Tui lăi pơthâo mơng anom bruă wai pơgang tơlơi duam ruă dêh čar Mi lăi pơthâo blan 4/2025, mrô čơđai ƀu gưl pơhiăp bit, ngui hơjăn pô ƀơi dêh čar Mi đĭ 1/31 čô čơđai. Mrô anai juăt lĕ 1/10.000 amăng thun 1970 hăng 1/150 amăng thun 2000. Tơlơi anai brơi ƀuh tơlơi ruă anai glăk lu tui amăng hơdôm hơpluh thun giăm anai.

Ƀơi Việt Nam, him lăng hơmâo giăm 1 klăk čô mơnuih ƀu gưt pơhiăp bit tom arăng, dưm dưm giăm 1% mrô čơđai. Thun 2004, sang ia jrao pơjrao brơi ƀing čơđai gơnong glông jŭ yap hơmâo giăm 10.000 čô čơđai nao khăm hiam lăng ƀă tơlơi ruă ƀu gưl pơhiăp bit. Sang ia jrao prong kual Dap kơdư, rĭm hrơi anom pơjrao brơi čơđai mua tŭ mă mơng 7-10 čô čơđai nao khăm hăng pơjrao yua ruă ƀu gưt pơhiăp bit. Ƀing ơi ia jrao brơi thâo, tơlơi ba truh ƀu djơ̆ nam ruă ƀu gưt pơhiăp bit đôč ôh mơ̆ anai lĕ yua thun blan pơjrao brơi, thun blan pơjrao brơi klă hloh lĕ pơ yŭ 3 thun, samơ̆ lu amĭ ama čơđai ba čơđai nao khăm kaih đơi. Lu sang anŏ brơi thâo, juăt ƀuh ană bă kaih thâo hiăp, mlâo, ngui hơjăn, samơ̆ truh čơđai 4-5 thun thâo tong ten kah mơng bơngơ̆t. Lơm anun bruă pơjrao brơi bưp tơnap tap tui hăng prăk pơjrao brơi ăt lu mơn. Tui ĕp lăng ƀơi Sang ia jrao prong kual Dap kơdư brơi ƀuh, lu čơđai nao khăm lơm 4-6 thun, đa mơng 9-12 thun laih. Lơm anun, hơdôm nam ruă blung a juăt ƀuh mơng 12-24 blan. Kar hăng amon H.T.C, 11 thun (dŏ ƀơi phương Thành Nhất, tơring čar Dak Lak), sang ia jrao prong kual Dap kơdư lĕ anih tal 3 amon C ba nao pơjrao hăng pơjrao brơi hơdôm thun laih, đa amĭ amon C pơdơi mă bruă ha thun mơtăm kiăng kơ gum hrŏm hăng ƀing nai pơjrao brơi kơ ană ñu. Ayong H.T.L ama kơ amon H.T.C brơi thâo:“Ƀu djơ̆ hrup hăng ƀing gơyut gơyâo ha hnưr ôh, truh 6 thun mơ̆ C aka ƀu thâo pơhiăp, ƀu dŏ hơđông, đuăi nao đuăi rai. Thun blung a nao hrăm pơ sang hră Nguyễn Đức Cảnh, mơ̆ arăng ăt brơi glăi mơn”.

Sa čô čơđai pơkŏn dong anun le amon M.T.H (thun tơkeng 2022, dŏ amăng să Hòa Phú, Dak Lak). Sang anŏ dơnong kơ thâo lơm ană ñu mut hrăm sang hră čơđai muai, hơmâo nai lăi pơthâo, črâo brơi kiăng ba ană nao khăm pơ sang ia jrao. Yua ñu nao sang hră, ƀing nai lăi hơget ñu ƀu gưt hmư̆ ôh, ƀu gưt ngui hrŏm gơyut gơyâo, ƀu thâo tuah gơnam ƀong, ƀu thâo nao eh mơañă…Amĭ amon H brơi thâo: “Lơm dŏ anet, ƀuh ñu iâu amĭ, ama, iâu eo…đôč, tơdah kiăng hơget ñu ur kơtang, pơkêt hia samơ̆ ƀuh ñu thâo mơn sô̆, tuah gơnam ƀong, nao eh mơañă, mơ̆ lơm nao sang hră ƀudah bưp hlơi aka thâo krăn ñu ƀu gưt hiăp bit ôh. Sang anŏ pơmĭn yua kaih pơhiăp, drơi jăn pran jua aka ƀu hơđong tui hnưr thun đôč”.

Tui ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh, anom pơjrao čơđai muai, sang ia jrao prong kual Dap kơdư, bruă tañ ĕp ƀuh hăng pơjrao brơi hmao tlôn ƀing čơđai ƀu gưt pơhiăp bit ră anai ăt dŏ bưp lu tơnap tap. Blung hlâo lĕ tơlơi pơmĭn mơng mơnuih ƀôn sang, sit biă ñu kual ataih, kual asuek aka ƀu thâo phe pho ôh. Lu amĭ ama mah ană bă hơmâo hơmâo arăng pơhŭi hlâo laih samơ̆ ƀing gơñu ƀu gưt hmư̆ tui, kaih ba nao pơjrao brơi. Dua dong lĕ yua anih dŏ hơdip kual ataih hăng pơjrao dŏ kơƀah djop mơta. Hơdôm anih pơjrao brơi juăt pơ plơi prong, pơ kual ataih aka ƀu hơmâo ôh. Hrơi blan pơjrao brơi čơđai ƀu gưt pơhiăp bit kiăng sui biă mă, juăt yap amăng ha blan, ha thun ƀudah sui truh djai ba. Lu sang anŏ ba hyu pơ anai pơ adih kiăng pơjrao brơi mơ̆ ƀu kiăo tui hơdră pơjrao. Hrŏm hăng anun, prăk pơjrao brơi rơngiă lu biă mă, ƀu djơ̆ sang anŏ hơpă lêng kơ hơmâo prăk kiăng kơ kiăo tui hơdră pơjrao brơi sui thun.

Lăi nao thun blan yôm hloh kiăng pơjrao brơi čơđai ƀu gưt pơhiăp bit, ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh brơi thâo:“Lơm čơđai pơ yŭ 3 thun, lĕ thun blan kiăng pơjrao brơi klă hloh. Amăng thun blan anai čơđai brô̆ drơi jăn tañ biă, akŏ dlô čơđai aka ƀu kjăp anun brơi pơjrao brơi amra ngă pơplih, pơlir nao rai glông ară dlô. Anai ăt lĕ thun blan mơ̆ ƀing čơđai glăk hrăm hla tui arăng, hrăm tui boh pơhiăp, bruă ngă hăng mơng anun amra djru brơi ƀing čơđai tañ thâo pơhiăp, khĭn bưp mơnuih jum dar. Mơng hơdôm tơlơi pơplih anun amra djru brơi čơđai tañ mut hrŏm mơnuih mơnam ƀiă, kah hăng pơjrao brơi tañ amra djru brơi ƀing čơđai huăi ƀuh hơdôm bruă ngă lok nao lok rai hăng amra bơdjơ̆ sat nao drơi jăn pran jua tơdơi anai”.

Tañ ĕp ƀuh, pơjrao brơi lăp djơ̆ hrŏm hăng tơlơi gum hrŏm mơng sang anŏ, lu čơđai ăt pơhlôm brơi klă hăng hơdip mut hrŏm mơnuih mơnam. Tơlơi yôm hloh lĕ anăm lui ruh hơdôm tơlơi aset hloh, yua mơng tơlơi anai kiăo tui lăng, ba ană bă pơjrao brơi hmao tlôn mơng amĭ ama čơđai amra pok rai sa tơlơi hơdip kơñ pơgi hiam klă brơi kơ ană bă.

Bruă ƀu gưt hiăp hơbit, dŏ ngui hơjăn, dŏ dong ƀu hơđong jai hrơi hơmâo lu tui, bơbeč sat kơ tơlơi suaih pral, pran jua, akŏ dlô hăng bruă ngui tom, hiăp hơbit hăng ƀing gŏp mơ̆ng ƀing čơđai. Kiăng djru neh met wa hăng ƀing gơyut thâo hluh hloh kơ bruă čơđai ƀu gưt hiăp hơbit, dŏ ngui hơjăn păn laih anun hơmâo bruă djru ba sit nik đah mơ̆ng plai ƀiă ngă sat kơ ƀing čơđai, ƀing čih tơlơi pơhing phrâo hơmâo mông ră ruai tom hăng ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh, Anih pơjrao ƀing čơđai, Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư.

- Anŏ hơget ba truh bruă čơđai akŏ dlô ƀu hơđong, ƀu gưt hiăp hơbit, dŏ hơjăn păn, laih anun ñu hơmâo hơdôm mơta nam ruă, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh: Ră anai, gah ia jrao aka ƀu ĕp ƀuh ôh phun tơhal ba truh ană mơnuih ta ƀu gưt hiăp hơbit, ngui tom arăng. Hơdôm nam ruă amuñ ngă ană mơnuih ƀu gưt hiăp bit, ngui tom arăng lĕ hơmâo wơ̆t djon djuai (gen) hăng anih hơdip mơn. Tui hăng bruă kơsem min, ƀing tơkeng dua, ƀô̆ mơta kơnar, lơ̆m sa čô ruă djơh anun jing pô dŏ glăi ăt djơh anun mơn. Ƀu hơmâo ôh djon rơđah rơđông kơ bruă ngă čơđai ƀu gưt hiăp bit, ƀu gưt ngui tom arăng, anun lĕ pơƀut djŏp gen mơ̆ng năng ai rơbêh 100 gen phara ƀơi rim čô čơđai. Hơmâo mơn čơđai ñu ƀă mơ̆ng gen amĭ ƀudah ama, jing čơđai ñu amuñ hơmâo tơlơi ruă anai ƀudah ƀuh rai gah rơngiao kơtang hloh, lơ̆m hơdip amăng anih ƀu djơ̆ lĕ amuñ hơmâo tơlơi ruă arăng iâu ƀu gưt hiăp bit mơtăm yơh. Rơngiao kơ anun dong, hnưr thun amĭ ama pơhmu hăng ană bă lu đơi ƀudah aset đơi; amĭ hơmâo tơlơi ruă lơ̆m pi ƀă (djơ̆ kman, virus kah hăng rubella), tek djơ̆ ia jrao ƀu klă ƀudah ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan (nge yŭ 26 blan).

Čơđai ƀu gưt hiăp bit, ƀu gưt ngui tom arăng kah jing 4 mơta:

Bruă mơnuih ta ƀu gưt hiăp bit (čơđai ñu ƀuh nam tañ biă laih anun ƀu thâo hiăp bit, tơkai tơngan ñu ƀu hơđong ôh); tơlơi ruă Asperger (hiăp hơbit tơnap mơn ƀiă samơ̆ ñu thâo hluh biă) hơdôm ƀing čơđai anai ñu rơgơi hloh kơ pô pơkŏn, boh pơhiăp ñu thâo lu, samơ̆ lơ̆m či hiăp lĕ tơnap, ngă bruă lok nao lok rai bruă ñu juăt ngă; anŏ prong mơ̆ng ƀing čơđai bơbeč djơ̆ lu mơta (čơđai ñu hơmâo nam tơnap či hiăp hơbit samơ̆ aka ƀu djŏp tơhnal či đăo lăng ôh; čơđai ñu tŭ kơ ƀu gưt hiăp hơbit mơ̆ng ƀrư̆ (čơđai ñu huăi hơget lơi, akŏ dlô tui hăng čơđai pơkŏn mơn mơ̆ng 12-30 blan, samơ̆ tơdơi kơ anun čơđai ñu ƀu thâo tui dong tah, rơngiă tui laih anŏ thâo hlâo kơ anun).

- Ih pơthâo brơi gơmơi nam ruă tañ thâo krăn čơđai ñu ƀu gưt hiăp hơbit, laih anun nam hơget thơ amĭ ama juăt ƀu kơđiăng hloh?

Ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh: Hơdôm nam thâo krăn čơđai ñu ƀu gưt hiăp hơbit, ƀu gưt ngui tom arăng: Čơđai ñu ƀuh anŏ phara mơ̆ng 12 -18 blan laih, hơmâo ƀơi 3 mơta bruă:

Hiăp hơbit: Čơđai ñu kaih thâo hluh tơlơi pơhiăp, ƀu lăi glăi ôh lơ̆m arăng iâu anăn.

Boh pơhiăp: 12 blan aka ƀu thâo hrăm hiăp, 16 blan aka ƀu thâo hiăp mơ̆ng ha boh ôh, 24 blan aka ƀu thâo hiăp 2 boh.

Bruă juăt ngă: ngui hơjăn đôč, ngă lok nao lok rai sa mơta bruă, ƀu pơđing nao pô hlơi ôh.

Rơngiao kơ anun, čơđai ñu ƀuh mơn nam ruă dong kah hăng ƀu thâo črâo, wơ̆t tơngan ôh. Dưm gơnam ngui rôk sa glông, ngui lok nao lok rai đôč. Ngui anŏ hơget thơ ñu ngui mă ha sa anun đôč. Đa dong čơđai ñu kaih thâo ƀư̆, rơjang drơi jăn. Ƀu hor ôh ngui tom gơyut gơyâo.

Nam ruă mơ̆ amĭ ama amuñ pơgao hĭ biă ñu lĕ hơdôm mơta bruă gơñu ngă hăng bruă gơñu ngui. Pơhmutu ană bă ñu juăt pioh gơnam pơpă lĕ pioh dơnong ha anih mơtăm yơh, amĭ ama pơmin ană ñu thâo rơmet gơnam. Ană bă pơđing nao ha sa, laih anun ngui ha mơta gơnam sui biă, ngui hơdôm mông, ngui ha hrơi mơtăm ăt ƀu hrăp ôh, amĭ ama pơmin djơ anun lĕ ană bă gơñu săng, gir ngui hăng sa mơta gơnam ngui.

Anŏ ƀu hơđong amăng akŏ dlô wơ̆t hăng ƀu gưt hiăp hơbit, ƀudah juăt bưp hloh lĕ tơkai tơngan dŏ ƀu hơđong, ƀu pơhmư̆ nao arăng pơhiăp, ngă bruă phara, ƀu kơđiăng, ƀu pit đih klă, đah mơ̆ng hơmâo mơn bơkơhnăk, akŏ dlô kaih prong, eh mơañă ƀu hiam.

- Hơdôm nam ruă anai bơbeč sat hiưm kơ ƀing čơđai laih anun hơmâo hơdră djru brơi hiưm thơ mơ̆ng klă, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh: Ƀu gưt hiăp hơbit tom arăng jing bơbeč sat biă kơ bruă kjăp tơlơi pơmin hăng pran jua mơ̆ng ƀing čơđai. Sa čô čơđai hiăp hơbit tơnap, jing ƀu thâo đơi či pơhiăp tom arăng ôh, hnun jing ƀing gơñu juăt ngui hơjăn, ƀu hơmâo gơyut gơyâo, phara biă hăng ƀing gơyut anun yơh juăt ñu ƀing gơyut čuih, đa dong taih amang hơmâo mơn, djơh anun jai kraih ngă čơđai ƀu khin hiăp tom, hor či dŏ hơjăn hloh. Tơlơi bơbeč sat kơ drơi jăn pran jua, čơđai ñu ngă bruă hơget thơ ñu lok nao lok rai ƀu thâo pơdơi ôh, akŏ dlô ñu phara mơn, anun yơh ngă čơđai ñu ƀu hơmâo pran jua, tơdơi anai juăt ngă ruă glăi pô ñu, ƀudah ngă ruă, djơ̆ ngă kơ pô arăng hơmâo mơn.

Bruă ta tañ djru brơi čơđai, pơhmutu lơ̆m ta pơtô čơđai ñu bruă hơget thơ, čơđai aka ƀu thâo pah tơngan lĕ ta ngă brơi hlâo, čơđai ñu hla tui, tơdah ñu thâo pah tơngan jing ta bơni kơ ñu hăng sa gơnam ngui hơget thơ, tui anun čơđai ñu ngă nao mơai mơtăm yơh bruă mơ̆ gơñu hơmâo bơni. Bruă anai djru čơđai ñu thâo ngui tom ƀing gŏp, kiăng mơta ñu thâo lăng, kơđiăng ƀiă, thâo ngui tom ƀing gŏp. Bruă djru ba čơđai, kiăng hơmâo pran jua, prăp rơmet brơi ƀing čơđai hrơi mông rim hrơi kah hăng mông ƀong huă, mông pit đih, mông ngui, ƀudah anih hrăm hơmâo rup.

- Ơi ia jrao brơi thâo hơdră pơgang hlâo bruă čơđai ƀu gưt hiăp hơbit?

Ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh: Ră anai, aka ƀu hơmâo ôh hơdră pơgang, samơ̆ ta dưi ngă tơdu mơn, kah hăng nao pơkă lăng tơlơi suaih pral, tlâ̆o pơgang djŏp ia jrao hlâo či pi ƀă. Amăng hnưr thun pi ƀă kiăng mơ̆ng 18-35 thun, tañ đơi ƀudah kaih đơi ƀu klă lơi.

Pơkă lăng ană nge amăng hlung tui hrơi pơkă, đah mơ̆ng huăi tơkeng kơƀah blan, biă ñu ană nge tơkeng kơƀah blan hlâo kơ 26 blan ăt amuñ hơmâo tơlơi ruă anai. Laih dong, wai lăng, rông ană nge amăng hlung hăng tơdơi kơ tơkeng klă. Biă ñu, lơ̆m ană nge phrâo tơkeng rai, kiăng čem rông, wai lăng klă, anăm brơi ôh čơđai lăng lu đơi tivi, măi phôn, măi điện tử.

Lơ̆m ƀuh čơđai ñu hơmâo nam ruă, ta ba nao tañ pơ sang ia jrao. Pơ anai, ƀing ơi ia jrao test lăng, pơkă lăng ăt kah hăng hơmâo jơlan djru ba čơđai. Amĭ ama hai anăm mlâo hiâo ôh, ta gir nao hrŏm, djru ba ană bă yơh. Ba ană nao pơ sang ia jrao kiăng dưi hơmâo hơdră djru, pơjrao brơi tañ hloh.

- Bơni kơ ih ơi ia jrao hơmâo lăi pơthâo hơdôm tơlơi anai!