Tui hăng Ding jum ia jrao, Việt Nam dong amăng grup dêh čar hơmâo mrô mơnuih rơbuh yua nur drah, pơčah arăt drah dlô lu hloh amăng kual Ngŏ Dơnung ASIA, năng ai 200.000 čô mơnuih ruă rim thun. Tơlơi ruă anai yơh amuñ djai hloh, ngă rơwen rơwô jô găng, prăk pơjrao hai pơmă biă mă, ngă ƀu mơak amăng pran jua, ngă tơnap kơ sang anŏ wơ̆t hăng tơlơi bơwih ƀong mơ̆ng sang anŏ pô ruă dong.

Pơčah arăt dlô jing tơlơi ruă ngă răm amăng dlô ƀu thâo suaih ôh, yua drah amăng dlô ƀu hơmâo djŏp, rô khŏng khot, ƀu rô na nao dong tah. Mơnuih ruă ñu hơmâo 2 mơta mơn: drah amăng dlô jing arăt dlô ñu pơčah hăng kơđông arăt drah dlô (drah nur), hơmâo yua mơ̆ng drah kơđông ƀudah pơčah hĭ, ngă drah ƀu thâo rô amăng dlô. Kơđông drah dlô hơmâo năng ai 85% amăng mrô mơnuih bơkơhñăk.

Ƀơi Dak Lăk, hlâo adih, mơnuih rơbuh yua drah nur, pơčah arăt dlô juăt nao pơ sang ia jrao prong tuč rơnuč či pơjrao. Samơ̆ jơlan nao rai ataih, rơngiă hĭ mông “mah” jing mông yom hloh či pơjrao tơlơi ruă anai. Truh pơ sang ia jrao jing kaih hĭ laih, amuñ djai biă mă, tơdah hơdip hai pioh glăi tơlơi ruă kơtang mơn. Blan 3 thun 2025, Sang ia jrao prong Thiện Hạnh akŏ pơdong Anih pơjrao drah nur, pơčah arăt dlô gah Anih pơjrao khoa Nội, hơmâo djŏp mơnuih mă bruă rơgơi hăng măi mok pơjrao tơlơi ruă rơbuh yua drah nur, drah kơđol amăng dlô tui tơlơi pơkă mơ̆ng Ding jum ia jrao, djru bơhơdip, pơjrao suaih kơ lu mơnuih ruă drah nur amăng dlô ƀơi tơring čar.

Tui hăng ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh (Anih pơjrao drah kơđông, pơčah arăt drah dlô, Anom pơjrao Nội, Sang ia jrao prong Thiện Hạnh), amăng 5 thun hăng anai, mơnuih kơđông, pơčah arăt dlô jai lu tui, hnưr thun hlăk ai, dŏ mơdrah lu biă. Samơ̆ lu mơnuih nao pơ sang ia jrao kah yua lu tơlơi mơn, laih anun pioh glăi tơlơi ruă, ngă djai brŭ, rơngôt biă mă: “Amăng ha thun hăng anai, 1 blan sang ia jrao Thiện Hạnh čơkă mơ̆ng 150-200 čô mơnuih ruă drah nur amăng dlô, pơčah arăt dlô. Tơlơi djơ̆ hrŏm mơ̆ng tơlơi ruă anai lĕ ƀing ruă nao pơ sang ia jrao kaih, pơgao hĭ mông yom amăng bruă pơjrao ječ blung a hăng pơjrao; dua lĕ juăt hla tui tơlơi pơjrao mơ̆ng đưm, tơlơi pơtô amăng plang internet ƀudah ia jrao arăng pơtô brơi. Tơdah pô rơbuh yua pơčah arăt dlô lĕ tơlơi pơjrao mă ča tui anai amra ngă ruă kơtang hloh”.

Tui hăng ƀing ơi ia jrao apăn pơjra sa tơlơi ruă, amăng bruă pơjrao ječ blung a hăng pơjrao tơdơi kơ anun hăng mơnuih drah nur, pơčah arăt dlô, mông pơjrao yơh yom hloh, hơdip hă djai yua mông pơjrao mơn. Lơ̆m drah kơđông, rim mơnit mông rơgao, hơdôk klăk tế bào amăng arăt dlô djai hĭ, ƀu thâo hơdip glăi dong tah. Laih anun, kơnong ƀing ruă djai hơdip đôč mơ̆ng thâo hluh anŏ hŭi rơhyưt mơ̆ng tơlơi ruă anai pơglăi, laih anun pơjrao hmao tlon, pơjrao tañ jing yom biă hăng tơlơi hơdip ƀing ñu.

Tơlơi ruă mơ̆ng yă Nguyễn Thị L (57 thun) ƀơi să Nam Dong, tơring čar Lâm Đồng jing tơlơi ta kiăng lăi nao. Amăng mông tơbiă ngui sang hră, yă L tŭ kơ mưn drơi jăn ñu pơ phyôih kơ pran, tơkai tơngan ñu tŭ kơ tŏ thup ƀơi lŏn. Ñu hơmâo ƀing gŏp ba nao pơjrao ječ pơ sang ia jrao prong kual Dap Kơdư hăng ba nao pơ Sang ia jrao Thiện Hạnh, pơ anai, tơdơi kơ khăm lăng ƀuh tơlơi ruă kơđông drah dlô, ñu hơmâo tlâ̆o ia jrao ngă hlai, rơkai hĭ drah kơđông, samơ̆ lăng ñu ruă kơtang, anun hơmâo breh pơjrao amăng lăm dong. Tơdơi kơ 4 hrơi pơjrao, yă L. dưi pơpư̆, thâo hiăp, ƀong mơñum thâo mơn. Hlâo kơ anun, yă Nguyễn Thị L. pơjrao tơlơi ruă hơmâo ia rơmă amăng drah, ƀu pơmin ôh ñu ruă drah nur, kơđông drah dlô, laih anun dưi hơdip, suaih pral tui anai kar hăng yang pap biă yơh: “Ƀing nai amăng sang hră ƀuh tơkai tơngan kâo peñ kơleñ jing ječ ameč ba nao khăm pơ Dam Dong, giong anun apah rơdêh taxi nao pơ Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư, tơdơi kơ phin CT Scan giong lĕ gơñu lăi sang anŏ gơmơi ruah mă 2 tơlơi, sa lĕ nao pơjrao pơ Sài Gòn adih, dua lĕ ba nao pơ Thiện Hạnh, bơ nao pơ Sài Gòn lĕ ƀu hmao ôh, anun jing nao pơ Thiện Hạnh. Rai pơ anai ơi ia jrao pơjrao brơi ječ amăng mông mah, tơdah nao kaih kâo djai yơh ai ñu, lơ̆m anun, tơkai tơngan kâo peñ kơleñ yơh, kang wit hơwêu mơn, ƀu thâo hiăp dong tah. Ră anai kâo thâo hiăp laih, mưn djhôl laih, plai ƀiă mơn. Kâo ƀu thâo lăi hiư̆m dong tah, bơni kơ abih bang ơi ia jrao”.

Sa čô pơkŏn dong bưng mơn hơmâo pơjrao tañ, anun lĕ Nguyễn Thị Kim L. (55 thun), ƀơi phường Buôn Ma Thuột. Krah mlăm lơ̆m glăk dŏ pit, yă L. tŭ kơ mưn phyôih pran mơn, tơngan ñu añron, kơčet ƀu mưn dong tah, giong anun iâu sang anŏ ñu ba nao pơ sang ia jrao. Kơnong rơbêh 1 mông tơdơi kơ ruă, ñu hơmâo ƀing ơi ia jrao prong Thiện Hạnh pơjrao ječ, jing truh 6 mông tơdơi, yă L. thâo ƀong huă mă pô, tơngan ñu thâo apăn, thâo kơpot laih, ñu suaih tui laih. Yă Nguyễn Thị Kim L. brơi thâo: “Mơmot kâo nao pit huăi hơget lơi, truh krah mlăm năng ai rơbêh 1 mông, tŭ kơ añron tơngan, yong đĭ tơngan ƀu mưn hơget dong tah, anun kâo tơdŭ dŏ ber, mưn amăng drơi kâo hyưm hyưm, ƀu mơak ôh, ƀu anăm suă pran, mơhao ƀlĕ pơtah, kâo mă yâo yŏ či pik, samơ̆ djă ƀơi tơngan tŭ kơ bră lĕ trun, tơngan ƀu mưn dong tah. Truh pơ anih pơjrao ruă kraih, hơmâo phin MRI hlao, arăng pơmut jrao ngă hlai, rơkai hĭ drah kơđông, hơdôm mông tơdơi kơ anun kah tơngan kâo mơ̆ng mưn glăi, truh yang hrơi dong kâo anăm yơh djă asơi či huă”.

Ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh, pơtă kơ abih bang kiăng tañ thâo krăn nam ruă drah nur amăng dlô đah mơ̆ng tañ ba nao pơ sang ia jrao tañ, amăng 4 – 5 mông tơdơi kơ hơmâo nam ruă năng blung. Pơgao hĭ mông anun, bruă pơjrao tơdơi ñu tơnap biă mă. Hơdôm nam ruă juăt ƀuh kah hăng: ngă phyôih pran, rơbah drơi jăn, tơkai tơngan jô găng, añron; hiăp găng, hiăp alơ alô̆, ƀu thâo hiăp; kang hơwêu hơwao, ha bơnah meng lê̆ trun. Lơ̆m hơmâo khăm, pơjrao hăng pơčrang lăng drah, ƀing ơi ia jrao thâo ruah hơdră pơjrao brơi djơ̆ hăng pô ruă. Hăng ƀlĕ drah amăng dlô, arăng amra ĕp ƀuh anŏ ngă ƀlĕ hra hăng pơgăn hĭ drah rô. Bơ kơđông arăt drah amăng dlô, hơmâo dua mơta či pơjrao, tơdah kơđông arăt añĕ, pô ruă mơñum jrao ngă hlai hĭ drah, tơdah kơđông arăt drah prong, rơngiao kơ mơñum ia jrao, ơi ia jrao amra breh mă hĭ drah dŏ đom, brơi drah ñu thâo rô glăi.

Kiăng pơgang hlâo rơbuh yua kơđông ƀudah pơčrah arăt drah dlô, ƀing ơi ia jrap pơtă kơ ƀing tha, hơmâo tơlơi ruă kah hăng tơtăng arăt drah, ia rơmă amăng drah, ruă hơtai boh…kiăng wai lăng tơlơi ruă klă, ƀong huă klă, đih pơdơi klă tui tơlơi ơi ia jrao pơtô ba. Hăng ƀing huăi hơmâo tơlơi ruă ta kiăng ƀong huă đih pơdơi lăp djơ̆ mơn, anăm djup hot, añ ƀiă tơpai ƀier; rơbat hyu, pơtơpư̆ drơi jăn, găp ƀrô, laih anun khăm lăng na nao, aset biă ñu lĕ ha thun ha wơt; lơ̆m mưn ruă, kiăng nao hlao pơ sang ia jrao jai tañ jai hiam hloh.

Ruă pơčah ară juăt ƀuh ƀu hmao thâo ôh hăng bơdjơ̆ nao kơtang tơdah kaih ĕp ƀuh, pơjrao brơi hmao tlôn. Yua anun hăng ƀing mơnuih amuñ hơmâo tơlơi ruă anai hăng tơdah hơmâo tơlơi ruă anai laih ngă hiưm pă kiăng bĕ hĭ ruă kraih yua tơlơi ruă anai ngă, ƀing čih tơlơi pơhing hơmâo mông bơră ruai tom ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh, anom pơjrao pơčah ară drah, Khoa Nội, Sang hră jrao Thiện Hạnh, rơkâo kơ ơi pang, yă dôn hăng ƀing gơyut čơkă hmư̆ hrŏm!

- Ƀing hlơi amuñ ƀă tơlơi ruă kơđông drah, pơčah arăt drah dlô, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh: Tơlơi ruă pơčah arăt drah dlô lĕ tơlơi ruă ngă bơdjơ̆ nao dlô kơtang biă mă yua amăng dlô ƀu djop oxy hăng kơtăk drah rông ba. Ƀing mơnuih juăt ruă pơčah arăt drah dlô lĕ ƀing prong rơmŏng, mơnuih hơmâo lu tơlơi ruă phara amăng drơi jăn. Mah tơlơi ruă pơčah ară drah dlô glăk ƀuh lu ƀơi ƀing hlăk ai samơ̆ ăt ƀuh lu hăng dua grup mơnuih anai, sit biă ñu ƀing mơnuih ruă hơtai boh, ƀing mơnuih juăt djup hŏt, mơñum lu tơpai ƀiêr.

- Ruă kơđông, pơčah arăt drah dlô juăt ƀuh hiưm pă ñu? Hăng kiăng bơwih brơi hiưm pă lơm ƀuh nam ruă bơdjơ̆ nao ruă kơđông, pơčah arăt drah dlô?

Ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh: Hơdôm nam ruă juăt ƀuh anun lĕ ngă ƀu-ai buai, djô tơkai tơngan, sa čô mơnuih suaih pral tŭ kơ djô tơkai tơngan, ngă djô ha bơnah drơi jăn, ƀu thâo tơpư̆ hlư̆ tui hơđăp; dua dong lĕ ngă mơnuih ruă găng kang, ƀêt ƀuai, ngă glưh ƀô̆ mơta; găng kang ƀu thâo pơhiăp bit, ƀu thâo hiăp tui hơđăp ƀudah ƀu thâo ha mơbah ôh. Laih dong ăt hơmâo sa, dua nam ruă pơkŏn anun lĕ tŭ kơ hwing akŏ, amuñ ngă rơbuh đih ƀudah ngă mơta lăng hyu bơbrui ƀu rơđah. Samơ̆ anai lĕ hơmâo tơlơi juăt ƀuh hăng ngă lu mơnuih pơmĭn yua hơdôm tơlơi ruă rơnang pơkŏn, yua ñu pơƀuh ƀu tong ten kar hăng 3 nam ruă blung a phrâo hơmâo lăi nao.

Lơm ƀuh mơnuih ta pơmin ruă pơčah arăt drah dlô, tơdah ƀuh mơnuih ruă dŏ añrăng kiăng ba nao pơ sang ia jrao giăm hloh hăng ba nao pơ hơdôm sang ia jrao dưi pơjrao brơi tơlơi ruă anai klă hloh. Tơdah ƀuh mơnuih ruă đih ha anih, ta kiăng blư̆ pơčeng hĭ mơnuih ruă, hŭi kơ hrĭp ia, hrip lŏn, ngă tơglăk, tơdơi anun ba nao pơ sang ia jrao. Tơdah ƀuh ruă mrô 3 dong, pel ĕp lăng mơnuih ruă dŏ suă jua hă ƀŭ, tơdah ƀu suă jua dong tah, ta mă tơngan gư̆ ƀơi tơda hăng ngă brơi glông suă jua brơi mơnuih ruă dưi suă pran glăi, laih dong iâu rơdêh pơgiăng ječ ba nao sang ia jrao.

Hơmâo tơlơi pơsit mơng bruă pơjrao ruă pơčah arăt drah dlô “hrơi mông lĕ akŏ dlô”. Bruă phun amăng kiăng pơjrao brơi mơnuih ruă pơčah arăt drah anun lĕ hrơi mông. Anai lĕ mơnuih ruă tañ ĕp ƀuh, ba nao pơjrao tañ hloh hăng ba nao pơ hơdôm anih pơjrao brơi ruă pơčah arăt drah dlô tañ hloh klă hloh, bruă ba nao pơ anih ƀu dưi pơjrao brơi ruă pơčah arăt drah dlô ngă rơngiă hrơi mông tơdơi anun pơplih anih pơjrao dong, tơlơi anai amra klă hăng bruă ba nao pơ anih pơjrao tơlơi ruă pơčah arăt drah mơng blung a mơtăm. Hăng ruă ngă kơdol ară drah amăng dlô ƀudah đung drah amăng dlô lêng kơ pơkă hrơi mông nao pơjrao. Hăng nur drah dlô, tơdah mơnuih ruă ba nao pơ sang ia jrao tañ hloh klă hloh giăm 4,5 mông blung a, ƀing ơi ia jrao amra yua jrao ngă hlai hĭ drah nur, kiăng drah dưi rô nao rai tui hơđăp; dua dong lĕ breh kiăng mă tơbiă drah nur ngă kơdol. Tơdơi kơ 4,5 mông amra pơjrao hăng bruă pơjrao tui tơđar, tơpư̆ hlư̆ kiăng ngă pơsuaih, tơdah kơdol arăt drah prong đơi amra breh samơ̆  tơlơi dưi amra aset tui. Wŏt hăng đung drah, ƀlĕ drah amăng dlô, mơnuih ruă ba nao sang ia jrao tañ hloh klă hloh, ƀing gơmơi amra pơhlôm brơi kơtăk drah rô hyu amăng dlô mơnuih ruă klă ƀiă.

- Hơdôm tơlơi ngă soh juăt ƀuh kiăng bĕ hĭ lơm pơjrao ječ brơi mơnuih ruă pơčah arăt drah dlô?

Ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh: Hơdôm bruă ngă soh mơ̆ ƀing ta juăt ngă mơ̆ ƀing gơmơi juăt ƀuh anun lĕ: brơi mơnuih ruă dŏ đih ha anih, ƀu brơi rơbat hyu, ngă tui anai ƀu djơ̆ ôh. Dua dong lĕ tlâ̆o tơƀeh kiăng drah tơbiă gah rơngiao; tal tlâo dong lĕ tơpet, gư̆ ƀư̆ ƀudah mă yua jrao kyâo tui arăng pơtô ba, hơdôm jrao arăng lăi pơthâo amăng plang mơnuih mơnam, aka ƀu thâo krăn. Bruă pơjrao tui anai amra ngă tơlơi ruă jai kơtang tui yua mơnuih ruă ƀu ba nao pơ sang ia jrao pơjrao brơi ječ, hmao tlôn, bruă ngă anai amra pioh glăi anŏ sat ƀudah amra ba truh djai brŭ.

- Ră anai Sang ia jrao Thiện Hạnh glăk mă yua hơdôm hơdră pơjrao ječ hơget kiăng pơjrao brơi mơnuih ruă pơčah arăt drah dlô?

Ơi ia jrao Bùi Văn Mạnh: Tơlơi ruă pơčah arăt drah hơmâo 2 mơta. Hăng đung drah amăng dlô, ƀing gơmơi amra ĕp tơlơi ba truh ngă đung drah, tơdah drah rô lu đơi amra breh kiăng mă tơbiă đuăi drah nur. 85% mrô mơnuih ruă pơčah arăt drah ră anai lĕ ngă kơdol drah amăng dlô, ruă tui anai hơmâo lu hơdră ƀing ta amra ruah mă kiăng pơjrao brơi. Ră anai anom pơjrao ruă pơčah ară drah dlô ƀơi khua Nội, sang ia jrao Thiện Hạnh hơmâo djop hơdră pơjrao brơi djop mơta tơlơi ruă ngă kơdol drah amăng dlô. Hăng ƀing mơnuih ruă ba nao sang ia jrao tañ mơ̆ kơdol arăt drah anet, arăng amra ngă hlai, rơkai hĭ drah nur. Đa hơmâo mơnuih ruă ba nao pơ sang ia jrao, tơdơi kơnong 1 mông yua jrao ngă lik, rơkai hĭ drah nur amra ngă mơnuih ruă suaih mơtăm. Tơdah mơnuih ruă kơdol arăt drah pơprong ba rai tañ, ƀing gơmơi amra mă yua dua hơdră pơjrao brơi hơmâo yua jrao hăng breh mă tơbiă drah nur, ngă arăt drah dưi rô nao rai.

- Bơni kơ ơi ia jrao hơmâo pioh mông lăi pơthâo rơđah kơ tơlơi ruă anai.