Virus Rota amuñ ƀă mơ̆ng eh, amăng bah, ƀơi plă tơngan, dram gơnam, mơnong ƀong huă ƀudah ia hơmâo virus. Ƀing čơđai, biă ñu yŭ kơ 5 thun, amuñ ruă hloh yua dah drơi jăn ñu aka ƀu kjăp pran ôh, juăt djă ngui gơnam, anih anom jum dar hơmâo lu anŏ hơƀak. Tơlơi ruă anai juăt pơƀă hyu amăng sang anŏ, sang wai čơđai, sang hră muai hăng anih hơmâo lu čơđai nao ngui. Lăp đing nao, čơđai eh čroh yua virus Rota ngă amuñ ngă pơtah, ƀlĕ ô̆, eh ia hñưr lu wơ̆t ha hrơi, anun jing ngă khot ia amăng drơi. Tơdah ƀu hơmâo pơmut ia lăp djơ̆, čơđai amuñ ruă kraih, hŭi biă mă.

Sa amăng hơdôm hơdră pơgang tơlơi ruă anai lĕ brơi čơđai mơñum ia jrao vắc xin Rota djơ̆ hrơi blan pơkă. Mơ̆ng thun 2024, vắc xin Rota pơgang ruă kian eh čroh hơmâo ba pơmut amăng Jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong, djru brơi čơđai dưi tlâ̆o ia jrao đôč huăi rơngiă prăk ôh. Ƀơi tơring čar Dak Lăk, amĭ ama sang anŏ ƀing čơđai dưi ba čơđai nao pơ anih tlâ̆o pơgang, hơmâo ƀing ơi ia jrao pơtô brơi hăng pơkă hrơi mơñum ia jrao lăp djơ̆. Amai Nguyễn Thị Hồng ƀơi phường Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lăk brơi thâo:“Ană kâo glăk 2 blan, pơ sang ia jrao phường pơkă brơi sang anŏ ba nao mơñum ia jrao Rota. Ƀing mă bruă pơ sang ia jrao lăi mơñum vắc xin Roto kiăng ană nge dưi pơgang tơlơi ruă pơtah čroh yua virus Rota ngă, anun kâo lăng bruă brơi ană kâo mơñum vắc xin anai yom biă. Kâo lăng pơtah čroh hŭi biă mă, kah hăng pô kâo, lơ̆m pơtah čroh mưn phyôih pran, dơdŏm, rơ-ŏm rơ-ah amăng drơi jăn mơtăm, ƀu anăm ngă hơget dong tah. Kâo thâo laih hlâo adih mơñum ia jrao vắc xin Rota anai ƀu brơi đôč ôh, bơ tơ tă anai kơnuk kơna ta brơi đôč laih. Kâo bơni biă kơ anom bruă ia jrao yua thâo lăng ba ană bă ƀing gơmơi”.

Amai Nguyễn Thị Kim Chung, dŏ pơ phường Buôn Ma Thuột, ăt ba ană đah rơkơi ñu 2 blan nao pơ Sang ia jrao tơña lăng bruă mơñum vắc xin Rota. Tơdơi kơ hơmâo ƀing ơi ia jrao pơ anai pơtô brơi, ñu thâo hluh rơđah tơlơi hŭi, amuñ ruă kian, čroh pơtah mơ̆ng ƀing čơđai laih anun anŏ yom mơ̆ng vắc xin pơgang tơlơi ruă:“Ană kâo 2 blan hơmâo ơi ia jrao pơtô brơi kiăng mơñum vắc xin Rota pơgang tơlơi ruă čroh pơtah. Kâo lăng ñu mơñum vắc xin anai yom biă, yua dah čơđai anet amuñ ruă hnun hnai, tơdah čroh pơtah ngă rơngiă ia amăng drơi, ƀu hơmâo pran dong tah. Hlâo adih mơñum ia jrao anai rơngiă lu prăk, bơ ră anai hơmâo kơnuk kơna djru brơi đôč laih amăng Jơlan hơdră tlâ̆o pơgang djŏp anih, anun jing sang anŏ gơmơi plai mơn rơngiă prăk”.

Kiăng bruă brơi čơđai mơñum vắc xin gêh găl, ƀơi anih tlâ̆o jrao pơgang, bruă čơkă, pơkă lăng drơi jăn laih anun pơtô brơi amĭ ama ƀing čơđai hơmâo ngă tong ten. Yua dah anai lĕ vắc xin mơñum anun kiăng ƀing ơi ia jrao khŏm rơnang, djơ̆ lăp, laih dong pơtô brơi amĭ ama ƀing čơđai hrơi blan mơñum, sem lăng ană bă hlâo hăng tơdơi kơ mơñum vắc xin hŭi kơ ƀlĕ ô̆. Hlâo kơ brơi čơđai mơñum, ƀing ơi ia jrao sem lăng čơđai anun suaih pral mơn hă, pơtô brơi amĭ ama ƀing čơđai djru brơi lơ̆m bơmơñum ia jrao vắc xin kơ ƀing čơđai. Tơdơi kơ mơñum giong, čơđai hơmâo krăo lăng ƀơi anih tlâ̆o pơgang, amĭ ama ƀing čơđai hơmâo pơtô brơi nam ruă hơget kiăng răng kơđiăng, hăng pơjrao brơi hmao kru. Čơđai ñu mơñum ia jrao giong mơ̆ ƀuh nam ruă, jing hơmâo ơi ia jrao krăp lăng, djru brơi tañ mơtăm.

Mơ̆ng anun bruă brơi mơñum vắc xin Rota hơmâo ngă rơnuk rơnua, djơ̆ tơlơi pơkă, djru amĭ ama sang anŏ ƀing čơđai hơ-et pran jua lơ̆m brơi ană bă nao mơñum vắc xin. Yă Trương Thị Thoa - khua gơgrong bruă tlâ̆o pơgang ƀơi Tân Lợi, phường Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lăk brơi thâo:“Kiăng pơhlom brơi bruă tlâ̆o pơgang kơ ƀing čơđai tŭ ya, Sang ia jrao să phường brơi tlâ̆o mơguah hrơi pă rim rơwang hrơi tơjuh. Sang ia jrao pôr pơhing, iâu telephôn, lăi pơthâo amăng zalo, facebook sang ia jrao kiăng mơnuih ƀôn sang thâo. Bruă brơi čơđai mơñum vắc xin Rota hơmâo mơnuih ƀôn sang tŭ ư biă. Hlâo či brơi vắc xin Rota mut amăng Jơlan hơdră tlâ̆o pơgang abih bang, Gơnong bruă ia jrao, Sang bruă ia jrao hăng CDC hơmâo pơtô brơi laih kơ ƀing mă bruă amăng sang ia jrao să, brơi čơđai mơñum hiưm pă hăng djru pơjrao tơdah hơmâo čơđai ƀu hiam drơi tơdơi kơ mơñum”.

Ră anai, Jơlan hơdră tlâ̆o jrao pơgang kơ abih bang glăk hơmâo mă yua djŏp djuai vắc xin kah hăng Rotavin hăng RotaRix. Tui hăng hrơi pơkă, rim čô čơđai hơmâo mơñum 2 kơtok, amăng anun mơñum blung a lơ̆m čơđai 2 blan, tal dua pơkă mơ̆ng tal sa aset biă ñu 1 blan. Bruă mơñum djŏp 2 kơtok ia jrao anai kiăng ngă giong hlâo kơ čơđai 6 blan.

Pơgang hlâo tơlơi ruă pơtah čroh yua virus Rota ngă ƀu kơnong brơi čơđai mơñum vắc xin djơ̆ hrơi blan đôč ôh, ăt hơmâo mơ̆ng bruă wai lăng, bơagaih, rơnăk drơi jăn ƀing čơđai rim hrơi mơn. Lơ̆m čơđai hơmâo mơñum djŏp vắc xin tui hăng tơlơi pơtô ba, hơmâo čem rông djơ̆, tañ ƀuh nam ruă, tơlơi hŭi rơhyưt jing plai mơn. Amĭ ama ƀing čơđai kiăo tui hrơi pơkă, laih dong ngă klă bruă pơgang tơlơi ruă pơtah čroh či pơgang ba ană bă, ƀing čơđai mơ̆ng hrơi phrâo tơkeng mơtăm.

Bruă vaccine Rota hơmâo ba yua amăng jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong djru brơi ƀing čơđai, sit biă ñu lĕ hơdôm sang anŏ tơnap tap dưi pơgang brơi tơlơi suaih pral. Yua anun ruă čroh pơtah yua virus Rota bơdjơ̆ nao hiưm pă kơ tơlơi suaih pral ƀing čơđai ? Vaccine Rota amra gơgrong hiưm pă amăng bruă pơgang tơlơi ruă hăng ƀing amĭ ama kiăng răng kơđiăng hiưm lă lơm čơđai mơñum vaccine kiăng pơhlôm rơnuk rơnua, tŭ yua? Kiăng lăi glăi tơlơi tơña anai, thạc sỹ, ơi ia jrao Chuyên khoa II Lê Phúc-Kơ-iăng Khua anom bruă pơgang tơlơi duam ruă tơring čar Dak Lak amra lăi pơthâo kơ tơlơi anai.

- Ơ ơi ia jrao, ruă čroh kian ƀơi ƀing čơđai lĕ tơlơi ruă hiưm pă hăng tơlơi ruă anai amra bơdjơ̆ nao hơget hăng tơlơi suaih pral kơ ƀing čơđai?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Tơlơi ruă čroh kian blung a lĕ tơlơi ruă juăt ƀuh ƀu hmao thâo, eh čroh lu ia mơng 3 wŏt pơ glông amăng 24 mông hăng sui ƀu rơgao 14 hrơi. Tơlơi ba truh lu hloh lĕ yua bơbrah amăng kian pruăi bơdjơ̆ nao kman, virus ƀudah măt mơnong ƀong huă. Hăng ƀing čơđai, Rota virus lĕ tơlơi ba truh prong hloh ngă čroh kian kơtang ƀơi ƀong čơđai pơ yŭ 5 thun. Ruă čroh kian ăt phara mơng ngă rơnang truh kơtang tui, bơdjơ̆ nao bruă khŏt ia hăng pơjrao brơi hmao tlôn hă ƀô̆. Ruă čroh kian amra pioh glăi hơdôm nam ruă ngă kơñăk, ruă amăng dlô, đa ba truh djai brŭ mơtăm.

- Ơ ơi ia jrao, hơdôm tơlơi ngă ba truh čroh kian ƀơi ƀing čơđai, virus Rota amra ngă hiưm pă hăng bruă mă yua vaccine Rota anai amra pơhlôm pơgang tơlơi ruă hiưm pă ñu?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Ƀơi hơdôm boh dêh čar glăk pơđĭ kyar, virus Rota ngă rơbêh kơ 500.000 čô mơnuih djai rĭm thun ƀơi ƀing čơđai pơ yŭ 5 thun. Ƀơi Việt Nam, tui jŭ yap, kiăo tui lăng amăng rơbêh 10 thun rơgao, virus Rota juăt ƀuh mơng 20-57% mrô mơnuih čroh kian ƀơi čơđai pơ yŭ 5 thun lơm ba đih pơ sang ia jrao. Tơlơi ruă čroh kian yua virus Rota ră anai aka ƀu jrao pơjrao suaih mơtăm. Vaccine lĕ ia jrao pơgang brơi klă hloh hăng tŭ yua hloh. Vaccine Rota lĕ djuai vaccine dŏ hơdip ngă tơdu kman, amăng anun virus Rota amra ngă tơdu hăng ƀu dưi ngă sat samơ̆ amra ngă drơi jăn dưi pơgang glăi kman čroh kian kơtang hloh yua virus Rota ngă.

- Lơm ba čơđai nao mơñum vaccine Rota, amĭ ama kiăng răng kơđiăng hơdôm tơlơi hơget kiăng bruă mơñam vaccine pơhlôm rơnuk rơnua hăng tŭ yua, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Vaccine Rota hơmâo ba nao amăng Jơlan hơdră tlâ̆o pơgang pok prong kiăng amăng tơring čar Dak Lak amăng 2 thun giăm anai. Anai lĕ vaccine dưi pơgang glăi kman čroh kian brơi ƀing čơđai yua tơlơi ruă čroh kian amra ba truh hơdôm tơlơi sat ƀu hmao thâo hăng ƀing čơđai, sit biă ñu bruă mơñum ƀong tơdơi kơ ruă čroh kian tơdah ƀu răng kơđiăng amra ngă čơđai đoh rơwang. Samơ̆, lơm ƀing amĭ ama ba čơđai nao mơñum vaccine Rota kiăng răng kơđiăng: Blung hlâo, tal  1 brơi čơđai mơñum djuai vaccine hơget, tal 2 ăt brơi mơñum djơ̆ vaccine anun, anăm brơi mơñum 2 djuai vaccine phara. Hlâo kơ mơñum 30 mơnit anăm brơi čơđai mơmem sui đơi, ƀong trơi hlung đơi kiăng huăi ngă ƀlĕ ŏ tơdơi kơ mơñum vaccine. Tal 3, kiăng lăi pơthâo brơi ƀing ơi ia jrao nam ruă hlâo kơ ƀing čơđai, tơdah ƀing čơđai hlung pruăi pơkôl hlâo anun kiăng lăi pơthâo ơi ia jrao, khăm lăng hlâo kiăng thâo hlâo kơ brơi čơđai mơñum vaccine. Rĭm vaccine lêng pơhlôm rơnuk rơnua, samơ̆, neh met wa ăt kiăng kiăo tui hơdôm tơlơi pơƀuh tơdơi kơ tlâ̆o kiăng hmao tlôn lăi pơthâo ƀing nai ia jrao kiăng pơsir hĭ hmao tlôn brơi ƀing čơđai.

- Hrŏm hăng bruă brơi ƀing čơđai mơñum vaccine Rota djop, djơ̆ hrơi mông, ơi ia jrao hơmâo tơlơi pơhŭi hơget kiăng ƀing amĭ ama gơgrong pơgang ruă čroh kian brơi ƀing čơđai?

Ơi ia jrao Lê Phúc: Ƀơi ƀing čơđai tơlơi ba truh kơ bruă čroh kian yua Rota virus lu biă, yua anun ƀing amĭ kiăng brơi čơđai nao mơñum vaccine pơgang ruă čroh ia yua Rota virus brơi djop hăng djơ̆ hrơi mông. Tal dua dong kiăng brơi čơđai mơmem amĭ ƀiă biă mă amăng 6 blan blung a truh čơđai 1 thun, anăm yua hơdôm djuai ia tơsâo rơmô aka ƀu pơdjai djop kman ƀudah răk pioh ƀu pơhlôm amra bơdjơ̆ nao kian pruăi kơ ƀing čơđai. Tal tlâo, kiăng ngă tui bruă pơhlôm gơnam tơsă, mơñum ia pơ-iă, thâo tong ten gơnam ƀong huă, pơhlôm ia bơbuă drơi jăn čơđai. Tal pă kiăng pơhlôm agaih rơgoh brơi čơđai, rơmet pơagaih jum dar, sit biă ñu hăng ƀing čơđai glăk hrăm sang hră čơđai muai kiăng pơagaih rơgoh ƀơi sang hră, gơnam ngui, anih ngui, gơnam ƀong huă kiăng pơhlôm brơi ƀing čơdai./.

- Hai bơni kơ ih hŏ!