Tui hăng tơlơi pơtŏng glăi mơ̆ng Sang bruă wai pơgang duam ruă tơring čar Dak Lăk, ră anai, duam pơgrun ƀơi tơring čar hơmâo pơgang klă mơn. Năng ai 10 thun hlâo adih, biă ñu mơ̆ng thun 2018 truh pơ thun 2023, tơring čar ăt hơmâo mơn mơnuih duam pơgrun, wơ̆t hăng klin duam ruă hơmâo mơ̆ng rơngiao. Khă hnun, hăng tơlơi git gai mơ̆ng Gơnong dlông, bruă mă mơ̆ng anom bruă Ia jrao laih anun tơlơi djru mơ̆ng hơdôm kơčăo bruă pơgang duam pơgrun, bruă pơgang duam ruă hơmâo boh tŭ yua klă biă. Tui hăng bruă kiăng ngă, hlâo adih, Dak Lăk kiăng dưi pơgang duam pơgrun amăng thun 2026. Khă hnun, tơdơi kơ dưm dăp gong gai, pơmut tơring čar Dak Lăk hăng Phú Yên, bruă pơtŏng glăi tơlơi duam ruă, klin kheng hơmâo ngă tui ƀơi tơring phrâo. Amăng thun 2023 hăng 2024, kual Phú Yên ăt hơmâo mơn mơnuih duam pơgrun. Tui hăng tơlơi pơtrun mơ̆ng Anom bruă ia jrao rŏng lŏn tơnah hăng Ding jum ia jrao, kiăng dưi pơđut hlao kman duam pơgrun ƀơi tơring čar, tơring čar khŏm dưi pơgang klin, ƀu hơmâo ôh pô duam pơgrun amăng 3 thun na nao mơtăm. Yua hnun, hrơi mông tŭ yap duam pơgrun dưi pơgang laih ƀơi tơring čar Dak Lăk kơdun glăi năng ai thun 2027-2028 dong. Thạc sỹ, ơi ia jrao CKII Hoàng Hải Phúc - Khua sang bruă pơgang duam ruă tơring čar Dak Lăk, brơi thâo: “Ră anai tơlơi bơngơ̆t lĕ duam pơgrun mơ̆ng tač rơngiao ƀă mơ̆ng mơnuih glăi mơ̆ng čar arăng, biă ñu pơ kual Ơi Jŭ. Yua hnun, anom bruă Ia jrao pơƀut krăo lăng vec tơ pơƀă klin kman, sem lăng kman ngă duam pơgrun laih anun krăp lăng ƀing ruă mơng tač rơngiao. Hơdôm boh tơring ăt amuñ duam pơgrun mơn, hơmâo kual Ea Sup, Buôn Đôn, Ea H’leo, Krông Năng, Ea Kar, Sông Hinh hăng Đồng Xuân”. 

Ƀơi Ƀuôn Drăng Phôk, să Ƀuôn Đôn, tơring čar Dak Lăk, sa boh plơi pơ guai dŏ amăng lăm Đang glai dêh čar Yok Đôn, mơnuih ƀôn sang ăt nao pơ glai mơn či bơwih ƀong, ngă hmua. Plơi hơmâo 147 boh sang anŏ, 539 čô mơnuih, juăt nao pơ glai, đih pơ hmua, anun yơh amuñ hơmâo keč kĕ biă. Yua hnun, anai jing anih hơmâo anom bruă Ia jrao krăp lăng kiăng tañ thâo mơnuih ruă, pơgăn duam pơgrun hơmâo glăi dong. Hơdôm thun hlâo adih, Ƀuôn Drăng Phôk hơmâo lu biă mơnuih duam pơgrun. Ruă anai ñu duam uh, ngă bơrơ-ot, rơbah drơi jăn, ƀô̆ mơta hơƀlơ̆ jing tơlơi hŭi biă mă, arăng aka ƀu wơr ôh. Yă Lương Thị Sanh, dŏ pơ ƀuôn Drăng Phôk, să Ƀuôn Đôn, tơring čar Dak Lăk, lăi: “Hlâo adih amăng plơi duam pơgrun lu biă mă, wơ̆t hăng mơnuih amăng plơi, wơ̆t hăng mơnuih mơ̆ng tơring pơkŏn mut rai pơ anai, aka ƀu juăt anih dŏ, aka ƀu juăt hăng lŏn adai pơ anai. Hơdôm thun 2001, 2002, 2003 jing hơdôm thun duam pơgrun lu biă. Lơ̆m anun kâo duam kơtang, klĭ kâo kơñĭ prăi mơtăm. Tơdơi kơ anun nao pơkă lăng, nao pơ ơi ia jrao pơjrao, samơ̆ yua ataih đơi, anun yơh tơnap biă mơ̆ng truh pơ sang ia jrao. Tơdơi kơ anun bưng mơn mơ̆ng dưi pơjrao suaih”.

Duam pơgrun ƀu kơnong ngă duam kơtang, pơ-iă drơi, rơ-ot pơgrun, ngă rơgah, rơ-ŏm rơ-ah amăng drơi jăn đôč ôh, ăt ba truh tơlơi ruă hŭi rơhyưt biă mă, tơdah ƀu tañ thâo hăng pơjrao hmao kru. Biă ñu, duam pơgrun kơtang amuñ ngă hwing akŏ, răm boh ƀleh, kơdol pran, kơƀah drah kơtang, amuñ djai biă. Hăng mơnuih juăt nao pơ glai, đih pơ hmua, ƀudah glăi mơ̆ng anih hơmâo duam pơgrun, bruă pơgang hlâo, hăng tañ thâo tơlơi ruă jing bruă yom biă. Yua dah tơdah hơmâo mơnuih ruă, tơdah ƀu thâo, ƀu pơjrao tañ, amuñ djai rơngiă, laih anun amuñ hơmâo dong mơnuih ruă amăng plơi. Yua hnun, anom bruă Ia jrao pơtă kơ mơnuih ƀôn sang kiăng kơčăng pơgang tơlơi ruă rim hrơi, samơ̆ tŭ yua kah hăng: đih akă miker tơhrơi hăng mlăm, biă ñu lĕ pơ anih hơmâo keč ƀă kman. Kiăng boh miker hăng ia jrao pơdjai keč tui tơlơi pơtô brơi, buh sum glông, ao glông hơpal lơ̆m nao pơ rưng, mă bruă gah rơngiao, ƀudah ƀơi anih hơmâo lu keč. Lơ̆m đih amăng glai ƀudah đih pơ hmua, kiăng pơgang hlâo, hŭi keč kĕ.

Rơngiao kơ anun, mơnuih ƀôn sang kiăng ngă hrŏm hăng ƀing ơi ia jrao hyu pruih jrao keč, krăp lăng véc tơ, hăng mă drah pơčrang lơ̆m kiăng. Mơnuih juăt nao pơ glai, đih pơ hmua ƀudah nao pơ anih juăt hơmâo duam pơgrun kiăng krăp lăng tơlơi suaih pral. Lơ̆m mưn duam, pơ-iă drơi, rơ-ot pơgrun, ruă akŏ, phyôih phyaih pran, biă ñu tơdơi kơ glăi mơ̆ng anih hơmâo duam pơgrun, kiăng nao hlao pơ sang ia jrao či pơkă lăng, hăng pơčrang drah. Hăng mơnuih juăt hyu bơwih ƀong, hrăm hră ƀudah glăi mơ̆ng hơdôm boh dêh čar hơmâo duam pơgrun, biă ñu hơdôm boh dêh čar mơ̆ng kual Ơi Jŭ, bruă pơhaih anih nao rai hăng lăi pơthâo kơ sang ia jrao lơ̆m đing duam pơgrun jing bruă kiăng biă mă. Mơnuih ƀôn sang ƀu dưi blơi mă ia jrao ôh lơ̆m aka ƀu nao pơkă lăng pơ ơi ia jrao.

Duam pơgrun lĕ tơlơi ruă ƀă hyu amra ba truh kơ tơlơi hŭi rơhyưt, juăt ƀưp ƀơi hơdôm kual hơmâo mơnuih ƀôn sang juăt nao pơ glai rưng, đih glăi pơ đang hmua hăng juăt pơbưp, găn nao rai hơdôm boh dêh čar, anih duam pơgrun juăt lar hyu. Kiăng hluh rơđah dong kơ jơlan ƀă hyu, nam ruă kiăng răng kơđiăng, ƀing mă tơlơi pơhing črăn hơdră hơmâo mông bơră ruai hăng thạc sĩ, ơi ia jrao CKII Hoàng Hải Phúc-Khua anom bruă pơgang tơlơi duam ruă tơring čar Dak Lak. Rơkâo kơ ơi pang, yă dôn hăng ƀing gơyut čơkă hmư̆ hrŏm.

- Ơi ia jrao dưi lăi pơthâo mơn kơ tơlơi ngă ba truh duam pơgrun hăng hơdôm nam ruă juăt ƀuh?

Ơi ia jrao Hải Phúc: Duam pơgrun lĕ yua mač kman Plasmodium ngă. Amăng Plasmodium hơmâo lu djuai mơn anun lĕ Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium knomlesi…Ƀơi Dak Lak ăt ƀuh djuai falciparum hăng vivax. Tơlơi ba truh lĕ yua kač Anopheles hrĭp drah mơnuih duam laih dong keč ngă ƀă pô pơkŏn dong. Anŏ juăt ƀuh hloh lơm duam pơgrun anun lĕ ngă kơtư̆, duam hăng ƀlĕ ia hâ̆o. Anai lĕ 3 nam ruă juăt ƀuh mơng duam pơgrun. Laih dong, hơdôm nam ruă kiăo tui tlôn anun lĕ ruă akŏ, ƀlĕ ŏ, čroh kian, la hăng hơtai prong, tơdah pơčrang lăng amra ƀuh khŏt drah hăng hơdôm nam ruă pơkŏn.

- Duam pơgrun bơdjơ̆ nao tơlơi suaih pral kơ mơnuih ruă hiưm pă ñu, ơ ơi?

Ơi ia jrao Hải Phúc: Duam pơgrun hŭi rơhyưt biă mă yua tơlơi ruă anai ngă lik hồng cầu, ngă khŏt drah. Duam pơgrun 3+ hăng 4+ lĕ duam kraih hăng amra ba truh djai brŭ. Duam ngă mơnuih ruă khŏt drah, klĭ kơñĭ, sit biă ñu lĕ mrô hemoglobin hrŏ trun kơtang. Tơdah ƀu pơjrao brơi djơ̆, hăng ƀing čơđai duam amra ngă đoh rơwang, ƀu-ai buai, khŏt drah, ngă ƀu thâo phe pho, bơdjơ̆ nao bruă hrăm hră. Hăng ƀing đah kơmơi pi kian amra ngă tơkeng ană mơda, plĕ ană, khŏt drah hăng hơdôm nam bruă bơdjơ̆ nao kian pruăi. Hăng ƀing pơprong glăk thun mă bruă khŏm pơdơi pơ sang, ngă ƀu hơmâo prăk pơhrui, drơi jăn ƀu-ai buai, akŏ dlô suyk suak. Sit biă ñu, duam pơgrun tơdah ƀu pơjrao amra ba truh djai brŭ.

- Mơnuih ruă kiăng răng kơđiăng hơget lơm pơjrao brơi kiăng huăi ngă ruă glăi ƀudah pơgao hĭ mơnuih duam ruă, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Hải Phúc: Mơnuih ruă lơm duam pơgrun kiăng răng kơđiăng, sit biă ñu lĕ ƀing mơnuih juăt mut amăng glai, đih pơ đang hmua juăt duam, hăng mut nao hơdôm kual hơmâo duam pơgrun, kiăng nao pơ sang ia jrao giăm hloh kiăng kơ khăm, pơčrăng lăng hăng pơjrao brơi yua duam pơgrun juăt ƀuh blung a anun lĕ ngă kơtư̆, kiăo tui tlôn lĕ duam hrŏm hăng hơdôm nam ruă hơmâo lăi nao pơ glông. Samơ̆ hăng ƀing mơnuih juăt duam pơgrun lu wŏt mač kman amăng drơi jăn hăng hơdôm nam ruă amra aset tui, hơdôm nam ruă ƀu tong ten ôh. Yua anun, pơčrang lăng kiăng hrŏm hăng hơdôm nam ruă pơƀuh lơm glăi mơng kual hơmâo kman duam pơgrun ƀudah mơng kual Ơi jŭ kiăng pơčrang lăng tong ten. Bruă pơjrao brơi kiăng răng kơđiăng: pơčrang lăng brơi djơ̆, pơjrao djơ̆ ia jrao duam pơgrun, pơjrao brơi tañ, djơ̆ hăng djop ia jrao mơñum.

- Mơnuih ƀôn sang, sit biă ñu lĕ ƀing mơnuih juăt mut amăng glai, đih pơ hmua, kiăng ngă hiưm pă kiăng gơgrong pơgang duam pơgrun, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Hải Phúc: Tơdah đih pit glăi ha mlă amăng glai kiăng ƀing ta kiăng pơgang drơi jăn pô hăng bruă buh ao glông păl, pik jrao pơkiăo đuăi keč, yua jao, mông sơker mơ̆ akŏ bruă pơhlôm pơgang duam pơgrun hơmâo rơkâo ngă. Hăng hơdôm boh sang anŏ kiăng pơagaih jum dar sang, koh hĭ than kyâo kiăng pơkiăo đuăi keč. Hăng rĭm čô mơnuih kiăng akă mông sơker, buh ao glông păl tơhrơi kah hăng mlăm. Sit biă ñu, lơm mưn drơi jăn kơtư̆, duam, ruă akŏ hăng ƀlĕ ia hâ̆u kiăng nao pơ sang ia jrao kiăng khăm, pơčrang lăng hăng pơjrao.

- Hai bơni kơ ơi ia jrao!