Plơi Đak Asel (să Sơn Lang, tơring čar Gia Lai) juăt lĕ kual ngă hơkrŭ yôm phăn rôk tui kơčong čư̆ Trường Sơn Đông, anih mơnuih djuai ania Bahnar ha pran tui Ping gah, tui wa Hô amăng thun blan blah ayăt. Gru grua anun ăt do djă pioh amăng djop rơnuk. Amăng sang rung plơi pla, rup wa Hô hơmâo yôl ƀơi anih yôm hloh, gah yŭ lĕ hơdôm pok hră pơ-ar ñu mơ-it nao Jơnum djuai ania ƀiă kual Dơnung thun 1946. Djă ƀơi tơngan hră mơ-it, tha plơi Đinh Hmunh bơră ruai brơi rơnuk ană tơčô mô yâo kơ wa, kơ thun blan blah ayăt Prang, ayăt Mi glêh glar samơ̆ ăt đăo gơnang plơi pla amra hơmâo tơlơi rơngai, hơdip trơi pơđao, yâo mơ-ak kar hăng wa Hô hơmâo pơtă pơtăn. Tha plơi lăi pơtong, wa Hô hơmâo pơtă kơ pran gum pơgôp ha sa lĕ bơngač rơđah čung ba djop rơnuk amăng plơi pla gir run hrưn đĭ, pơjing tơlơi hơdip trơi pơđao.

“Ană plơi pla pơpu kiăng khăp kơ wa biă mă. Kâo pơtô ană tơčô ngă hiưm pă kiăng hmư̆ tui tơlơi pơtô mơng wa, gir kơtir hrăm hră, kiăng hmư̆, ngă tui tơlơi wa pơtô”.

Mơng sa kual ngă hơkrŭ dŏ lu tơnap tap, Đak Asel ră anai hơmâo pơplih tong ten. Anih anom jơlan glông hơmâo tuh pơ alin man pơkra, tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang jai hrơi hrưn đĭ, mrô sang anŏ ƀun rin hrŏ trun kơtang. Hơdôm tơlơi pơplih anun pơlir hăng bruă neh met wa gir run ngă tui tơlơi črâo trun mơng Ping gah, hrăm tui hăng ngă tui tơlơi pơtô mơng wa. Mơng hơdôm tơlơi bơră ruai mơng tha plơi, mơng djop rơnuk nao hlâo, ƀing hlăk ai čơđai amăng plơi Đak Asel hluh rơđah ƀiă dong bruă hơkrŭ pơklaih rơngai lŏn ia hăng pran tuh rơyuh mơng rơnuk ơi yă. Mơng anun, gir hrăm hră, pơhrăm pô hăng hơmâo tơlơi glăm ba hăng plơi pla. Amon Đinh Thị Hà Thuyết, pơ ala brơi rơnuk ană tơčô amăng plơi pla, lăi pơthâo tơlơi pơmĭn mơng ñu lơm hmư̆ hơdip tơlơi bơră ruai anun.

“Lơm hmư̆ ơi bơră ruai lăi nao wa Hô, kâo pơpŭ bơni hăng ol kơdol amăng pran jua. Kâo amra gir kơtir hrăm hră kiăng djru pơjing plơi pla hiam klă”.

Mơng hơdôm tơlơi pơplih ƀơi ƀon lan kar hăng plơi Đak Asel, tơlơi pơmĭn mơng wa Hô kơ pran gum pơgôp, bơwih brơi, hrưn đĭ tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang kual čư̆ siăng amăng hră mơ-it thun 1946 hơmâo tơring čar Gia Lai hơmâo ngă tui amăng hơdôm hơdră pơđĭ kyar hơđong kjăp amăng kual mơnuih djuai ania ƀiă. Ơi Phạm Anh Tuấn, Khua Jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar Gia Lai brơi thâo, ră anai Gia Lai lĕ anih dŏ hơdip hrŏm mơng 47 djuai ania hăng rơbêh 3,5 klăk čô mơnuih ƀôn sang. Rơwang thun 2021-2025, hrŏm hăng hơdôm hơpluh rơbâo klai prăk mơng hơdôm jơlan hơdră tui hơnong pơkă dêh čar, tơring čar Gia Lai hơmâo kah mă yua kiăng pơđĭ kyar kual mơnuih djuai ania ƀiă, đing nao man pơkra anih anom, jơlan glông hăng djru brơi tơlơi bơwih ƀong huă. Truh abih thun 2025, mrô sang anŏ ƀun rin amăng kual anai hrŏ trun dŏ 8,37%. Thun 2026, tơring čar Gia Lai ba tơbiă hơnong pơkă pơhlôm brơi mơnuih ƀôn sang kual tơnap tap dưi tŭ mă djop tơlơi djru mơnuih mơnam, laih dong djru brơi tơlơi bơwih ƀong, tơlơi hơdip hơđong kjăp. Ơi Phạm Anh Tuấn brơi thâo:

“Yak nao rơwang pơđĭ kyar phrâo, Gia Lai kiăng hluh rơđah tơlơi pơtô mơng wa, pơtrut kơtang pran gơgrong mă bruă hăng pran gum pơgôp. Mơng anun, pơjing pran gum pơgôp jing pran ngă bruă kơđi čar, bruă mă tong ten, pran kơtang amăng lăm kiăng pơjing Gia Lai jing tơring čar pơđĭ kyar kơtang, tơlơi hơdip mơda mơng mơnuih ƀôn sang ƀu pơdơi hrưn đĭ, pơhlôm wai pơgang hơđong, pơgôp amăng bruă pơđĭ kyar hrŏm amăng lŏn ia ta”.

Ơi Ksor Phước, Khua git gai Ping gah tơring čar Gia Lai, Khua ding jum hơđăp, Khua jơnum min djuai ania mơng Kơnuk kơna brơi thâo, tơlơi pơmĭn gum pơgôp mơng Khua mir sir Hồ Chí Minh ƀu djơ̆ kơnong lĕ tơlơi djă pioh gru grua đôč ôh mơ̆ ăt tŏ tui na nao amăng tơlơi git gai mơng Ping gah hăng Kơnuk kơna. Tui tơlơi sit nik ƀơi Gia Lai hăng kual Dap kơdư amăng djop rơwang pơƀuh tong ten, pran gum pơgôp jing ngă atur pơtrut pơđĭ kyar bơwih ƀong huă-mơnuih mơnam.

Tơdơi kơ thun 1975, lu plơi pla dŏ bơwih ƀong ngă hmua djop ƀong, djop huă, hyu dŏ hơdip, bơwih ƀong tui hor, tơlơi hơdip tơnap tap, anih anom, jơlan glông aka ƀu hơmâo ôh. Truh ră anai, tơdơi kơ 50 thun, ƀô̆ mơta plơi pla hơmâo pơplih tong ten: jơlan glông, apui lơtrik, dăng kông hơmâo tuh pơ alin ha amăng plĕ, lu anih hơmâo jơlan ôtô mut nao tơl plơi pla; bruă ngă hmua ƀơƀrư̆ yua măi mok soh, hơdai nao bơwih ƀong sĭ mơdrô hăng lu phun pla, hlô rông hơmâo nua. Yôm ƀiă dong, mơng hơdôm tơlơi črâo trun, jơlan gah lăp djơ̆ mơng Ping gah hăng Kơnuk kơna, tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang ƀu pơdơi pơplih, pran gum pơgôp amăng plơi pla hơmâo hơkrŭ, neh met wa amăng djop plơi pla lêng đăo gơnang hăng tui Ping gah, tui wa Hô.

“Tơdơi kơ 50 thun, mơnuih djuai ania Jarai, Bahnar mơng ƀing mơnuih tơlơi hơdip tơnap tap, ră anai dưi ngă pơdai mơng 8-10 tơ̆n sa ektar, lui hĭ tơjŭ pla tui hơđăp hơdai nao ngă hmua pơplih phrâo kar hăng Yuăn. Sa, dua boh sang dưi blơi rơdêh ôtô laih. Anai lĕ yua hơmâo Ping gah hăng kơnuk kơna djru brơi”.

Mơng hră mơ-it yôm thun 1946 truh tơlơi sit nik ră anai, pran gum pơgôp mơng Khua mir sir Hồ Chí Minh ăt lĕ hrĕ mriah tô tui, pơlir djop djuai ania hăng ngă pơtrut pơđĭ kyar. Hluai tui tơlơi anun, Gia Lai lăi phara, kual Dap kơdư hnun mơn tŏ tui pơtrut pran kơtang amăng lăm, hơkrŭ pran đăo gơnang, kjăp yak nao pơjing tơlơi hơdip trơi pơđao, hơđong kjăp./.