1.-Pơrjum dờng Mỹ- Triều Tiên mờ Pơrjum dờng Triều Tiên-Hàn Quốc: Tu\ rài dà lơgar bè ngap lơngai ai bồt Triều Tiên.

            Dơ\ sơnrờp tơnơ\ 11 nam, ngai 27/4,  kuang atbồ lơgar Triều Tiên mờ Hàn Quốc neh geh dơ\ tìp tàm Bàn Môn Điếm, bal mờ 2 dơ\ tìp dờng màng  2 lơgar tơnơ\ hơ\ (nhai 5/2018, nhai 9/2018) mờd dơ\ tìp  dờng màng Mỹ -Triều Tiên rài kah yau ngai 12/6 tàm Singapore geh  đơs la ala\ tềl tơnggo\ tàm pang rùp tơl làm dunia nam 2018. Jơnau đơs bơyai geh tơnơ\ ala\ dơ\ pơrjum la tềl tơnggo\ niam ngan bơh ala\ gah wèt tus ờ geh hạt nhân  tơl jơh,  ngap lơngai, ờ do ờ da\ tàm bồt Triều Tiên. Bulah bè hơ\ , tus lồi nam 2018, broa\ lơh mut lơh  ala\ jơnau đơs do gam ua\ ngan  gơ kòl mờ ‘’gam ờ lơh bơta lơi’’.

2. ASEAN mờ Lo neh lơh geh jơnau ring bal dùl “sră nggal dùl lơm” cribơyai bè Ală bơta pal jat boh bơr tàm Dà lềng đah mat tơngai lik (COC)

Đơs tàm Pơrjum Bộ trưởng ASEAN mờ Lo tềng bơdìh dơ\ Pơrjum Bộ trưởng Ngoại giao Mpồl ală lơgar tàm tiah đah jum mat tơngai lik châu Á AMM 51 geh lơh tàm ngai 2/8, Ngoại trưởng Singapore, ồng Vivian Balakrishnan yal bơr, ASEAN mờ Lo neh lơh geh jơnau ring bal dùl “sră nggal dùl lơm” cribơyai bè Ală bơta pal jat boh bơr tàm Dà lềng đah mat tơngai lik (COC), dùl bơta bơtàu tơnguh kuơmàng wèt tus broă tơrmù bơta tam cah is. Bàr đah kung neh ring bal ală gùng dà ngan ngồn ai ală dơ\ cribơyai Ală bơta pal jat boh bơr tàm dà lềng đah mat tơngai lik (COC) tàm tơngai tus.

            3.- Rài sền gàr ka\ bro gơguh, tam  pơrlòng ka\ bro Mỹ- Lo gam gơguh geh lơh aniai tus rài lơh sa dunia.

            Bulah Mỹ neh lik bơdĩh ala\ hiệp định ka\ bro ua\ lơgar, mơya  broa\ lơh sơndra\ mờ dong kờl ka\ bro gam geh jai bơh ala\ hiệp định  geh ky\  bè lơh broa\ bal tơl làm mờ gơguh jak gan Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định ka\ bro khat gơboh Nhờk-EU, Hiệp định lơh broa\ bal tơl làm  mờ ala\ lơgar rềp bal (RCEP) kung gam lơh gơs rhời. Hiệp định lơh broa\ bal tơl làm mờ gơguh jak gan Thái Bình Dương geh ngui ngan ngồn bơh ngai 30/12/2018 geh kờ` kơnờm  ngan lơh  geh mpồl ka\ bro khat gơboh dờng ơnàng, geh 11 lơgar, tàm hơ\ geh Việt Nam mờ kờp jơh  bơta kuơ GDP di 10 rbô tơmàn  dollar, drờm mờ 13% GDP gùt plai ù, lơh niam bơta pin dờ` tàm khat gơboh ka\ bro, tàm tu\ lơh bơta lơh is dong kờl ka\ bro gam  gơguh pràn.

            Ngai 6/7, dơ\ tam pơrlòng ka\ bro bơh Mỹ mờ Lo ngan ngồn geh sơnđờm tơnơ\ ala\ geh cih ngui ta\ dia 34 tơmàn dollar  bơh Mỹ  ple\ tàm phan bơna lơgar Lo geh  kuơ ngan ngồn. Lo mo tơnơ\ hơ\ neh  sal wơl mờ ala\ khà ta\ dia drờm bal tus mờ ala\ phan bơna lơgar Mỹ. Bulah 2 đah neh bơyai geh jơnau ring bal 90 ngai ơm ing  tơnơ\ ala\ tìp bơh ồng Donald Trump kuang atbồ lơgar Mỹ mờ ồng Tập Cận Bình , Chủ tịch lơgar Lo  kềng gah dơ\ pơrjum G20 mơya gơ tìp tê  ka\ bro Mỹ- Lo geh đơs la gam  geh ua\ ngan kal ke,  lơh aniai tus pang rùp lơh sa gùt dunia tàm tơngai tus. Kes pria\ dunia (IMF) tu\ nhai 10 neh tơmù  đơs lài gơguh lơh sa  phan bơna gùt dunia gơ  mù gam 3,7% ai jơh nam 2018 mờ 2019, gơmù pơndrờm mờ   jơnau đơs lài hơ\.

4. Lik dră tam lơh tàm Paris, lơgar Tây mờ digơlan gơ rề tus ală lơgar châu Âu

Gơlik bơh dùl srơh bơh ală cau dră wơl broă tơnguh priă xăng zờu lơh rài kis kal ke ngan, dơ\ lik dră bơh ală cau “àu rmi\t” dê neh gơlik gơs ală dơ\ tam lơh ờ niam ngan. Gi\t nđờ jơ\t rbô nă cau neh mù tàm gùng lik dră, uă cau sơmờm neh lơh tơrlah aniai ală phan pơrya lơgar Tây dê, kảnh sát neh pal ngui nhhu\ hòi nàng ku\p bơklơn…lơh gơlik jơnau tung lơtăng. Mang ngai 10/12, Kuang atbồ lơgar Tây ồng Emmanuel Macron neh đơs tàm anih sơ`io rùp, dờp kơnòl bè ală bơta lơi gơlik geh tàm ală ngai do tàm lơgar Tây mơkung ai tơlik dùl ròt broă lơh kờ` rơpoa nùs ală cau lik dră “àu rơmi\t”. Ồng Macron neh yal bơr gơnoar atbồ bơh ồng dê geh lơh jat sơrbac mhar tơn dùl ròt ală broă lơh pràn nàng kờ` tơrmù à` ơnòng kơn jơ\ ir dia mờ tam gơl niam bơta pràn blơi phan ai làng bol lơgar Tây in.  Mpồl cau lik dră tam lơh “àu rơmi\t” gơlik geh đơs wơl bơta tàm gơjra` mờ tam cah is uă ngan tàm dơlam dà lơgar Tây, mơkung geh jơnau đơs tơngkah tus mờ jơh gùt châu Âu in.

          5.-Mỹ đơs ai ling  lik bơdĩh lơgar Syria.

Ngai 19/12, ồng Donald Trump kuang atbồ lơgar Mỹ mut lơh  ai ling lik bơdĩh lơgar Syria tài neh lơh jai  mpồl dà lơgar Islam tàm Syria. Jơnau đơs do bơh ồng Trum  mo tơnơ\ hơ\ neh gơbàn ala\ jơnau đơs sơlơu\ wơl. Kuang bàng  dờng màng Bộ Quốc phòng Anh ồng Tobias Ellwood bal dùl ngai geh đơs la,  kuang atbồ lơgar Mỹ neh tìs ngan tu\  đơs la mpồl dà lơgar Islam pồ is IS neh   gơbàn lơh jai tàm Syria. Bộ trưởng Quốc phòng lơgar Mỹ ồng James Mattis đơs ơm lơh broa\. Kơrnoat bơh  ồng Trump kung gơbàn  dơ\ dra\ wơl bơh tàm Quốc hội Mỹ. Bulah bè hơ\,  Gơnoar atbồ lơgar Mỹ ờ ai tơlik dùl tu\ tơngai nền nòn tus broa\ ai ling rê bơh lơgar Syria.

6. Tung lơtăng lơh broă mờ lơgar ndai tiah vùng Vịnh; Mỹ ntrờ` Đại sứ quán tus Jerusalem

Tung lơtăng lơh broă mờ lơgar ndai tiah vùng Vịnh đah Qatar mờ Saudi Arabia, Ală lơgar Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE), Bahrain mờ Ai Cập, ờ geh tềl tơngo\ gơmù sơl tàm nam 2018. Ală lơgar tàm tiah do pơn jat tai geh ală broă lơh ờ bài kờ` gơ wèt mờ lơgar Qatar. Sơlơ\u wơl, Qatar kung ờ go\ geh jơnau kờ` lời nùs sơl. Bàr đah geh ală broă lơh glài lơh sa bal mờ gơ\p. Tàm ală ngai lồi sơnam, Qatar kung yal bơr geh lik bơh Mpồl ală lơgar tăc zờu chu mờ lơgar ndai (OPEC) bơh nhai 1/2019.

Bulah bơta dră wơl bơh cau Palestine dê mờ dùl ròt ală dà lơgar tàm dunia dê, nhai 5/2018, Mỹ ngan ngồn ntrờ` Đại sứ quán bơh Tel Aviv tus Jerusalem mờ do là dùl tàm ală broă lơh mờ lơgar ndai lơh gơlik bơta tàm pơndang ngan rlau jơh bơh ồng Donald Trump, Kuang atbồ lơgar Mỹ dê tàm nam 2018. Broă lơh do pờ gùng ai mpồl cau lik dră mờ tam lơh lơh gơlik bơta chơ\t jê uă ngan pa tàm dòr Gaza, lơh bơta tàm Trung Đông sơlơ kal ke rlau tai.

          7.-Dơ\ gơsơt aniai cau lơh bao\ Saudi Arabia Khashoggi.

            Ồng Jamal Khashoggi gơbàn  ờ jòi go\ ngai 2/10 tơnơ\ geh mut tàm Lãnh sứ quán lơgar Saudi Arabia tàm Istanbul (Lơgar Thổ Nhĩ Kỳ), nàng lơh sra\ nggal kup bao mờ dùl na\ cau ùr lơgar Th Nhĩ Kỳ. Tus ngai 20/10, Saudi Arabia dờp ồng Khashoggi neh chơt tơnơ\ dùl  dơ\ tam lơh tàm lãnh sứ quán lơgar do tàm Istanbul mờ tềng bơta bơklơn bơh  dunia, tus ngai 15/11, anih lơh broa\ công tố Saudi Arabia ai git 11 na\ cau gơbàn ya\, tàm hơ\, 5 na\ cau neh pal  kong mờ  dơ\ lơh glài gơsơt sa\  tài geh gơ rềng tus broa\ do. Ngai 16/12,  Tổng thư ký Liên Hợp Quốc ồng Antonio Guterres hòi jà dùl dơ\ lùp khào ‘’ pn dờ` ngan’’ bè bè dơ\ gơsơt aniai cau lơh bao\ la ồng Khashoggi.  Broa\ gơbàn ờ hềt  tơn jơh do geh lơh aniai dờng ngan tus rùp sa\ bơh Saudi Arabia tàm dunia.

8. Dong klàs gơtùi mpồl coh plai kơnòm dềt Thái Lan

Broă dong kờl rềs àr kal ke ngan rlau jơh bơh lài tus tu\ do tàm jơnau kah yau lơgar Thái Lan dê neh lơh geh cồng nha tu\ tàm ngai 10/7, jơh ală 12 nă cau coh plai kơnòm dềt mờ cau pơlam tàp coh plai mpồl coh plai kơnòm pa tàu lơgar Thái Lan neh geh tơlik bơdìh lơngăp lơngai ờdo ờdă tơnơ\ 18 ngai gơtìp kòl tàm rgồng jrô Tham Luang, tiah đah tô lơgar Thái Lan. Nàng lơh broă lơh dong kờl rềs àr do, Thái Lan neh ai mờr 100 nă cau chài nhơ\p mur, mpồl ling lơh kơnòl broă kuơmàng, cau mờng chài tàm lơgar mờ lơgar ndai bal mờ bơta dong kờl bè broă lơh mờng chài bơh uă lơgar dê. Bulah bè hơ\, dùl nă cau bơh mpồl dong kờl rềs àr dê kung neh chơ\t phi să tu\ nhơ\p jòi tàm rgồng dà jrô ngan nàng dong klàs ală oh dềt.

          9.-Nam 2018, dunia sền go\ ngan ua\ aniai bơh trồ tiah.

            Tơrluh ù tàm lơgar Nhờk, mìu  dà ko\ dà cò tàm lơgar Lo,  ồs sa brê tàm lơgar Mỹ, Hy Lạp, nsừc dờng dà lềng mờ rơndeh par gơ dùh tàm lơgar Indonesia, tơrlah  bơtơt dà hìu ma\y pờ tơlik ồs đèng hờ lơgar Lào mờ ua\ broa\ ndai… ala\ dơ\ bơh trồ tiah aniai mờ rềs àr do neh lơh  git nđờ rbô na\ cau chơt mờ ờ jòi go\, lơh geh ala\ bơta ờ  àng tàm pang rùp dunia nam 2018. Tàm bơta bè hơ\, Pơrjum bơh Liên Hợp Quốc  bè tam gơl trồ tiah dơ\ 24 (COP 24) neh geh lơh bơh ngai 2-14/12 tàm Ba Lan neh lơh geh cồng nha kuơ màng ngan, mờ broa\ tơlik  ala\  kơrnoat pal jat tàm broa\ mut ngui  jơnau ring bal Paris bè tamgơl trồ tiah.

10. Internet mpồl bơtiàn facebook kong mờ bơta tung lơtăng sền gàr ndơ\p ndơr

Nam 2018 geh sền là nam ờ niam ngan bơh facebook dê, internet mpồl bơtiàn dờng ngan rlau jơh dunia bal mờ 2 tơmàn nă cau ngui. Ờ mìng gơtìp yă jòi sền tìs mờ kơrnoat boh lam jơnau yal tơngi\t bơh cau ngui dê ai broă lơh tàm pơrlòng te\ khà Kuang atbồ lơgar Mỹ nam 2016, facebook gam mpờl go\ bơta ờ pràn sền gàr ndơ\p bơr lơh ală hacker sơmờm nàng pờ sền mờ tung kơ`au jơnau tơngi\t is să tờm dê bơh gi\t nđờ jơ\t tơlak nă cau ngui dê. Ală bơta ờ niam do lơh mpồl cau ờ bài kờ` mờ jùt te\ tài khoản facebook gơ rề uă. Roh 6 nă kuang bàng kấp dờng màng, khà priă cổ phiếu gơmù uă ngan bơh lài tus tu\ do, cau atbồ facebook gam pal yal tềng đap Quốc hội Mỹ…Cồng nha do lơh nam 2018 gơ gơs là nam kah ngan bơh facebook dê…

          Cau mblàng K’ Brọp mờ Lơ Mu K’ Yến