Amăng yang hrơi tlam mơmŏt ƀơi ƀuôn Rách, să Ea Wer, tơring čar Dak Lak hmư̆ thưt angĭn thut ngă prah hyu than kơphê hrŏm hăng mơnŭ ur gah gŭ krum. Amăng sang anŏ amon H’Hmin Kbuôr, tha plơi Y Ken Knul, 60 thun nao tơña bla lăng bruă hrăm hră kơ ană amon thun anai glăk hrăm anih 11. Hăng pran juh alum, tha plơi Y Ken pơtă H’Hmin: Mơnuih ƀơi kual Dap kơdư hlâo adih hơdip rin rơpa biă mă, ră anai kiăng gir kơtir hrăm hră. Ƀing ană tơčô amăng plơi pla kiăng hrăm hră, kiăng thâo boh hră kah mơng thâo tơlơi črâo trun mơng Ping gah, kah mơng thâo bơwih ƀong huă, thâo hơget djơ̆ hơget glăi anăm brơi ƀing sat ñu čung ba.

“Kiăng gir kơtir hrăm hră, tơdah ƀu hrăm amra ƀu thâo boh hră ôh, sang hră hơmâo laih. Ƀing ta hrăm thâo lu tơdơi anai amra gêh gal mă bruă, ră anai ngă hmua sĭ pơdai kiăng kĭ hră, sĭ rơtă kiăng kân, sĭ kơtor kiăng kĭ, ƀing ta kĭ kah mơng thâo nua hơdôm ƀơ̆i, ƀing ƀu thâo hră ăt ƀu thâo ôh kơ bruă anai, yua anun ta kiăng hrăm kah mơng thâo lu”.

Dŏ giăm tha plơi, H’Hmin Kbuôr đing tơngia hmư̆ tui. Čơđai sang hră anih 11 hră sang hră gưl tlâo Buôn Đôn hluh rơđah, rĭm wŏt tha plơi weh nao pơ sang ƀu djơ̆ kơnong tơña bla bruă hrăm hră đôč ôh mơ̆ ăt lĕ kiăng juh alum, tơlơi đăo gơnang mơng plơi pla hăng rơnuk hlăk ai čơđai.

“Lu wŏt tha plơi rai tơña bla, pơsur kiăng gir kơtir hrăm hră, kâo pô čang rơmang dưi hrăm gah ia jrao, tơdơi anai glăi sĭ jrao brơi ană plơi pla yua anun kâo amra gir run ƀiă dong kiăng dưi ngă tui tơlơi kâo kiăng”.

Ƀơi ƀuôn Tul B, să Ea Wer, anih hơmâo 367 boh sang anŏ hăng rơbêh ha rơbâo čô mơnuih, rơbêh 95% lĕ mrô mơnuih djuai ania ƀiă, tơlơi glăm ba mơng mơnuih arăng đăo gơnang ăt pơdah tong ten amăng bruă wai pơgang hơđong amăng plơi pla ƀơi anăp kơ tơlơi pơčut pơčao, hơdôm tơlơi đăo ƀu hiam. Amai H’Kiêp Kbuôr, Khua ƀuôn Tul B hơdor glăi, hlâo adih sa, dua boh sang anŏ mut tơlơi đăo phrâo. Thun 2019, hơmâo mơnuih mơng pơkŏn nao pơtrut pơsur kiăng tui tơlơi đăo phrâo anai. Lơm anun, gong gai ƀon lan, tơhan kông ang hrŏm hăng tha plơi, mơnuih arăng đăo gơnang hơmâo nao tơl rĭm boh sang anŏ pơblang brơi neh met wa hluh rơđah: tui đăo ăt kiăng djơ̆ tơlơi phiăn, djơ̆ tơlơi črâo trun mơng Ping gah hăng Kơnuk kơna. Hmư̆ tui ƀing ngă soh ƀu djơ̆ kơnong ngă pơčlah amăng plơi pla đôč ôh mơ̆ ăt bơdjơ̆ nao tơlơi hơdip kơñ pơgi kơ ană tơčô dong.

“Kâo juăt hyu pơblang brơi rĭm boh sang anŏ, ră anai hơmâo lu hơdră djru brơi mơng kơnuk kơna, pơhmutu hră pơ-ar thun tơkeng, tơdah ƀing ta ƀu ngă tui hơdôm tơlơi črâo trun mơng kơnuk kơna, ƀing ană tơčô tơdơi anai hiưm dưi hơmâo hră pơ-ar agaih rơgoh. Ƀing gơmơi pơtrut neh met wa ngă tui djơ̆ tơlơi phiăn. Ră anai hơdôm boh sang anŏ ăt hơmâo djru brơi tui jơlan hơdră mrô 135 anun lĕ bruă rông rơmô tuh hrôh”.

Tơdơi kơ pơmut hrŏm, ƀuôn Nà Xược  hăng ƀut plơi 5 amăng să Ea Wer jing sa boh plơi pla dŏ hơdip hrŏm. Ha bơnah lĕ mơnuih djuai ania ƀiă, ha bơnah lĕ mơnuih Yuăn, tơlơi phiăn phara, tơlơi hơdip phara yua anun amuñ hơmâo tơlơi bơrơdjơ̆ bơrơsao. Tha plơi Y Pa Na Niê hluh rơđah, kiăng pơhlôm hơđong blung hlâo kiăng pohlôm pran gum pơgôp.

“Pơtô pơblang brơi ană plơi pla kiăng djơ̆ tơlơi črâo trun, hơdră bruă, tơlơi phiăn mơng Kơnuk kơna, tal dua dong lĕ tơlơi phiăn amăng plơi pla, tal tlâo dong lĕ pran gum pơgôp. Ñu amra pơlir kar ia rơsĭ hăng hang. Tơdah ih kiăo tui tơlơi phiăn ih, kâo kiăo tui tơlơi phiăn kâo, yua anun ăt dŏ phara mơn, pơhiăp sat kơ neh met wa kual Kơdư, pơhiăp sat kơ neh met wa kual čư̆ siăng, ƀing ta anăm ngă tui anun ôh, ta kiăng nao bưp, nao pơblang brơi mơtăm, hŭi tơdơi anai ngă pơčlah”.

Ƀơi kual Dap kơdư, bruă wai pơgang tơlơi pơmĭn mơng Ping gah ƀu djơ̆ kơnong lĕ hơdôm bruă hơget pơprong ôh. Anai mơng bruă wai pơgang hơđong amăng plơi pla, pơsur ană tơčô nao hrăm hră, lui hĭ tơlơi phiăn ƀu klă hiam, anăm kiăo tui hơdôm tơlơi đăo phrâo, pơhlôm brơi neh met wa anăm hmư̆ tui tơlơi pơčut pơčao ngă pơčlah mơnuih mơnam. Amai H’Bon Zu, Khua Jơnum min djop djuai ania mơnuih mơnam Việt Nam să Ea Wer brơi thâo, mơnuih arăng đăo gơnang hăng ƀng tha plơi lĕ ƀing mơnuih ngă gong jơlan kiăng tơlơi črâo trun mơng Ping gah djơ̆ pran mơnuih ƀôn sang

“Tơlơi glăm ba mơng tha plơi, mơnuih arăng đăo gơnang ngă tơkuh nao rai kơplah wah mơnuih ƀôn sang hăng Ping gah, pơsir hĭ hơdôm bruă tơnap tap, gun găn hăng ba boh pơhiăp, tơlơi čang rơmang mơng mơnuih ƀôn sang truh pơ Ping gah, Kơnuk kơna; hmao tlôn pơsir hĭ hơdôm bruă bơdjơ̆ nao tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang, sit biă ñu hơdôm jơlan hơdră djru mơnuih mơnam, hơdôm akŏ bruă bơdjơ̆ nao tuh pơ alin ƀơi să Ea Wer”.

Dak Lak ră anai hơmâo giăm ha rơbâo čô tha plơi, mơnuih arăng đăo gơnang amăng plơi pla djuai ania ƀiă. Ƀing gơñu kar hăng phun kyâo hơdip sui thun amăng plơi pla, gir run wai pơgang brơi phun pla huăi rơbuh ƀơi anăp kơ angĭn kơthel, pơsur neh met wa đăo gơnang nao Ping gah. Yă Nay H’Nan, kơ-iăng Khua gơnong bruă djuai ania hăng tơlơi đăo tơring čar Dak Lak brơi thâo:

“Mơnuih arăng đăo gơnang lĕ mơnuih amra pơtô pơblang brơi hơdôm tơlơi pơhing, hơdră bruă, tơlơi pơtrun mơng Ping gah, Kơnuk kơna tơl abih bang mơnuih ƀôn sang. Ƀing gơñu lĕ ƀing mơnuih hơmâo gưl Ping gah kah hăng gong gai ƀon lan pơphun pơtop hrăm brơi, mơng anun pơtrut pơsur mơnuih ƀôn sang ngă tui hơdôm hơdră bruă mơng Ping gah.”

Mơnuih ƀơi kual Dap kơdư lăng plơi pla kar hăng ring čing pơprong. Amăng ring čing anun hơmâo čing ania, či, bơt…rĭm boh čing atông mơñi phara, samơ̆ abih bang mut hrŏm hăng jua hơgor kah mơng jing jua mơñi hyư̆ mơ-ak hloh. Boh pơhiăp mơng tha plơi jing jua hơgor. Huăi rơngañ rơbañ samơ̆ čung ba brơi djơ̆ boh mơñi. Amăng rơnuk plang mơnuih mơnam hơmâo mă yua lu, lơm hơmâo lu tơlơi pơhing ča čot, ƀing tha plơi, mơnuih arăng đăo gơnang jing ƀing mơnuih pơblang brơi neh met wa hluh rơđah, ƀing gơñu amra pơgang brơi neh met wa ƀơi anăp hơdôm tơlơi pơhing soh glăi; tŏ tui pran gum pơgôp ƀơi kual Dap kơdư, ngă pran đăo gơnang mơng mơnuih ƀôn sang hăng Ping gah jai kjăp phik kar hăng akha čao trun dơlăm amăng lŏn drơ̆t bazan kual Dap kơdư./.