Ƀơi anom bruă pơjrao brơi čơđai, Sang ia jrao prong kual Dap kơdư, amăng hơdôm hrơi giăm anai ƀing čơđai nao khăm yua ƀuh amăng drơi jăn pran jua, akŏ dlô phara, bruă kaih pơhiăp jai ƀuh lu tui. Rĭm hrơi ƀơi anom bruă tŭ mă, pơjrao brơi mơng 6-7 čô čơđai. Ƀing čơđai juăt ƀuh sa amăng hơdôm tơlơi tui anai, anun lĕ kaih pơhiăp, pơhiăp aset ƀudah hmet mơta na nao, glưh đĭ trun bra, čun thơi, tah akŏ, suă jua hơtai, pơhiăp ƀu rơđah, juăt ur ran…Tui ĕp lăng brơi ƀuh rơngiao kơ bruă pioh glăi mơng rơnuk hlâo anun, yua tơlơi ruă, akŏ dlô kah hăng: Ƀu klă ƀơi anih tơbiă boh pơhiăp; dlô-anih wai lăng boh pơhiăp ƀu hruaih (dlô ƀu klă mơng muai, dlô ƀu thâo pơmĭn, nam pioh glăi lơm đung drah, bơbrah amăng hruh dlô…), ƀing čơđai ƀu gưt pơhiăp hăng arăng, ƀing čơđai juăt bơdjơ̆ sat nao amăng akŏ dlô… hơmâo lu čơđai kaih pơhiăp yua tơlơi hơdip jum dar aka ƀu lăp djơ̆. Ƀing čơđai hơmâo hơ-on đơi ƀudah ƀu kiăo tui wai lăng, đa yua lăng măi telephôn, tivi lu đơi, ƀu pơhiăp bit hrŏm hăng mơnuih jum dar…

Kar kăi hăng amon N.Q.T, 6 thun, dŏ amăng phương Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lak glăk pơjrao ƀơi Sang ia jrao prong kual Dap kơdư yua kơ kaih pơhiăp. Mơnuih amăng sang brơi thâo, ƀing amĭ ama hyu mă bruă arăng apah pơ ataih pioh ană bă pơ sang brơi ơi yă wai lăng. Hlâo anun ăt hmư̆ ñu pơhiăp samơ̆ aka ƀu tong ten ôh. Anămg hơdôm hrơi giăm anai T. nao sang hră ƀuh ñu ƀu pơhiăp bit hăng gơyut gơyâo hăng akŏ dlô ƀu pơmĭn nao kơ bruă hrăm ôh anun sang anŏ ba ñu nao pơ sang ia jrao kiăng ơi ia jrao khăm hăng pơjrao brơi. Yă Nguyễn Thị Vân, yă kơ amon T, brơi thâo: “Tơčô 3 thun aka ƀu thâo pơhiăp ôh, kiăng ƀong hơget kơnong kơ črâo hăng tơngan đôč. Amĭ ama ñu nao mă bruă pơ ataih, pioh ñu pơ sang brơi ơi yă wai. Ơi yă ăt hơmâo lu bruă amăng sang anun brơi ñu lăng tivi, laih dong pok brơi hmư̆ arăng pĕ gông brô̆, hmư̆ adôh tơlơi gah rơngiao. Ƀu brơi lăng ngui adôh suang hăng tơlơi yuăn. Anun lơm tơña hăng tơlơi yuăn ñu ƀu thâo hơget ôh, tơdơi anun ba nao khăm. Ơi ia jrao brơi thâo ñu kaih pơhiăp”.

Sa čô mơnuih pơkŏn dong lĕ amon T.T.H (4 thun) dŏ ƀơi să Cư Kuin, tơring čar Dak Lak, ñu dưi hiăp kơnong sa, dua boh đôč hăng juăt dŏ kret kruai hajan pô ƀu gưt hiăp bit hăng hlơi ôh. Truh 4 thun, ñu ăt pơhiăp ƀu tong ten ôh, hiăp luk puk ƀu thâo hơget ôh. Mah ăt dưi pơlăi nao rai hăng mơnuih amăng sang anŏ, ngui gơnam, kiăng hơget ñu amra črâo anŏ anai anŏ adih, kŭp akŏ, atah akŏ hăng ăt pơdah pran jua lơm arăng ƀu ngă djơ̆ pran ƀing gơñu kiăng samơ̆ mơnuih amăng sang anŏ ăt bơngơ̆t yua ñu hiăp ƀu biă boh pơhmu hăng ƀing čơđai ha hnưr. Amai Trần Thị Thắm, amĭ kơ amon H brơi thâo: “Lơm ha thun ha mơkrah ñu ăt thâo hiăp sa, dua boh samơ̆ truh 4 thun ñu ăt ƀu thâo pơhiăp lu ôh. Ñu dơnong dŏ pơ sang lăng tivi, telephôn. Tơbiă gah rơngiao ngă ñu mlâo, juăt hil arăng, taih ƀing čơđai pơkŏn”.

Tui hăng ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh-anom bruă pơjrao čơđai, sang ia jrao prong kual Dap kơdư, ră anai, măi telephôn, komputơr, tivi glăk hơmâo ƀing amĭ ama brơi lăng lu đơi, ƀing amĭ ama brơi lăng kiăng ƀing čơđai dŏ hơđong, huăi tơpư̆ lư̆ lơm brơi ƀing gơñu ƀong gơnam. Tơlơi anai jing tơlơi juăt, ngă ƀing čơđai kơnong mơhao lăng măi telephôn, tivi, ngă bơdjơ̆ sat nao akŏ dlô, pran jua, tơlơi suaih pral. Tơlơi ngă bơngơ̆t dong lĕ mah ƀing amĭ ama ƀuh ƀing čơđai kaih pơhiăp samơ̆ lu amĭ ama čơđai ƀu thâo ôh ƀudah lăng anai lĕ huăi hơget, yua kaih đôč, lơm ƀuh drơi jăn pran jua, ƀuh ƀu thâo pơhiăp, čơđai kaih pơhiăp pơhmu hăng ƀing čơđai ha hnưr kah mơng ba nao khăm. Ơi ia jrao Phan Thị Hồng Hạnh brơi thâo: “Bruă sang anŏ ba ană bă nao pơjrao brơi kaih đơi amra pioh glăi tơlơi sat anun lĕ ngă čơđai kaih pơhiăp hăng bruă ba nao khăm lu amra bơdjơ̆ nao bruă hrăm hră kah hăng drơi jăn pran jua tơdơi anai amra ƀuh lu tơlơi bơdjơ̆ nao dong. Hăng ƀing čơđai kaih pơhiăp tơdơi anai amra ngă akŏ dlô ƀu hơđong ƀudah ngă mlâo ƀu gưt hiăp bit hăng hlơi ôh”.

Ăt hăng tui ơi ia jrao Hạnh, tơlơi sat ba truh kơ bruă čơđai kaih pơhiăp kơtang biă mă mơ̆ lu amĭ ama aka ƀu hluh ôh. Tơlơi blung a lĕ bơdjơ̆ nao bruă hiăp bit, čơđai tơnap tal lơm bưp abih bang mơnuih. Ƀing čơđai ƀu hluh ƀudah tơnap hluh boh pơhiăp kơ jum dar; tơnap amăng bruă yua boh pơhiăp kiăng lăi pơthâo hơdôm tơlơi gơñu kiăng mơng pô, mơng anun ngă bơdjơ̆ nao bruă ĕp gơyut gơyâo hăng tơlơi rô nao rai hăng ƀing čơđai jum dar. Dua dong lĕ bơdjơ̆ nao bruă hrăm hră, pơđok hră, čih, tŭ mă hơdôm tơlơi pơblang brơi. Ƀing čơđai hrăm kaih, mơng anun bơdjơ̆ nao pran jua hăng bruă mă anun lĕ ngă mlâo, bơngơ̆t, dŏ hajan, ƀu gưt hiăp bit hăng amra ƀuh hơdôm bruă taih amăng.

Amăng hrơi blan pơjrao brơi čơđai, amĭ ama kiăng pơhiăp bit hrŏm na nao, pơđok hră brơi čơđai hmư̆, pơsur kiăng đing nao amĭ ama, nao gơnam hơget thơ mơ̆ ƀing amĭ ama kiăng lăi nao. Yua anun kiăng lăi nao hơdôm gơnam ƀơi anăp, ƀudah hơdôm tơlơi glăk ƀuh. Anăm pơgô̆ čơđai hiăp samơ̆ kiăng hơmâo tơlơi pơsur kiăng čơđai hrăm pơhiăp, pơsur pran lơm ƀing čơđai ngă hơget hăng ngă hơdôm bruă klă hiam kiăng djru čơđai khin pơhiăp. Laih dong, pơtô brơi čơđai hơdôm boh pơhiăp amuñ. Anăm brơi ƀing čơđai lăng tivi, măi telephôn lu đơi, kiăng wai lăng hrơi mông hrăm hăng boh tơhnal. Amĭ ama kiăng lăng hrŏm čơđai hơdôm jơlan hơdră anun lĕ lăng phim hoạt hình, adôh suang hăng pơblang brơi hơdôm tơlơi, bruă ngă, boh pơhiăp amăng phim kiăng djru brơi boh pơhiăp kơ ƀing čơđai.

Lơm ƀuh ƀing čơđai hơmâo tơlơi hơget kar hăng ngă ƀing čơđai kaih pơhiăp, ƀing amĭ ama kiăng ba čơđai nao pơ sang ia jrao pơjrao brơi ƀing čơđai kiăng ƀing ơi ia jrao ĕp lăng. Tui hluai čơđai pơhiăp kaih hiưm pă hăng hnưr thun ƀing ơi ia jrao amra hơmâo tơlơi bơwih brơi lăp djơ̆ kiăng pơjrao brơi bruă pơhiăp kaih hăng ƀing čơđai.

Bruă čơđai kaih thâo hiăp ƀu djơ̆ bruă ƀu thâo hiăp đôč ôh, hŭi kơ hơmâo tơlơi pơkŏn dong bơdjơ̆ nao tơlơi pơmin hăng tơlơi suaih pral mơ̆ng čơđai. Kiăng thâo hluh ƀiă dong kơ tơlơi anai, khul hyu mă tơlơi pơhing gơmơi hơmâo pioh mông ră ruai hăng ơi ia jrao rơguăt bruă gah tơlơi pơmin pran jua Phan Thị Hồng Hạnh - Anih pơjrao Čơđai, Sang ia jrao prong Dap Kơdư.

- Ơ ơi ia jrao, yua hơget thơ ngă kơ ƀing čơđai kaih thâo hiăp?

Ơi ia jrao Hạnh: Čơđai ñu kaih thâo hiăp hơmâo lu mơta biă, pơhmutu kah hăng čơđai ñu tơngil tơngôk, yua hnun jing čơđai ñu ƀu thâo hmư̆ djŏp ôh anŏ hơget arăng pơhiăp, jua mơñi ñu ƀu hmư̆ rơđah ôh, jing ñu či pơhiăp glăi tơnap biă, sit biă ñu sa čô čơđai ƀu thâo hmư̆ lĕ ƀu thâo hiăp ôh. Giong anun dong ƀing čơđai ñu hơmâo tơlơi ruă ƀu gưt hiăp hơbit tom arăng, amuaih dŏ hơjăn, ñu ƀu pơhmư̆ nao anŏ arăng pơhiăp ôh, anun yơh jing kaih thâo hiăp. Ƀudah hơmâo mơn čơđai ƀah tơƀuai, ƀah adung, jing či pơhiăp lĕ tơnap, hơmâo tơlơi ruă mơ̆ng nge dong kah hăng čơđai ruă Down, nhiễm sắc thể, jô arăt dlô, arăt dlô thâo pơmin jing kaih prong mơn. Rơngiao kơ anun, hơmâo tơlơi pơkŏn dong anun lĕ sang anŏ, amĭ ama nao mă bruă, ƀu pioh mông hiăp hơbit tom ană bă, ƀu thâo lăng ană bă ôh; čơđai ñu lăng phôn, tivi lu đơi, čơđai đah rơkơi juăt kaih thâo hiăp hloh kơ ƀing đah kơmơi; hơmâo mơn tơlơi pơkŏn dong yua lơ̆m ƀă pi, amĭ ană nge ƀu hơmâo pran, hơmâo tơlơi ƀu mơak, hơmâo tơlơi ruă lơ̆m glăk pi, ƀudah čơđai tơkeng kơƀah blan, anet aneo đôč...ăt bơdjơ̆ nao mơn bruă hiăp hơbit mơ̆ng ƀing čơđai.

- Bơ măi điện tử bơdjơ̆ nao hiưm thơ kơ bruă kaih thâo hiăp mơ̆ng ƀing čơđai?

Ơi ia jrao Hạnh: Hlâo adih arăng tơkeng lu ană, ayong ngui hăng adơi, pô prong pơngui pô anet, čơđai sang anŏ ieo gah nao ngui tom. Ană bă hơmâo ngui tom gơyut gơyâo lu biă. Khă hnun, rơnuk ta anai, jing amĭ ama nao mă bruă rim hrơi; sang anŏ ieo gah hai ƀu thâo krăn pô hlơi lơi, ană bă prong kơ tut phôn, lăng tivi soh. Lu sang anŏ ană bă lăng ha hrơi 4 - 5 mông mơtăm, ƀơi anŏ lăng ha hrơi, ƀong huă hai djă phôn kah mơ̆ng ƀong. Yua hnun, bruă čơđai kaih thâo hiăp jai hrơi lu lĕ yua ƀu hơmâo pơhiăp nao rai.

- Ơ ơi ia jrao, nam amuñ thâo krăn hloh ƀơi ƀing čơđai kaih thâo hiăp hiưm thơ?

Ơi ia jrao Hạnh: Čơđai kaih thâo hiăp jing čơđai ƀu prong, ƀu añrăng tui hăng čơđai hnưr thun pơkŏn ôh. Nam ñu lĕ čơđai kaih thâo hiăp, ƀu gưt hiăp tom arăng ôh; hmutu, čơđai 6 blan laih samơ̆ ƀu gưt lăng ôh ƀô̆ mơta, anŏ amĭ ama hiăp tom, puăi tlao; čơđai 12 blan samơ̆ ƀu thâo črâo tơngan, ƀu thâo hluh ôh anŏ amĭ ama hiăp anŏ amuñ, aka ƀu pơhrăm hiăp; čơđai 18 blan lĕ khŏm thâo hiăp yŭ kơ 10 tơlơi pơhiăp mơ̆ng ha boh; ƀudah lơ̆m amĭ ama pơđar ană nao mă gơnam mơ̆ ñu ƀu thâo hluh ƀudah ƀu thâo ôh gơnam anun lĕ gơnam jê̆ răk anun đôč...; čơđai 24 blan jing 2 thun khŏm thâo laih 50 boh pơhiăp ƀudah aka ƀu thâo hiăp 2 boh ha wơ̆t (pơhmutu thâo iâu ơ yă, ơi amĭ); năng ai 3 thun čơđai ƀu thâo hiăp lu boh hiăp ha wơ̆t, ƀu thâo hiăp glông mơ̆ng 3 truh 5 boh pơhiăp laih anun čơđai 4, 5 thun baih aka ƀu thâo lăi glăi arăng tơña hlơi anai, anŏ hơget anai, pơpă, yua hơget, hiưm pă ƀudah ƀu thâo ră ruai, ƀu thâo či lăi ôh anŏ ñu pơmin.

- Sang anŏ kiăng ngă hơget đah mơ̆ng tañ thâo hăng djru brơi tañ ƀing čơđai kaih thâo hiăp?

Ơi ia jrao Hạnh: Sang anŏ yơh pô yom hloh kiăng tañ thâo ană bă kaih thâo hiăp. Ƀu hơmâo pô hlơi ôh thâo hluh ană bă hloh kơ amĭ ama, thâo ană ñu hiưm pă, dua lĕ sit amĭ ama yơh dŏ hrŏm ană bă lu hloh, mơ̆ng bruă ƀong huă, pit đih, ngui tom ană truh kơ mông pơtô brơi čơđai. Sit amĭ ama yơh dŏ hrŏm, ngui tom ană bă, kiăng gơñu tañ thâo hiăp, thâo lu ƀiă. Laih dong ăt jing pô pơsit brơi ană bă nao sem lăng pơjrao brơi tañ hă kaih hăng čơđai kaih thâo hiăp. Amăng mông arăng pia mông mah či djru čơđai kaih thâo hiăp lĕ hlâo kơ 3 thun. Lu mơnuih rai pơkă lăng hăng pơjrao pơ anai tañ soh, juăt mơ̆ng 18 truh kơ 20 blan, jing bruă pơjrao tañ biă. Yua dah mông anun čơđai ñu aka ƀu ngă hnun hnai, pơpư̆, kơplŏng kơdăt đơi ôh, laih anun mông anai dlô ñu aka ƀu kjăp ôh, anun jing ta pơplih glăi ñu amuñ, klă hloh.

- Bơni kơ ơi ia jrao hơmâo pioh mông ră ruai tom gơmơi hŏ!