Amai Nguyễn Thị Huệ dŏ amăng phường Thành Nhất, tơring čar Dak Lak hơmâo ană glăk hrăm ƀơi sang hră čơđai anet amăng phường. Yang hrơi tlam nao tŭ ană glăi, ñu ƀuh ƀlĕ lu eh mơta ƀiă tui rĭm hrơi, ñu pơmĭn yua angĭn kơthul yua  amruih mut amăng mơta. Truh mơguah hrơi tơdơi, mơta ană ñu bơbrah, ƀlĕ eh mơta, dua ging mơta sir klĕp, ƀu dưi blang mơta. Amai Huệ brơi thâo:

“Ană kâo tơgŭ mơng mơguah ƀuh dua ging mơta sir klĕp ƀu dưi blang mơta. Him lăng yua ñu ruă mriah mơta yua hlâo anun sang anŏ hơmâo mơnuih ruă mơn. Nao tơña lăng nai pơtô, ñu lăi amăng rơwang hrơi tơjuh hlâo anun hơmâo sa čô mơnuih ruă mriah lăk mơta hăng brơi pơdơi sang hră jang jai. Kâo pơmĭn ñu ƀă mơng sang hră. Kâo ba ñu nao khăm pơ sang ia jrao pơjrao ruă mơta, ơi ia jrao rơkâo blơi ia jrao tơdjoh amăng 7 hrơi. Tơdjoh truh hrơi tal 4 ƀuh ñu plai ƀiă yơh”.

Lăk mơta lĕ anih juăt tek djơ̆ lu gơnam jum dar yua anun amra amuñ bơdjơ̆ nao hloh mơng kman ngă ruă mơta. Ruă mriah lăk mơta lĕ hruh pơging brơi lăk kô̆ hăng amăng lăm mơta. Lơm hơdôm ară drah đơđet ƀơi lăk mơta brah, amra ƀuh tong ten ƀiă, ngă lăk mơta mriah. Tui lăi pơthâo mơng anom bruă khăm, sang ia jrao pơjrao ruă mơta tơring čar Dak Lak, ruă mriah lăk mơta lĕ tơlơi ruă juăt ƀuh amăng hơdôm tơlơi ruă ƀơi mơta, dưm dưm giăm ha mơkrah amăng abih bang tơlơi ruă. Tơlơi ruă juăt ƀuh djop bơyan samơ̆ juăt ƀuh hloh lĕ lơm bơyan tơkuh nao rai, ayuh hyiăng pơplih ƀu hơmao thâo.

Ruă mriah lăk mơta juă ƀuh amăng djop hnưr, mơng čơđai nge (pơ yŭ 28 hrơi) truh pơ mơnuih tha rơma. Tui ƀing ơi ia jrao pơjrao ruă mơta, ƀing čơđai glăk hrăm sang hră čơđai anet (2-5 thun) amuñ ƀă tơlơi ruă anai, blung a yua anih hrăm hră, ƀing gơñu juăt ngui hrŏm, yua gơnam ngui hrŏm hơmâo kơčok mơñum ia, hơnal akŏ, gơnam ngui…Dua dong lĕ, ƀing čơđai juăt yua tơngan pao ƀơi mơta, čut amăng mơdung, mlom tơngan…lơm ƀing gơñu aka ƀu thâo pơgang kman. Tơdah amăng sang hră hơmâo čơđai ruă mriah mơta mơ̆ ƀu ba pơčlah lăp djơ̆, amra ngă lar hyu kman brơi ƀing čơđai pơkŏn dong.

Ruă mriah lăk mơta lĕ tơlơi ruă amuñ pơjrao suaih, samơ̆ ăt dŏ ƀing amĭ ama čơđai aka ƀu thâo, juăt blơi jrao pơjrao mă ƀudah pơjrao tui sô hơđăp ngă tơlơi ruă anai jai kơtang tui. Tui ơi ia jrao Tạ Thị Vân Anh, kơ-iăng khua anom bruă khăm, sang ia jrao pơjrao ruă mơta tơring čar Dak Lak, bruă ngă anai hŭi rơhyưt biă, tơlơi anai amra bơdjơ̆ nao mơta ƀơi čơđai tơdơi anai. Ơi ia jrao Tạ Thị Vân Anh lăi:

“Lu mơnuih blơi mă jrao hơmâo Corticoid, sit biă ñu lĕ amăng jrao hơmâo wŏt Dexamethasone, sa amăng hơdôm jrao amra ba truh kơ hơdôm nam ruă anun lĕ ngă kloh lăk mơta, kơtang tui tơdơi anai lĕ ruă Glaucoma ƀudah ruă kô̆ lăk mơta. Hơdôm bruă pơjrao tui hơđăp anun lĕ đăp nao hla kơbuă, hla trầu ƀudah tơdjoh nao ia tơsâo amĭ…lĕ bruă ngă hŭi rơhyưt biă mă. Hơdôm bruă ngă anai amra djă ba kman hăng hơdôm ia ngă sat, ngă mơta ƀing čơđai rơka ƀudah bơbrah kơtang”.

Tơlơi ruă mriah lăk mơta amuñ lar hyu, lu hloh tui hơdôm jơlan anai:

- Lar hyu tui jơlan suă jua lơm dŏ jê̆ giăm hăng ƀing hơmâo tơlơi ruă ƀudah tui jơlan ia mơta, ia mơbah, lơm apăn tơngan.

- Lar hyu lơm tek djơ̆ hơdôm gơnam hơmâo kman ƀudah virus, pơhmutu lĕ bah amăng, gơnam ngui, anih tut ƀơi tơkai rơñan…

- Yua gơnam yua hrŏm hăng mơnuih ruă anun lĕ akhăn uă ƀô̆, hơnal akŏ, kơčok mơñum ia…

- Yua ia yua hrŏm anun lĕ dơnao ia mơnơi hrŏm

- Hơdôm tơlơi juăt ngă anun lĕ pao tơngan ƀơi mơta, čut amăng mơdung ƀudah amăng mơbah…amra ngă gêh gal brơi kman mut nao drơi jăn pô.

Tui ƀing ơi ia jrao pơjrao ruă mơta, ruă mriah lăk mơta tơdah tañ ĕp ƀuh hăng pơjrao brơi lăp djơ̆, tơdơi kơ 7-10 hrơi, mơnuih ruă amra suaih mơtăm, tơdah pơjrao mă, ƀudah yua ia jrao hơmâo Corticoid amra ba truh kơ nam ruă anun lĕ đung drah, bơbrah, kloh lăk mơta, truh pơjrao suaih amra pioh glăi nam rơka, bơdjơ̆ nao mơta tơdơi anai. Ƀing ơi ia jrao pơtă pơtăn: Lơm ƀuh ƀing čơđai hơmâo hơdôm nam ruă mơng ruă mriah lăk mơta, ƀing amĭ ama anăm pơjrao mă tui arăng črâo brơi yua bruă ngă anai amra ƀu suaih ôh mơ̆ amra ngă nam ruă jai kơtang ƀiă dong. Tơdah sang ataih mơng sang ia jrao, ta amra yua ia hra sinh lý Nacl 0,9% kiăng tơdjoh amăng 1,2  hrơi blung a hăng kiăng ba nao sang ia jrao khăm tañ hloh. Amăng hơdôm hrơi pơjrao kiăng brơi ƀing čơđai yua akhăn uă ƀô̆ hăng gơnam yua phara./.

Pơgang tơlơi ruă mriah mơta hiư̆m pă?

Bơbrah alăk mơta (juăt iâu ruă mriah mơta) jing tơlơi ruă juăt hơmâo ƀơi mơta, pơjrao amuñ mơn. Khă hnun, amĭ ama čơđai ƀu dưi pơ-ai ôh, anăm hlong pơjrao mă ôh, ƀing ta khŏm nao khăm lăng pơ sang ia jrao. Yua dah ƀơi čơđai anih muai, drơi jăn čơđai ƀu-ai pơgang đơi ôh kman anai. Tơdah pioh sui ƀudah pơjrao ƀu djơ̆ ia jrao amuñ ruă kơtang hloh, hŭi biă. Anai jing tơlơi pơtă pơtăn hơmâo ơi ia jrao chuyên khoa 1 Tạ Thị Vân Anh, Kơ-iăng khua anih khăm, Sang ia jrao Mơta tơring čar Dak Lăk hơmâo tơlơi ră ruai tui anai:

- Ơ ơi ia jrao! Yua hơget ngă bơbrah alăk mơta arăng juăt lăi viêm kết mạc?

Ơi ia jrao Tạ Thị Vân Anh: Phun tơhnal ñu hơmâo hơdôm tơlơi anai:

- Sa lĕ yua Virus, anai yơh tơhnal phun ñu, juăt hơmâo lu hloh, năng ai 80% mrô mơnuih ruă, juăt yua Adenovirus ngă. Djuai virus anai ƀă hyu tañ biă, kiăo tui amăng suă pran ƀudah tui ia mơta, ia bah.

- Dua lĕ yua Kman, juăt yua tụ cầu ƀudah liên cầu. Juăt ngă hơmâo eh mơta, ngă hơmâo ia rơnah.

- Klâo lĕ mơta pơđeh kơtal yua amruih, brưi bơnga, blâo hlô mơnŏng (juăt ruă ƀơi dua gah mơta mơtăm, laih anun kơtal kơtang biă).

Tuč rơnuč ñu lĕ yua jrao, asăp amruih ƀudah hơmâo gơnam jruh amăng mơta.

- Tơlơi ruă juăt hơmâo amăng bơyan hơget thơ, laih anun nam ruă juăt ƀuh hloh ñu anŏ hơget thơ?

Ơi ia jrao Tạ Thị Vân Anh: Tơlơi ruă anai juăt hơmâo na nao laih amăng thun, samơ̆ juăt hơđuh kah hăng klin lơ̆m pơplih bơyan, mơ̆ng bơyan pơdơi prong truh bơyan mơyan (bơyan mut sang hră) ƀudah mơ̆ng bơyan phang truh bơyan pơdơi prong. Lơ̆m anai adai djrưh, drơi jăn ta amuñ pơplih, laih anun virus čeh čar tañ mơn.

Nam ruă juăt ƀuh anun lĕ: alăk kô̆ mriah tơthi, ƀudah mriah ƀhêm; mưn krok krok, kah hăng hơmâo čuah amăng mơta; ƀlĕ ia mơta, mơta hơmâo eh mơta, tơdah eh mơta kô̆ juăt ñu yua virus, tơdah kơñĭ lĕ yua kman ngă, juăt ngă bơbrah ƀơi anŏ lem gah ngŏ, mơguah tơgŭ mơ̆ng pit ta blang mơta kaih biă yua eh mơta dŏ klep.

- Ruă mriah mơta ƀơi ƀing čơđai ñu hơmâo nam hiư̆m pă laih anun tơlơi truh ñu phara mơn hăng ƀing tha?

Ơi ia jrao Tạ Thị Vân Anh: Hơdôm nam ruă ƀơi ƀing čơđai juăt ñu rơđah hloh kơ ƀing tha ta, yua dah drơi jăn pơgang klin duam ruă aka ƀu kjăp laih anun ƀing čơđai aka ƀu thâo pơ agaih drơi jăn mă pô ôh. Rơngiao kơ ruă mơta, čơđai ñu juăt duam pơ-iă drơi, ruă rơkông đok, pơđeh bơbliu ƀơi amăng tơngia. Yua čơđai juăt bơrơpao mơta anun yơh ngă mơta ñu bơbrah kơtang hloh.

Kơ tơlơi truh yua ruă mơta ngă tơdah ƀu pơjrao djơ̆, čơđai ñu amuñ ruă kơtang, hŭi hloh kơ ƀing tha ta, kah hăng:

- Bơbrah alăk jŭ: virus mut nao amăng alăk jŭ, ngă bơbrui mơta, amra ngă ia bơbrah, rơka hơmâo ia rơnah, ngă kơtiu ƀơi mơta truh kơ prong hlao.

- Dua lĕ ngă hơmâo anŏ lôm, jing hơmâo sa anŏ lôm kô̆, khŭ tlep gah yŭ mơta, ta kiăng lôk hĭ pơ sang ia jrao kah mơ̆ng thâo pơdjoh nao ia jrao.

- Amĭ ama kiăng lăng ba ană bă hiư̆m pă kiăng plai ƀiă ngă ruă alăk mơta, biă ñu ƀơi ƀing čơđai anih muai, anih hrăm amuñ pơƀă hyu tơdruă gŏp?

Ơi ia jrao Tạ Thị Vân Anh: Bruă wai lăng, rông čơđai pơ sang, biă ñu lĕ čơđai glăk thun hrăm anih muai jing amĭ ama kiăng ngă tui anai:

- Rao rơgoh tơngan: Pơtŏp brơi čơđai ñu juăt rao tơngan hăng ia čơƀu. Anai jing bruă pơgang tơlơi ruă klă hloh.

- Dua lĕ ƀu dưi yua hrŏm ôh gơnam kah hăng khăn sut ƀô̆, thau rau ƀô̆ mơta mơ̆ng ƀing čơđai ăt mă yua phara, kiăng boh djel rơgoh, ƀhu amăng pơ-iă.

- Klâo lĕ anăm bơrơpao mơta đơi ôh, pơtô brơi čơđai anăm bơrơpao mơta, anăm tek tơngan ƀơi adung, amăng bah ôh.

- Pă lĕ dŏ pơčlah jăng jai: Tơdah čơđai ñu ruă, ta brơi ñu pơdơi sang hră mơ̆ng 7-10 hrơi, hnun kah pơhlom suaih pral kơ čơđai, ƀrô huăi ƀă kơ ƀing gơyut ñu dong.

Tuč rơnuč lĕ ta kiăng rơmet rơmot ngă agaih anih hơdip jum dar, sut uă re se gơnam ngui hăng anih mơ̆ čơđai juăt tel, juăt pel.

- Bơni kơ ơi ia jrao kơ hơdôm tơlơi tŭ yua ih phrâo lăi pơthâo.