Tui hăng rơnoh jŭ yap mơ̆ng Ding jum ia jrao, rim thun Việt Nam hơmâo năng ai 1,5 klăk čô čơđai nge arăng tơkeng rai, amăng anun him lăng hơmâo 40 rơbâo čô čơđai muai ƀu klă drơi jăn hơmâo mơ̆ng kian amĭ, dưm dưm hăng 2,7%. Lu kơ tơlơi ngă rai anŏ ƀu klă drơi jăn mơ̆ng kian amĭ lĕ, yua anŏ pơdjơ̆ nao anăn Down ( Đao), anŏ ƀu klă đing arăt tơlơi pơmin, ngă hlai hĭ ia drah mơ̆ng muai anăn (Thalassemia)…tơdah ƀu ƀuh tañ hăng pơjrao hmao kru sit mơ̆n bơbeč truh hơmâo tơlơi ƀu klă kơ tơlơi hơdip čơđai muai. Yua kơ anun, prăp lui hlâo kiăng ƀuh tañ tơlơi ƀu klă amăng drơi jăn čơđai nge lŏm kian amĭ hlăk gem anun, sa bruă mă yom pơphăn biă mă pơđĭ tui boh tŭ yua mrô mơnuih tơdơi anai. Ơi ia jrao CK I Niê Thị Lê Mai, Anih pơjrao mă ƀuai tơkeng ană, Sang ia jrao prong Thiện Hạnh tơring čar Dak Lak brơi thâo:

“Ră anai, tơlơi pơhing ba truh ƀu klă drơi jăn mơ̆ng muai amăng kian amĭ bơngơ̆t biă mă hăng lăp đing nao hloh. Ƀơi Việt Nam, tui hăng tơlơi jŭ yap mơ̆ng Ding jum ia jrao lĕ, hơmâo năng ai 40.000 čô čơđai ƀu klă drơi jăn, pơkă dưm dưm lơ̆m 33 čô čơđai amra hơmâo 1 čô hơmâo tơlơi ruă djơh hăng anun. Yua hơmâo anŏ  ƀu klă drơi jăn mơ̆ng kian amĭ, anun yơh ƀing đah kơmơi pơsit pi kian hăng ƀô̆, kiăng thâo ten khom nao pơkă lăng pơ ơi ia jrao re se, kiăng pơhlom lui hlâo ană nge ƀu klă drơi jăn. Pơkă lăng hlâo tong ten, djru kơ ta thâo rơđah hŭi hơmâo tơlơi ruă Down (đao) anŏ ngă tơmlư, tơlơi ruă Patau, ƀudah Edwards arăng pia….Rơngiao kơ anun, lơ̆m nao pơkă lăng pơ sang ia jrao kiăng thâo ten lĕ arăng ƀuh tañ hơtai boh bơtơpư̆, dlô akŏ, tơlang rŏng, kian ană nge…Mơ̆ng anun, djru kơ ơi ia jrao krăp lăng tong ten pơjrao djơ̆ găl, kiăng plai ƀiă tơlơi tơnap kơ sang anŏ, mơnuih mơnam yua tơlơi ƀu klă drơi jăn mơ̆ng muai ngă rai”.

Tui hăng ƀing rơgơi kơhnâo gah bruă ia jrao, lu mơta tơlơi ngă ƀu klă drơi jăn ană nge amăng kian amĭ dưi mơ̆n pơhlôm pơgang hlâo tơdah dưi ƀuh tañ hăng dưi pơhlom pơgang djop rim blan pơkă hăng amăng hơdôm blan pi kian. Pơkă lăng hlâo tơlơi suaih pral hlâo kơ pơdŏ rơkơi bơnai hăng tơkeng ană, brơi tlâ̆o ia jrao pơgang djop, mơñum ia jrao pơhrua đĭ pran, pơkă lăng hăng pwočrang drah hlâo kơ ƀă ană jing sa jơlan hơdră yom biă mă djru pơgang tơlơi suaih pral wơ̆t ami hăng ană nge.

Yua hơmâo lu jơlan hơdră pôr pơthâo tơlơi pơhing gah bruă ia jrao klă hloh, pok pơhai ƀơi lu anih, kiăng mơnuih ƀôn sang thâo hluh kơ bruă nao pơkă lăng tơlơi suaih pral rim blan kơ đah kơmơi pi kian, kiăng pơgang rơnuk rơnua kơ amĭ ana đah kơmơi pi kian. Ƀơi djop sang ia jrao ƀơi să, anih pơjrao hăng mă ƀuai, mrô đah kơmơi pi kian jai hrơi lu tui, kiăng hmư̆ tơlơi pơtô lăi, pơtă pơtăn mơ̆ng ƀing ơi ia jrao, brơi mă drah ba pơčrang kiăng thâo tong ten tơlơi suaih pral. Pơ ala kơ tơlơi dŏ tơguan ƀuh hơmâo tơlơi mưn ƀudah ƀuh tơlơi ruă ƀơ̆i mơ̆ng nao pơkă lăng tơlơi ruă ƀơi sang ia jrao, lu đah kơmơi pi kian khom nao pơkă lăng djơ̆ hrơi blan pơkă, kiăng hmư̆ tơlơi lăi pơthâo anŏ kơđiăng rim hrơi, rim blan. Amai Trần Cẩm Nhung, dŏ ƀơi să Êa Phê, tơring čar Dak Lak kah pơpha:

“Kâo ăt nao sem lăng pơ sang ia jrao re se djơ̆ blan pơkă tui hăng ơi ia jrao pơtô. Huă ƀong djop anŏ jơman, đĭ pran jua, mơñum ia jrao vitamin ơi jrao čih brơi anăn hăng mă ia mơ-añă hăng drah ba pơčrang kiăng thâo pơgang hlâo hŭi ană nge hơmâo anŏ ƀu klă amăng drơi jăn amăng kian amĭ. Tui hăng kâo pơmin lĕ, hơdôm bruă anun kiăng biă mă khom ngă ba re se hăng djơ̆ hrơi blan pơkă mơ̆ng ơi ia jrao”.

Djơ̆ hrŏm tơlơi pơmin hăng anun, amai Nguyễn Thị Lan Vy dŏ ƀơi să Krông Pač, tơring čar Dak Lak lăi lĕ, bruă pơkă lăng ană nge kơ đah kơmơi pi kian djơ̆ blan pơkă yom biă mă hăng tơlơi suaih pral amĭ hăng ană nge. Tui hăng amai Vy, pi kian hăng tơkeng ană lĕ yang brơi kơ đah kơmơi laih. Sa čô ană nge găng añrăng ƀu kơnong sa tơlơi čang rơmang mơ̆ng rim sang anŏ đôč ôh, dŏ jing bruă glam ba, tơlơi gơgrong phun mơ̆ng ƀing amĭ ama. Yua kơ anun, ñu ngă djơ̆ tơlơi pơkă nao sem lăng ană nge hăng ngă tui djơ̆ tơlơi pơtô mơ̆ng ơi ia jrao mă ƀuai. Amai Nguyễn Thị Lan Vy brơi thâo:

“Hăng tal blung pi kian kâo bơngơ̆t mơ̆n anun kâo khom nao ĕp lăng re se tui tơlơi pơkă rim blan hăng ơi ia jrao laih anun mă drah ba pơčrang kiăng thâo hăng pơhlom hlâo tơlơi ruă ƀu klă amăng drơi jăn ană nge. Ơi ia jrao pơtô brơi hơdră ƀong huă, mơñum ia kiăng djop ia đĭ pran kơ ană nge hăng amĭ hlăk pi kian kơ ană nge”.

Tui hăng ƀing ơi ia jrao mă ƀuai, anŏ ngă ƀu klă amăng drơi jăn hơmâo mơ̆ng lu mơta tơlơi kah hăng djơ̆ anŏ kman ƀơi klĭ kliăng, ƀă drah kơtăk mơ̆ng ơi yă, ƀă kman virus lơ̆m phrâo pi kian, kơƀah ia ngă găng hăng đĭ pran ƀudah yua bơbeč mơ̆ng gah rơngiao. Khă tui anun, lu tơlơi juăt hơmâo lĕ yua pơhlom pơgang aka ƀu tong ten, ƀu thâo ƀuh tañ. Tui hăng tơlơi jŭ yap mơ̆ng bruă ia jrao brơi ƀuh, năng ai 70% tơlơi ngă ƀu klă drơi jăn ană nge amăng kian amĭ dưi ƀuh mơ̆ng tal pơkă lăng re se. Ƀuh tañ djru kơ ơi ia jrao krăp lăng ană nge hăng hơmâo hơdră pơčrâo ba pơhlom lăp, hơmâo hơdră pơjrao brơi hmao kru mơ̆ng dŏ amăng kian amĭ mơtam. Pơkă lăng pi kian ană nge amăng kian lĕ djru pơjrao tañ tơlơi kơhñăk, tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik, mơ̆ng anun dưi pơgang tơlơi ruă gah klĭ kliăng mơ̆ng nge mơtam, pơgang amĭ hăng ană nge rơnuk rơnua.

Rim čô čơđai tơkeng rai găng añrăng lĕ sa tơlơi mơak kơ sang anŏ, ăt jing atur pơđĭ kyar hiam kơ mơnuih mơnam. Prăp lui hlâo pơgang hĭ tơlơi ruă ngă ƀu klă drơi jăn ană nge mơ̆ng kian amĭ mơtam, kiăng pơgang anŏ suaih pral, găng añrăng kơ čơđai huăi hơmâo tơlơi rơwen ƀu klă amăng drơi jăn mơ̆ng nge. Anai lĕ sa amăng hơdôm tơhnal pơkă yom kiăng đing nao kơ bruă pơgang tơlơi suaih pral kơ amĭ hăng ană nge ră anai.

Tơlơi ruă drơi jăn ƀu klă mơ̆ng nge jing sa amăng hơdôm tơlơi bơbeč sat kơ tơlơi suaih pral hăng anŏ hơđong kjăp mrô ană mơnuih. Lu mơnuih dưi pơgang hlâo ƀudah tơdah tañ thâo mơn ƀing đah kơmơi hơmâo wai lăng ba klă hlâo kơ hrơi ƀă pi hăng lơ̆m glăk ƀă pi. Kiăng neh met wa thâo hluh hloh kơ phun tơhnal, hơdră pơgang hăng hơdôm tơlơi pơtă pơtăn đah mơ̆ng ƀă pi hiam drơi, hơmâo pran, ƀing hyu mă tơlơi pơhing pioh mông ră ruai tom ơi ia jrao Niê Thị Lê Mai - mă bruă ƀơi Anih mă ƀuai, tơkeng weng, Sang ia jrao prong Thiện Hạnh, tơring čar Dak Lăk.

- Ơ ơi ia jrao, ră anai hơmâo tơlơi hơget juăt ba truh tơlơi ruă drơi jăn ƀu klă mơ̆ng ană nge?

-Ơi ia jrao Niê Thị Lệ Mai: Hơmâo lu biă tơlơi ba truh tơlơi ruă, drơi jăn ƀu klă, ană nge kơtit kơtiu, jô găng, amăng anun hơmâo 4 mơta tơlơi akŏ phun: Tal sa bơdjơ̆ nao djôn djuai sang anŏ, nhiễm sắc thể, anai yơh juăt hơmâo hloh. Lơ̆m pơčrang lăng, juăt ƀuh anŏ ƀu djơ̆ mơ̆ng nhiễm sắc thể, pơhmutu kah hăng ruă Down, Edwards, ƀudah Patau; ƀudah gen ñu pơplih mă, pơhmutu kah hăng Thalassemia (kơƀah drah na nao) ƀudah tơlơi ruă jô arăt dlô tơlang. Tơlơi ruă amuñ hơmâo hloh hăng ƀing đah kơmơi pi ƀă lơ̆m thun tha laih, ƀudah sang anŏ juăt hơmâo djôn ruă. Anun tơdah hơmâo amăng khul anai ta khŏm krăp lăng tong ten kơ mơnuih pi ƀă.

Tal dua lĕ juăt yua djơ̆ kman lơ̆m glăk pi amăng hlung. Pơhmutu hơmâo hơdô tơlơi ngă drơi jăn ană nge ƀu hiam lĕ Rubella, virus Cytomegalo (djuai virus ngă ia rơnah), Toxoplasma (jing klan mot hơmâo mơ̆ng djŏp hlô mơnŏng drah pơ-iă) ƀudah lĕ virus Zika. Hơdôm tơlơi anai amuñ ngă ngă ruă amăng dlô, mơta, akŏ dlô kaih prong.

Klâo lĕ yua anih hơdip, tơlơi hơdip kah hăng mơñum tơpai, ƀier, djŭp hot, ma túy, ƀudah mă yua ia jrao măt; ƀudah đah kơmơi pi ƀă anun kơƀah axit folic ăt ba truh tơlơi ruă, drơi jăn nge ƀu klă mơn. Hơdôm tơlơi ruă kah hăng mơañă tơbiă ia sik mơ̆ ƀu pơgang klă, rơmŏng plên, rơwang, ƀu bong huă klă ăt jing hơdôm tơlơi ba truh tơlơi ruă drơi jăn ƀu klă mơ̆ng nge mơn.

Tal pă lĕ, phun tơhnal arăng ƀu thâo krăn ôh.

- Ơ ơi ia jrao, ƀing đah kơmơi kiăng ngă hơget hlâo hăng amăng blan pi kian, đah mơ̆ng thâo pơgang, tañ thâo djŏp tơlơi ruă drơi jăn ƀu klă ƀơi ană nge?

-Ơi ia jrao Niê Thị Lệ Mai: Hăng tơlơi ruă drơi jăn ƀu klă ƀơi ană nge ƀing ta dưi mơn pơgang hlâo, hmutu: kơtit kơtiu arăt dlô lĕ yua kơƀah axit folic. Kiăng pơgang lĕ ta pơhrua nao axit folic tui hăng tơlơi pơtă mơ̆ng Ding jum ia jrao, pơhrua 400 truh 800 microgam ha hrơi, amăng 1 truh 3 blan hlâo či pi ƀă, laih anun amăng 3 blan blung a lơ̆m pi ƀă. Hăng tơlơi ruă ƀu hiam drơi yua Rubella, ră anai hơmâo laih vắc-xin pơgang hlâo, laih anun dưi tlâ̆o vắc-xin hlâo či pi ƀă. Hăng ƀing đah kơmơi hơmâo tơlơi ruă hơđăp, ta dưi krăp lăng hăng bruă nao khăm, pơjrao, wai lăng klă djŏp tơlơi ruă, hmutu kah hăng mơañă tơbiă ia sik, tơtăng arăt drah...

Lơ̆m glăk pi, ƀing đah kơmơi kiăng nao pơkă lăng tui hăng hrơi ơi ia jrao pơkă. Nao pơkă lăng kiăng ơi ia jrao sem lăng abih bang, pô pi ƀiă anun hơmâo tơlơi ruă hơđăp mơn, amuñ hơmâo tơlơi ruă hơget mơn. Dua lĕ, siêu âm sem lăng drơi jăn ană nge tañ mơtăm. Ră anai, tui hăng tơlơi lăi pơthâo glăi brơi ƀuh, bruă siêu âm pơčrang lăng drơi jăn ană nge kiăng dưi thâo anŏ phara, anŏ ƀu klă tañ ƀiă. Siêu âm pơkă độ mờ da gáy mơ̆ng 11 truh 13 wơ̆t hrơi tơjuh 6 hrơi; siêu âm drơi jăn ană nge mơ̆ng 18 truh 22 wơ̆t hrơi tơjuh kiăng ƀuh anŏ hơget ƀu klă. Laih dong pơčrang drah pơtŏng lăng anŏ amuñ hơmâo tơlơi ruă drơi jăn ană nge ƀu klă. Lơ̆m 12 wơ̆t hrơi tơjuh juăt pơčrang Double Test či pơtŏng lăng amuñ hơmâo tơlơi ruă hơget, ƀudah Triple Test 3 blan tal 2 lơ̆m glăk pi. Ră anai, hơmâo hơdră pơkă lăng rơgơi hloh anun lĕ pơčrang NIPT. Pơčrang drah amĭ či sem lăng ADN mơ̆ng hruh ană, mơ̆ng nge mut amăng drah amĭ či pơtŏng lăng tơlơi ruă hơget amuñ hơmâo. Tơlơi anai jing ƀuh anŏ ruă mơ̆ng nge rơđah mơn, ta dưi ngă tañ, mơ̆ng 9 wơ̆t hrơi tơjuh. Lơ̆m krăp lăng, ơi ia jrao hơmâo pơtô brơi dong lơ̆m 22 wơ̆t hrơi tơjuh, lơ̆m 32 wơ̆t hrơi tơjuh ƀing ta krăp lăng lăp djơ̆ kơ blan pi ƀă”.

-Ơ ơi ia jrao, kiăng hơmâo blan pi ƀă suaih pral, tơkeng rai ană nge hiam drơi, hơmâo pran, ƀing đah kơmơi kiăng răng kơđiăng tơlơi hơget hlâo či pi hăng amăng blan pi kian?

-Ơi ia jrao Niê Thị Lệ Mai: Sa lĕ, hlâo či pi ƀă, ƀing đah kơmơi kiăng nao khăm lăng hlâo. Tơdơi kơ nao khăm lăng hlâo či pi ƀă lĕ ơi ia jrao pơƀuh brơi amĭ hơmâo tơlơi ruă hơget mơn, tơdah hơmâo lĕ pơjrao hĭ ƀơ̆i, pơhmutu ruă mơañă tơbiă ia sik. Laih dong, lơ̆m nao khăm,  ơi ia jrao amra pơtŏng lăng djŏp anŏ phara amăng djôn djuai sang anŏ đah mơ̆ng thâo pơčrang, pơčlah đuăi tañ hlâo či pi ƀă, pơgang hlâo tơlơi ruă drơi jăn ƀu klă ƀơi ană nge, kiăng hơmâo blan pi ƀă hơmâo pran.

Lơ̆m glăk pi baih, kiăng nao pơkă lăng rim blan mơn đah mơ̆ng pơčrang lăng, siêu âm, kiăng tañ ƀuh anŏ hơget ƀu hiam ƀơi ană nge. Ƀong huă, đih pơdơi lăp djơ̆, bĕ hĭ ia jrao măt, anăm mă yua ôh ia jrao ƀu klă kơ ană nge amăng hlung.

- Hai bơni kơ ih ơi ia jrao hŏ!