Kơnong kơ tut hơdôm wŏt amăng măi telephôn rơgơi, đing pruih ia đuăi mă hajan ƀơi kual lŏn pla 50 ektar phun kruăi hrĕ mơng anom bơwih ƀong hrŏm Xanh Cao Nguyên, să Cư M’gar, tơring čar Dak Lak amra pruih dar hyu. Ia pruih hăng kmơk hơmâo kah pơpha tui hluai phun pla glăk kiăng ƀu djơ̆ ngă kar hăng hlâo adih. Ơi Nguyễn Văn Thanh Bình, Khua anom bơwih ƀong hrŏm brơi thâo, mă yua boh thâo phrâo djru anom bơwih ƀong hrŏm wai lăng djop mơta hơdră ngă hmua, mơng bơwih brơi, hră čih pioh ngă hmua truh pơ ĕp pơƀuh brơi anih pla gơnam tam. “Bruă mă yua boh thâo măi mok hơmâo pơgôp ngă hrŏ ƀiă prăk apah mơnuih mă bruă, hrưn đĭ tŭ yua amăng wai lăng ngă hmua hăng wai lăng gơnam tam hiam hơdjă. Hăng rĭm blah lŏn ngă hmua prong mơng 5-10 ektar, anom bơwih ƀong hrŏm ăt gêh gal amăng bruă pla pơjing, pơkra gơnam, djă pioh hăng pơkra brơi klă hloh. Mơng anun, phun pla amra mơboh hăng hiam hơdjă, lăp djơ̆ tơlơi rơkâo mơng hơnong pơkă sĭ mơdrô pơ tač rơngiao”.

Hơdră ngă đĭ tui rơnoh hluai tui mă yua boh thâo măi mok, pơplih mrô hăng pơđĭ kyar ngă hmua rô nao rai glăk jai hrơi pơƀuh tong ten ƀơi Dak Lak. Tui ơi Đặng Bá Đàn, kơ-iăng Khua anom bruă pơsur ngă hmua dêh čar kual Dap kơdư-Dơnung tong krah, anai lĕ tơlơi rơkâo kiăng hloh hăng ƀon lan hơmâo kual lŏn ngă hmua pơprong pơhmu hăng đơ đam dêh čar lơm Dak Lak hơmâo giăm 214.000 ektar đang pla kơphê hăng pơhrui giăm 590.000 tơ̆n rĭm thun, hrŏm hăng giăm 79.000 ektar phun boh troh hơmâo nua. Ơi Đặng Bá Đàn brơi thâo, ră anai hơdră brơi pơplih mrô amăng ngă hmua hơmâo djop, bruă yôm hloh lĕ ba hơdôm boh than ba glăi mơng kơsem min hăng hơbô̆ bruă dưi ngă truh tơl mơnuih ƀôn sang tañ ƀiă, amuñ ƀiă hăng amuñ ngă tui. “Ƀing ta kiăng pơlir nao rai djop mơta kiăng ba glăi pran kơtang hăng tañ ƀiă amăng bruă ba pơplih mrô mơng boh than kơsem min laih dong hơdôm hơbô̆ bruă truh tơl mơnuih ƀôn sang tañ hloh hăng amuñ ngă hloh kiăng mơnuih ƀôn sang dưi ngă tui. Ƀing ta kiăng pruai kmơk brơi phun pla hơget, kiăng thâo gơnam yua hơget, kơnong kơ lăng amăng măi kiăng kơ ĕp anih pơkra rai pơhlôm brơi kơ djơ̆ hloh hăng gơnam măi mok mơ̆ Việt Nam hăng jar kmar glăk mă yua”.

Tui ơi Nguyễn Thanh Hiền, Kơ-iăng Khua anom bruă wai lăng kual ngă hmua yua boh thâo phrâo ƀôn prong Hồ Chí Minh, hrŏm hăng tơlơi gal kơ lŏn mơnai, ayuh hyiăng kiăng pơđĭ kyar ngă hmua yua boh thâo phrâo, pok prong, amăng hrơi blan pok pơhai tơlơi pơtrun mrô 57 mơng Ding jum kơđi čar kơ pơđĭ kyar yua boh thâo phrâo, boh thâo măi mok, pơplih pơčeh phrâo hăng pơplih mrô dêh čar, hrŏm hăng tơlơi pơtrun mrô 68 kơ pơđĭ kyar bơwih ƀong mơnuih ƀôn sang ngă pô, Dak Lak hơmâo dong tơlơi gal kiăng pơtrut kơtang mă yua boh thâo phrâo anun lĕ yua măi mok đuăi mă hajan, mă yua boh thâo ia rơgơi ană mơnuih pơčeh (AI), Internet djop mơta ria mơnong (IoT), mrô čih pioh amăng ngă hmua. “Dak Lak kiăng pơtrut tañ mă yua boh thâo măi mok phrâo, pơplih mơng tơlơi pơmĭn ngă hmua hơdai nao bơwih ƀong ngă hmua. Djop gơnong bruă, biă ñu lĕ gơnong bruă yua boh thâo măi mok, gơnong bruă ngă hmua hăng ayuh hyiăng kơtưn bruă kơsem min, mă yua măi mok amăng ngă hmua, đĭ tui nua gơnam đang hmua kah hăng pok prong ngă hmua pla pơjing lu gơnam anăp nao ba sĭ mơdrô lu pơ tač rơngiao tui hăng hơdôm tơlơi pơtrun mơng gơnong glông”.

Samơ̆, kiăng pơjing bruă ngă hmua yua boh thâo măi mok phrâo sit nik ƀiă, bruă mă yua măi mok amăng rĭm hơbô̆ bruă phara lĕ aka ƀu djơp ôh. Tơlơi yôm hloh lĕ pơjing kual ngă hmua pơƀut, măi mok yua ha amăng plĕ hăng kual lŏn mơnai pơprong kiăng pơhưč anom bơwih ƀong sĭ mơdrô tuh pơ alin pơkra gơnam.

Hăng giăm 827.000 ektar lŏn ngă hmua hrŏm hăng lu phun pla phara, Dak Lak hơmâo lu tơlơi gal kiăng pơđĭ kyar hơdôm glông rơnoh gơnam đang hmua pơprong. Yă Đặng Thị Thủy, kơ-iăng Khua gơnong bruă ngă hmua hăng ayuh hyiăng tơring čar Dak Lak brơi thâo, tơlơi pơtrun mơng Jơnum Ping gah tơring čar rơwang thun 2025-2030 pơsit bruă pơđĭ kyar ngă hmua yua boh thâo phrâo, ngă hmua mơtah hăng bơwih ƀong rô nao rai lĕ jơlan yak nao phun. Tơring čar glăk đing nao dưm dăp kual ngă hmua mă yua boh thâo phrâo pơlir hăng tơlơi gal mơng rĭm boh ƀon lan, laih dong prap lui gơnam măi mok hăng kual lŏn mơnai hiam kiăng pơhưč hơdôm anom bruă tuh pơ alin pơprong. “Ƀing gơmơi đing nao pơhưč tuh pơ alin, ngă hrŏm gah gơnam măi mok amăng bruă ba sĭ brơi, pơhlôm ngăn rơnoh kiăng kơ djru brơi prăk čan, djru brơi măi mok pioh pơkra gơnam hăng răk pioh, kah hăng pơlir glông rơnoh lu gơnam kiăng gơnam đang hmua amra djơ̆ hơnong pơkă sĭ mơdrô. Lơm pơjing rai sa glông ngă ha amăng plĕ, hơnong pơkă pơđĭ kyar dua mrô amra dưi ngă, laih dong pơtrut pơđĭ kyar ngă hmua pơ anăp dong”.

Mơng hơdôm hơbô̆ bruă mă yua boh thâo phrâo amăng đang hmua truh pơ jơlan gah pơjing kual ngă hmua pơprong hăng glông rơnoh pơkra lăp djơ̆, Dak Lak glăk ƀơƀrư̆ pơplih mơng pơđĭ kyar tui djop bơnah hơdai nao pơđĭ kyar brơi dơlăm. Anai arăng lăng lĕ atur phun kiăng tơring čar hrưn đĭ nua gơnam, kơtang ƀiă pran bơkơtưn hăng anăp nao pơjing kual ngă hmua mă yua boh thâo phrâo phun ƀơi kual Dap kơdư./.