă pơhmu hăng pơkŏn giăm 500 prăk sa kĭ kơphê mơtah. Jing sa čô khua anom bơwih ƀong hrŏm, ơi Y Uê, dŏ amăng plơi Tuơh Klăh, ñu lĕ mơnuih ngă hmua rah, črâo brơi hơdôm boh sang anŏ ngă tui tơlơi pơkă hơmâo ƀuăn hăng anom bruă sĭ mơdrô pơlir hơbit.

Hơdôm tơlơi rơkâo ƀu brơi yua jrao rơk, ƀu dưi pruih hơdôm ia jrao arăng kŏm, bruă bơwih brơi hăng pĕ pơhrui djơ̆ tơlơi črâo ba jing tơlơi glăm ba hrŏm. Bruă ngă pơmut hrŏm hơdră ngă hmua hrŏm ngă plai ƀiă ƀuh bruă rĭm boh sang anŏ ngă phara, bơdjơ̆ nao gơnam pơhrui hăng ƀu djơ̆ hăng tơlơi rơkâo mơng hơdôm bơnah blơi pơhrui. Ơi Y Uê brơi thâo: “Ƀing gơmơi ngă kơphê hơdjă, lui hĭ pruih jrao rơk, ƀu dưi pruih hơdôm ia jrao arăng kŏm hăng wai lăng djop tơhnal pơkă, anom bơwih ƀong hrŏm gơmơi huăi hŭi ƀu hơmâo mơnuih blơi gơnam. Anom bơwih ƀong hrŏm Glar ngă bruă mơng thun 2020 hơmâo 15 čô ding kơna sit nik hăng pơlir hăng 130 boh sang anŏ ngă đơ đam 169 ektar đang hmua, pơhrui rĭm thun 715 tơ̆n.”

Ƀu djơ̆ kơnong pơphun ngă hmua tui hơnong pơkă, bruă pơlir hơbit ăt pok rai jơlan pơđĭ kyar hơdôm pơjeh kơphê hơmâo nua ƀiă. Anom bơwih ƀong hrŏm gah ngă hmua hăng bơwih bơwang Lam Anh (să Đăk Đoa) hơmâo pơlir mơnuih ngă hmua amăng hơdôm boh plơi pla kiăng pơđĭ kyar hơbô̆ bruă ngă hmua hơdjă tui jơlan hluai tui anŏ hơmâo.

Kơphê yôm phara mơng anom bơwih ƀong hrŏm hơmâo pơsit gơnam OCOP 4 asar pơtŭ gưl tơring čar hăng dưi ba sĭ pơ hơdôm anih anom amăng lŏn ia, jar kmar. Ơi Lê Hữu Anh, Khua anom bơwih ƀong hrŏm brơi thâo: kiăng kơ hrưn đĭ nua asar kơphê, tơlơi yôm hloh ƀu djơ̆ kơnong lĕ pơplih bruă bơwih ƀong đôč ôh mơ̆ ăt pơjing pran đăo gơnang mơng mơnuih ƀôn sang tui jơlan bơwih ƀong phrâo, gir run hrưn đĭ klă gơnam tam. “Hăng rup rap mơnuih ngă hmua jê̆ giăm, hơmâo tơlơi đăo gơnang nao rơnoh yôm mơng asar kơphê, ƀing gơmơi hơmâo pơplih bruă bơwih brơi phun pla, hrưn đĭ klă gơnam tam. Tơlơi anai ƀu djơ̆ kơnong djru đĭ tui nua kơphê đôč ôh mơ̆ ăt pơgôp ngă pơklaih mơng ƀun rin, djru brơi neh met wa ngă pơdrong sah.”

Mơnuih ngă hmua hơmâo tơlơi glăm ba, anom bruă sĭ mơdrô ƀơi Gia Lai ăt djru brơi hăng wai lăng bruă ngă tui hơdôm hơnong pơkă sĭ mơdrô pơ tač rơngiao asar kơphê mơng kual pla pơjing. Ơi Thái Như Hiệp, Khua phun kông ti TNHH Vĩnh Hiệp, tơring čar Gia Lai brơi thâo, anom bruă sĭ mơdrô glăk mơ-it nao hră čih pioh bruă pla pơjing mut amăng ứng dụng măi telephôn. Mơnuih ngă hmua dưi mut lăng kơ bruă pruai kmơk, pruih ia jrao, pruih ia, pĕ pơhrui; anom bruă sĭ mơdrô mă yua tơlơi čih pioh kiăng wai lăng kual pla, pơƀuh brơi anih pla, mơng anun wai pơgang bruă ngă hmua hăng tŏ tui ngă hiam tui asar kơphê pơlir hơbit. “Ƀing gơmơi gir run ngă tui dong mơng thun 2023 hăng truh rơnuč thun 2024 ƀing gơmơi hơmâo phần mềm pơƀuh brơi anih pla pioh yua lông lăng brơi sa, dua boh sang anŏ ngă hmua. Truh thun 2025-2026, mơnuih ngă hmua thâo hăng ƀing gơmơi ngă hiưm pă djru brơi ƀing gơñu mơng hră čih pioh hăng tơngan hơdai nao yua app măi telephôn.”

Gia Lai ră anai hơmâo 107.400 ektar đang kơphê, amăng anun hơmâo giăm 56.700 ektar hơmâo jao hră pơsit ngă hơđong kjăp anun lĕ 4C, Rainforest Alliance hăng hơdjă. Tơlơi rơkâo kơ gơnam hiam hăng tong ten anih pla hơmâo ngă tui mơng đang pla mơtăm, jing tơlơi glăk ba hrŏm mơng mơnuih pla, anom bơwih ƀong hrŏm.

Ơi Bạch Thanh Tuấn, Kơ-iăng Khua khul pơlir kơphê-Cacao Việt Nam brơi thâo, mơng hơdôm kual pla hơmâo tơlơi glăm ba, hiam hơdjă hăng tong ten kar hăng ƀơi GIa Lai, gơnong bruă kơphê hơmâo dong tơlơi gơnang kiăng hrưn đĭ pran bơkơtưn hăng hơkrŭ pran đăo gơnang amăng anih anom sĭ mơdrô pơ tač rơngiao. “Hơnong pơkă ƀu djơ̆ kơnong gơnam hiam hơdjă đôč ôh mơ̆ ăt kiăng pơhlôm brơi djop bruă dong. Việt Nam ră anai lĕ sa amăng hơdôm boh dêh čar pla kơphê robusta lu hloh amăng rŏng lŏn tơnah. Tơdah ƀing ta ngă tui klă, ƀu djơ̆ kơnong ba glăi pơhrui lu brơi ding kơna amăng khul đôč ôh ăt ba glăi kơdrưh ang mơng lŏn ia ta.”

Mơng đang pla truh pơ bruă pĕ pơhrui, uă pơkra, bruă pơlir kơplah wah mơnuih ngă hmua, anom bơwih ƀong hrŏm hăng anom bruă sĭ mơdrô glăk ba boh thâo pla pơjing hơđong kjăp, mă yua boh thâo mrô hăng pơƀuh brơi anih pla kơphê mơng plơi pla ƀơi Gia Lai. Lơm djop bơnah ngă tui djơ̆ tơlơi pơkă, kah pơpha tơlơi dưi hăng pơhlôm brơi bruă sĭ mơdrô, asar kơphê ƀu djơ̆ kơnong hrưn đĭ hiam hơdjă, hơmâo nua đôč ôh mơ̆ ăt plai ƀiă anŏ bơdjơ̆ nao ayuh hyiăng. Anai lĕ atur phun kiăng mơnuih ƀôn sang hơđong tuh pơ alin, tŏ tui pla kơphê sui thun dong hăng hrưn đĭ pran bơkơtưn mơng gơnam tam ƀơi anih anom sĭ mơdrô./.