Tui hăng anom bruă ia jrao rŏng lŏn tơnah, ană nge tơkeng rai hlâo kơ 37 wơ̆t hrơi tơjuh arăng iâu tơkeng kơƀah blan, yŭ kơ 28 wơ̆t hrơi tơjuh jing kơƀah blan kơtang, mrô ană nge dưi hơdip aset biă. Ƀơi sang ia jrao prong Dap Kơdư, thun 2024, Sang ia jrao čih pioh 332 čô nge kơƀah blan, jing 29,5% mrô ană nge tơkeng rai. Thun 2025, mrô anai lu hloh jing 350 čô, dưm dưm 39%. Hơdôm mrô anai brơi ƀuh ană nge tơkeng kơƀah blan glăk lu tui.

Glăk pi ană dua amăng hlung, lơ̆m anun ñu tơkeng ană tal 5 laih, lơ̆m ană nge amăng hlung kraih 30 wơ̆t hrơi tơjuh đôč, amai N.T.T (dŏ pơ să Čư̆ Jut, Lâm Đồng) tŭ kơ hok ia pơtih či tơkeng laih. Hmao tlôn dong tah sang anŏ ñu ba nao pơ Sang ia jrao prong Dap Kơdư. Pơ anai, ñu hơmâo pơjrao hăng krăo lăng thim 4 hrơi jing tơkeng laih 2 čô ană nge, sa čô kơtrâ̆o 1,6kg. 2 čô nge anai arăng ba nao pơ anih pơjrao yom mơ̆ng sang ia jrao. Amai T lăi: “Lơ̆m tơkeng, yua nge anet kơƀah blan anun jing kâo bơngơ̆t kơtang kơtit. Samơ̆ yua hơmâo ƀing ơi ia jrao pơ anai, anun jing hrơi anai kâo dưi bưp ană laih, kuar ƀing ñu, lăng gơñu hiam drơi jing kâo hơmâo pran yơh. Kâo ăt lăi mơn hăng ƀing gơyut lơ̆m pi pă hăng tơkeng ană kơƀah blan ta anăm bral ôh, kiăng nao pơ sang ia jrao yua dah pơ anai ƀing ơi ia jrao ñu lăng ba, pơjrao ba kiăng ană ta hiam drơi, hơmâo pran”.

Pô pơkŏn dong lĕ amai P.T.B (dŏ pơ să Yang Mao, tơring čar Dak Lăk). Pi ƀă ană kơčua, jing ñu bơngơ̆t lu mơn, juăt nao khăm na nao laih pơ sang ia jrao. Samơ̆ lơ̆m glăk pi 31 wơ̆t hrơi tơjuh, ñu ruă hlung hăng hok ia pơtih. Ñu hơmâo nao pơjrao pơ Sang ia jrao prong Dap Kơdư, giong anun tơkeng hĭ hlao. Nge anet biă, hơmâo 1,6kg đôč, jing ječ ameč ba nao pơjrao pơ anih pơjrao yom. 3 wơ̆t hrơi tơjuh pơjrao, ñu hŭi biă yua nge kơƀah blan dong, ruă rơsô̆ dong hăng hơmâo kman ngă ia rơnah ƀơi ană nge. Bưng mơn, tơdơi kơ krăp lăng, pơjrao brơi, nge anai hơmâo pran tui laih. Amai B brơi thao, truh mông anai, nge dưi đih ƀơi tơda, amĭ krôp ană nge (arăng iâu lĕ kangaroo): “Lơ̆m dŏ pơ sang kâo mưn ruă hlung mrañ,  năng ai 1 mông tơdơi kơ anun, kâo hok ia pơtih, sang anŏ ba nao pơ sang ia jrao laih anun tơkeng nge anet prong 1,6kg đôč. Lơ̆m pơ sang kâo ngă bruă tui mơ̆ng hlâo mơn, lơ̆m ruă tơkeng, kâo bơngơ̆t biă yua nge kơƀah blan. Samơ̆ yua hơmâo tơkeng pơ anai, anun jing hơmâo ƀing ơi ia jrao wai lăng pơjrao ba klă biă, anun jing nge tañ añrăng, kâo hơđong pran mơn”.

Sit biă ñu, lu sang anŏ ăt pơmin tơkeng ană kơƀah blan jing “ƀu hơmâo pran mơ̆ng hơđăp”, ƀu dưi prong, hiam drơi tui hăng čơđai pơkŏn ôh. Anai jing tơlơi pơmin ƀu djơ̆ ôh. Lu tơlơi kơsem min hăng mơ̆ng bruă pơjrao brơi ƀuh, tơdah hơmâo rong klă, hơdip mơak, lu ană nge kơƀah blan dưi kiăo hmao ƀing ană nge tơkeng djŏp blan mơn. Biă ñu, bruă čem rông klă tui rơnuk phrâo kah hăng “brơi tek ƀơi klĭ” hăng amĭ, jing amĭ krôp ană (Kangaroo Mother Care) pơsit anŏ klă djru čơđai hơđong jua hơtai boh, jua suă pran, tañ prong hăng plai mơn djai. Anai jing sa amăng hơdôm hơdră kiăng ngă tui ƀơi djŏp sang ia jrao ră anai.

Rơngiao kơ wai lăng mơ̆ng sang ia jrao, mơnŏng ƀong huă yom biă mă hăng ƀing nge kơƀah blan. Tơdơi kơ ană nge thâo mem, arăng kiăng amĭ brơi nge mem ia tơsâo soh, biă ñu amăng ia tơsâo amĭ hơmâo ia hiam, ia klă, rông čơđai klă biă, amuñ ngă čơđai tañ prong, eh mơañă mơak mơn. Rơngiao kơ anun, tui hluai kơ nge kơƀah blan aset hă lu, nge hơmâo pran hă ƀô̆, ta brơi pơhrua tui lu ia hiam pơkŏn dong kah hăng canxi, săt, vitamin D ƀudah brơi mơñum ia tơsâo rơmô tui tơlơi pơtô ba mơ̆ng ơi ia jrao. Bruă prăp rơmet ƀong huă, mơñum ia tơsâo lăp djơ̆ ƀu kơnong djru čơđai tañ prong đôč ôh ăt djru brơi akŏ dlô ñu kjăp tui, drơi jăn dưi pơgang duam ruă. Hrŏm hăng anun, bruă krăp lăng rim tơđar pơkă jing bruă khŏm ngă. Khăm lăng mơta, amăng tơngia, hơtai boh, sem lăng čơđai pơpư̆ drơi jăn, akŏ dlô tơlơi rơgơi ñu hiư̆m pă, kiăo tui rim tal pơkă, djru tañ ƀuh anŏ phara, ƀu djơ̆ đah mơ̆ng thâo pơjrao brơi tañ. Ƀu ƀiă ôh čơđai yua kaih sem lăng anun yơh pơgao hĭ “mông mah” amăng bruă pơjrao čơđai prong ƀu hơđong. Ơi ia jrao Hoàng Ngọc Anh Tuấn – Khua anih pơjrao ječ čơđai – ană nge ruă kraih, sang ia jrao prong Dap Kơdư brơi thâo: “Hăng ană nge kơƀah blan, lơ̆m tơkeng rai kơƀah blan juăt ngă bơngơt biă mă yua čơđai amuñ ruă kă biă, yua dah amăng suă pran aka ƀu kjăp, ană nge amuñ ruă rơsô̆ kơtang, suă pran tơdu tơdah ƀu hơmâo sem lăng, pơjrao brơi, čơđai amuñ djai biă mă. Rơngiao kơ anun dong, nge kơƀah blan ñu ƀu prong, ƀu kjăp pran tui hăng nge pơkŏn ôh, amuñ ruă hơtai boh, mơmot mơta, tơngil….Yua hnun, lơ̆m nge tơkeng kơƀah blan, ƀing ơi ia jrao pơjrao ječ ameč mơtăm yơh kiăng huăi djai brŭ hăng huăi hơmâo tơlơi ruă pơglăi sui thun”.

Ană nge kơƀah blan amuñ hơmâo lu tơlơi ruă, khă hnun, hăng tơlơi pơjrao brơi djơ̆, ƀong mơñum lăp djơ̆, krăp lăng na nao, anih hơdip hơmâo tơlơi khăp ƀu-eng, lu ană nge kơƀah blan dưi prong mơn, kiăo hmao ƀing čơđai pơkŏn. Yua hnun, đah kơmơi prăp či pi ƀă hăng glăk pi ƀă ta kiăng nao khăm, krăp lăng ană nge amăng hlung, tơdah mưn ruă ƀu dưi pơhrư̆i yua amuñ hơmâo tơlơi truh, biă ñu lĕ ƀing đah kơmơi hơdip pơ plơi pla ataih yaih./.

Tơkeng ană kơƀah blan juăt ngă bơdjơ̆ nao tơlơi suaih pral hăng ngă čơđai kaih prong, akhen mơng hơdôm thun blung a mơtăm, ơi ia jrao Hoàng Ngọc Anh Tuấn-Khua anom bruă pơsuaih čơđai ruă kraih-pơjrao čơđai ană nge, sang ia jrao prong kual Dap kơdư, lăi pơthâo kơ bruă pơgang, pơgăn tơkeng ană kơƀah blan, kah hăng črâo brơi bruă čem rông čơđai tơkeng kơƀah blan lăp djơ̆.

- Ơi ia jrao dưi lăi pơthâo mơn hơdôm anŏ ba truh kơ bruă tơkeng ană kơƀah blan ?

Ơi  ia jrao Anh Tuấn: Ăt hơmâo lu tơlơi ba truh ngă tơkeng ană kơƀah blan. Blung hlâo lĕ yua tơlơi hơdip mơda, juăt lĕ yua tơlơi hơdip tơnap tap, ƀing amĭ juăt ngă lu bruă kơtrâ̆o rĭm hrơi, ƀơi hơdôm anih mă bruă ƀu hơdjă, lu ia jrao ngă bơdjơ̆ nao ƀing đah kơmơi pi kian. Laih dong, ƀing đah kơmơi pơ yŭ 20 thun tơkeng anăn ƀudah ƀing đah kơmơi 35 thun, ƀing gơñu ƀă hơdôm tơlơi ruă kman ƀong ăt bơdjơ̆ nao bruă pi kian, tơkeng ană bă ; ƀing đah kơmơi djup hŏt, mơñum tơpai ƀiêr, yua ma túy ƀudah hlâo tơkeng, lơm tơkeng ngă tơtư̆, kơtăng arăt drah. Sit biă ñu, juăt ƀuh ƀơi ƀing đah kơmơi ƀơi hruh ană ƀu klă ƀudah bơbrah ƀơi hlung ană, ngă pok phư ƀơi hlung ană. Hăng ƀing đah kơmơi juăt tơkeng ană kơƀah blan, him lăng amra tơkeng ană kơƀah blan tal tŏ tui dong dong mơng 25-50%.

- Čơđai tơkeng kơƀah blan amra bơdjơ̆ nao tơlơi suaih pral hiưm pă, ơ ơi ia jrao ?

Ơi ia jrao Anh Tuấn: Ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan amra ƀuh lu nam ruă tơdơi anai. Mơng hrơi tơkeng rai, drơi jăn ƀing čơđai aka ƀu añrăng găng yua anun ƀing čơđai juăt kơƀah pran, ngă drơi jăn ƀu-ai buai, ngă kơƀah can xi. Ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan, drơi jăn ƀu anăm pơgang kman ngă kơ ƀing čơđai amuñ ƀă tơlơi ruă kơsô̆, bơbrah hruh dlô, ngă kman lar hyu amăng kơtăk drah. Hrŏm hăng anun, jơlan suă jua kơ ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan aka kơtang đơi ôh, kơsô̆ ƀu dưi blang ngă tơnap suă jua, ƀing čơđai amuñ ƀă tơlơi ruă amăng lăm hăng tơdah ƀu pơjrao brơi hmao tlôn, amra ba truh tơlơi djai brŭ mơtăm. Hăng ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan, hlung pruăi aka ƀu kjăp, bruă mơmem, luñ gơnam ƀu-ai ôh, hơtai ăt dŏ mơda mơn…ngă kơ ƀing čơđai mơmem juăt tơglăk, juăt bơbrah amăng kian pruăi. Hơtai boh kơ ƀing čơđai ăt aka ƀu-ai lơi ngă kơ ƀing čơđai juăt ruă hơtai boh mơng muai. Hăng sa tơlơi dong lĕ bruă pơjrao, čem rông čơđai kơƀah blan tơnap tap biă mă.

- Bruă pơjrao brơi čơđai tơkeng kơƀah blan kiăng tong ten hăng pơhlôm brơi klă hloh. Ơi ia jrao hơmâo tơlơi pơtă hơget kơ bruă anai ?

Ơi ia jrao Anh Tuấn: Pơjrao brơi ƀing čơđai kơƀah blan tơnap tap biă mă, kiăng pơhlôm brơi ten, klă hloh, hmao tlôn, djop mơta. Tơdah ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan, kiăng thâo lơm hơbin kah dưm amăng hruh pơgang, lơm hơbin pơčrang apui kơđen, lơm hơbin kiăng rông brơi kơtăk drah…Ƀing čơđai amuñ kơƀah pran, ƀu anăm suă pran, yua anun kiăng nao tơkeng ƀơi sang ia jrao kah pơhlôm brơi djop gơnam măi mok bơwih brơi, rông brơi čơđai nge. Kiăng pơtă lơm tơkeng ană kơƀah blan ta kiăng pơhlôm anăm brơi ƀuh kman ƀong hăng pơtrut ngă tui hơdră klĭ tek klĭ (Kangaroo Mother Care) kiăng ƀing čơđai brô̆ prong klă. Kiăng ƀing čơđai tơkeng kơƀah blan suaih pral, kiăng bơwih brơi, pơjrao brơi hăng hơdôm hơdră pơgang lăp djơ̆ kơ ƀing čơđai, hluai tui tơlơi ruă phara hăng hrơi blan tơkeng rai. Tơdơi kơ tơkeng kơƀah blan hơmâo pơjrao brơi klă hăng dưi glăi pơ sang, ƀing čơđai kiăng pơhlôm pơđao drơi jăn, brơi mơmem amĭ kiăng rông čơđai hăng pơhlôm pơgang tơlơi ruă kă, laih dong pơhlôm brơi tlâ̆o pơgang djop brơi čơđai.

- Dơnun ngă hiưm pă kiăng ƀing đah kơmơi pi kian tañ thâo bruă tơkeng kơƀah blan hăng ơi ia jrao hơmâo tơlơi pơtă hơget kiăng pơgang kơ bruă anai ?

Ơi ia jrao Anh Tuấn: Hăng ƀing đah kơmơi lơm pi kian, rơngiao kơ bruă tlâ̆o pơgang tui tơlơi črâo ba mơng gơnong bruă ia jrao, kiăng bơwih brơi, nao khăm, pơčrang lăng kian pruăi tui tơđar. Ră anai, bruă khăm brơi čơđai hlâo hrơi tơkeng ăt djru brơi ƀing amĭ lu amăng bruă pi kian. Samơ̆, tơdah, sa čô đah kơmơi pi kian mưn amăng drơi jăn phara anun lĕ ƀơi kuang pơplih phara, ruă hlung, ruă kơ-iăng, duam…kiăng nao khăm pơ sang ia jrao. Laih dong, ƀing đah kơmơi ƀuh tơhư, lê̆ hruh ană amuñ tơkeng kơƀah blan, yua anun kiăng nao pơ sang ia jrao kiăng arăng črâo brơi hăng bơwih brơi hmao tlôn, kiăng plai ƀiă ƀuh tơkeng kơƀah blan. Kiăng pi kian suaih pral, ƀing amĭ kiăng thâo bơwih brơi drơi jăn pô hăng bruă mơñum ƀong, tơpư̆ hlư̆ drơi jăn…amra pơgôp yôm amăng bruă pơgang tơkeng ană kơƀah blan.

- Ơ ! Bơni kơ ơi ia jrao !