VOV4.K’ho –Tây Nguyên ơm tàm bă tiah kuơ màng ngan, là tiah ơm kis rềp mềl bơh uă jơi bơtiàn kòn cau oh mi, là tiah geh uă bơta pràn nàng bơtàu tơnguh lơh sa, mpồl bơtiàn. Nam 2017, Tây Nguyên lời wơl tềl niam tu\ lơh sa tàm tiah do bơtàu tơnguh pràn ngan geh mờr 8%, ală mpồl lơh sa kă bro bơtàu tơnguh wơl, lơh sa suơn sre ngui công nghệ cao geh đal git mờ bơtàu tơnguh, cèng wơl cồng nha loh làng ngan. Ngai bồ sơnam pa, bol he sền wơl ală bơta pràn Tây Nguyên dê, nàng kơp kơ nờm tàm dùl nam pa, Tây Nguyên pơn jat tai bơtàu tơnguh:

 Bơta [uơn lơh sa suơn sre dơ\ 2 bơh Tây Nguyên dê là tờm tiêu, mờ bă ù tam mờr 60 rbô lồ, tàm hơ\ geh mờr 40 rbô lồ gam tàm tơngai tơnhàu, cồng nha lơh geh geh 61% khà tiêu gùt lơgar dê. Ală nam tus, tu\ 21 rbô lồ tiêu gam wơl geh tơnhàu, khà tiêu Tây Nguyên dê digơlan gơguh uă ngan, pơ gồp bơnah ai geh broă lơh, tơnguh priă lơh geh làng bol in, tơnguh priă lơh geh bơh tac phan hờ lơgar ndai, chul chồl lơh sa bơtàu tơnguh mờ pơn jat tai dong tiêu Việt Nam ơm sồ 1 tàm drà kă bro dunia. Bulah bè hơ\, broă tam tiêu ur ar, sơr lèt rlau mờ rơndap broă geh ai, tam bơdĩh bă tiah geh rơndap lài mờ nùs nhơm kờ` jat cồng nha, lơh broă ngui phan geh is bè ù, dà… ờ niam, ngui uă ir phơng sih, sơ nơm sền gàr phan tam, dilah ờ geh sền gròi nền nòn den ngan là geh pơhìn lơh aniai tus bơta bơtàu tơnguh kơ\ kơljap bơh gah lơh tiêu Tây Nguyên dê. Bă ù tam tiêu Tây Nguyên dê tu\ do geh sơr lèt rlau 2 dơ\ mờ rơndap ù tiah tus nam 2020, den tàng Tây Nguyên geh ờ hòi jà bơcri nàng rề ơnàng gah broă lơh do.

Lơh broa\ sa suơn sre sùm  la bơta pràn ngan tàm Tây Nguyên. Mờ tàm ala\  bơta kuơ màng  lơh broa\ sa suơn sre do, kơphe la chi tam làm bồ lài, mờ kờp jơh ba\ ù tiah tam kơphe gùt kơnhòal geh tus 570 rbô lồ, tus 90% gùt lơgar  bè ba\ ù tam mờ 94% kơphe geh. Cồng nha geh bơh kơphe robusta bơh Tây Nguyên jơnhua rlau 3 dơ\  cồng nha kờp bal bơh dunia (2 tấn mơgùl tàm dùl lồ pơndrờm mờ  8 tạ tàm dùl lồ), ua\ cau tam kơphe  neh geh kơphe tus 7 tấn tàm dùl lồ. Kơphe tam geh sra\ dờp khà niam bơh dunia dê tàm Tây Nguyên gơ guh pràn tàm 5 nam do, tàm hơ\ Dak Lak gơguh pràn rlau jơh, mờ rlau 44 rbô hìu nha\ tus bal tam,  ba\ ù tam kơphe kung gơguh 64 rbô lồ. Kơphe mờ bơta pràn ngan bơh tiah Tây Nguyên, gam gơ hòi geh ala\ khà pria\ bơcri, ngan la ai geh pria\ jền tàm broa\ tam pa wơl kơphe nàng tam gơl ala\ ba\ tam kơphe neh kra, bơcri tàm ròt bơtơt rbòng dà, dong kơphe dra\ jai mờ tam gơl trồ tiah mờ bơcri bơceh lơh jrô ngan, tơngguh bơta kuơ kung mat phan sơnđan bơh gah kơphe tàm drà  ka\ bro dunia.

Bal mờ lơh sa suơn sre, nhơl chờ Tây Nguyên kung là gah broă lơh cèng bềng bơta pràn, mờ bơta niam bơh ală bă tiah geh trồ tiah niam ngan rlau jơh dà lơgar bè bơ nơm Langbiang – Dà Làc, càr Lâm Đồng mhual gơ glòm sùm, ù tiah bơ nơm Daklak bềng tơngai mờ càl khồm, tiah bơ nơm Măng Đen, càr Kontum gam yu\ yau ngan, ờ hềt geh bơta bơrlu\ lơi. Bơta gơ hòi gơ jà bơh nhơl chờ Tây Nguyên dê gam tàm ală phan bơna geh pơn rơ gùt lơgar mờ dunia bè bơkàu Dà Làc, kơphe Buôn Ma Thuột, kơnuh sơnơm Ngọc Linh bal mờ bơta niam bơh rài kis chài rơ gơi cing mồng Tây Nguyên, là phan lời wơl niam chài ờ di phan bơna mờ geh mlàng wơl mờ bơr bơh kòn bơnus dunia dê, 1 rài kis cèng bềng bơhìan yau, gùng đơs crih mờ gùng tamya.

Bơta pràn pơnjat tai bơh Tây Nguyên dê la cao su, mờ mờr 260 rbô lồ, tơnhàu geh 200 rbô tấn, geh tus 19% tàm gùt lơgar. Gah cao su tu\ do gam bơtàu tơngguh wơl, tu\ pria\  tac bơsơt geh tu\ tơngai jơnhua tus dùl mơ gùl pơndrờm mờ nam 2015. Bulah bè hơ\,  tơnơ\ dùl tu\ tơngai jo\ jòng gơbàn ờ niam, gah cao su tàm Tây Nguyên gam kờ` ua\ ngan bơta pràn bè pria\ jền nàng lơh niam wơl tàm ròt phan bơna  kờ` geh dờp cau lơh broa\, bơcri blơi ma\y mok pa, bơceh lơh cao su. Tàm hơ\, mìng is càr Gia Lai, mờ 30 rbô lồ cao su pa tơnhàu bơsơt, ala\ mpồl lơh sa ka\ bro kờ` pal rơndap tap sèng wơl broa\ ơm kis, lơh sa ai di 15 rbô na\ cau  lơh broa\, khà pria\ bơcri kờ` tus rbô  tơmàn pria\.

Jơnau yal chờ hờp mờ gah nhơl chờ Tây Nguyên là tàm Lâm Đồng geh tai 1 rơndap broă lơh pa, mờ priă bơcri 1 rbô tơmàn tàm xã Lát, kơn hoàl Lạc Dương, càr Lâm Đồng. Do là rơndap broă lơh ù tiah sền gàr phan kis brê Tây Nguyên ơnàng 490 lồ, di brê dà lơgar Bidoup Núi Bà mờ tiah sền gàr tiah kis brê bơ nơm Langbiang. Kơp kờ`, rơndap broă do ngan ngồn geh ală broă lơh niam, krơi is, nàng Lâm Đồng đơs is, Tây Nguyên đơs bal geh tai 1 anih tus nhơl chờ pơn rơ, lơh gơs tai bơta niam ai tiah do in, bơtàu tơnguh tai ală bơta kuơ pơn rơ mờ trồ tiah neh pà, tă pơ gồp tàm bơtàu tơnguh lơh sa mpồl bơtiàn, mơkung pơ gồp bơnah lơh niam rlau tai broă sền gàr tiah kis brê bơ nơm.

Bulah geh bơta pràn dờng, mơya gah nhơl chờ Tây Nguyên den gam êt ngan. Ờ kờp [òn dờng Dà Làc, dùl  mat sơnđan dunia bơh rlau 50 nam lài, Tây Nguyên ờ hềh geh dùl mat sơnđan nhơl chờ pa lơi gơ lời niam. Tiah nhơl chờ phan bơna trồ tiah geh is Măng Đen geh mut lơh bơh 10 nam lài, mờ bơta kờ` ngan bơcri bơh ua\ ngan mpồl lơh sa ka\ bro, mơya tus tu\ do gam ờ hềt geh kis pràn. Ờ ua\ cau bơcri geh đơs la,  bơta ờ geh cồng nha bơh Măng Đen, hơ\ la neh bơcri jat broa\ lơh tam đòm jat bal, cau bơcri ờ kờ`  lơh tiah do gơs Dà Làc  2, tàm tu\ Dà Làc 1 kung gam ờ hềt chồl guh geh bơta kuơ nhơl chờ bè bơta kơp kờ`. Lơh jat bal, ờ tơl bơta krơi niam is kung la bơta gơbàn bal, geh lơh nhơl chờ tàm bơnah gam wơl bơh Tây Nguyên ơm sùm tàm bơta ờ dờng. Bơta mờ Tây Nguyên kờ` gơ hòi bơcri nàng bơtàu tơngguh nhơl chờ, ờ mìng la khà pria\ mờ gam la bơta sơnơng geh, pal niam ngan, is ngan, krơi ngan bè  chài rgơi cing mồng tàm ù tiah do.

 Bulah gam kal ke, mơya gơtùi đơs, broă lơh hòi jà bơcri priă tàm Tây Nguyên neh mut tus tơngai [uơn [ùai, tu\ drà kă bro phan lơh gơs bơh suơn sre, là bơta gơ rềng dờng ngan tus bơta pràn is bơh tiah do dê neh bơtàu tơnguh wơl pràn ngan. Broă dong mpồl lơh sa kă bro sơr lèt gan kal ke, bơtàu tơnguh lơh sa kă bro bơh sơn rờp neh lơh geh cồng nha. Tàm nam 2017, khà mpồl lơh sa kă bro crơng gơs pa geh mờr 3 rbô mpồl lơh sa kă bro, gơguh 14%. Ală mpồl lơh sa kă bro neh git rơcang lài brồ guh ală bơta pràn, jòi mờ rề ơnàng drà kă bro, ờ uă mpồl lơh sa kă bro neh git mờ ngui công nghệ pa tàm broă lơh sa mờ hời rơ hời gơ rờm bal mờ rài lơh sa drà kă bro, tus bal mut gơ rờm bal mờ lơh sa dunia. Tu\ do, Tây Nguyên geh rlau 20 rbô 300 mpồl lơh sa kă bro gam lơh broă.

Bơta kuơ bơh ua\ gah,  mơya tài làng bol rah rài, ù tiah den bơnơm koh gơl, Tây Nguyên ờ niam bè gùng lòt. Jat Mpồl đơng lam Tây Nguyên, mờ bơta sền gròi kuơ màng ngan bơh Đảng, Dà lơgar, tus  tu\ do ua\ gùng lòt tờm ngan tàm tiah do neh geh bơcri lơh, neh lơh gơs, lơh tam gơl muh mat tiah do, bè gùng Hồ Chí Minh gơl gan Tây Nguyên (Gùng 14), gùng 19, gùng 20, gùng 28… ala\  blàng rơndeh par: Buôn Ma Thuột, Liên Khương mờ Pleiku kung neh dong bơta bươn bòai ai tus cau nac mờ phan  bơna geh cèng brê sùm, mhar ngan. Tus tu\ do,  gùng lòt tàm Tây Nguyên geh bơta jòng mờr 40 rbô kơi sồ,  neh  da\ chài, lơh mờ bêtông tàm ala\ gùng dờng  geh dong ka\ bro, lòt rê mờ gơ hòi ala\ cau bơcri tus mờ Tây Nguyên.

 Cồng nha bơh ală rơndap broă bơcri priă tàm tơngai lài tàm Tây Nguyên neh pơ gồp bơnah chul chồl lơh sa mpồl bơtiàn ală càr dê. Kờp bal 5 nam, bơh nam 2010 tus nam 2015 bơh gùt tiah do dê geh mờr 7,2% tàm 1 nam. Tàm hơ\, Kontum geh khà bơtàu tơnguh jơnhua ngan rlau jơh, mờ 8,3%; Daknông gơguh 8%; ală càr Gialai mờ Lâm Đồng geh 7,6%. Nam 2018, càr Daklak geh jơnau kờ` lơh ngan tơnguh khà tă dia dà lơgar pơn jat tai gàr bè khà lơh geh nam 2017 dê là 5 rbô tơmàn priă, kờp jơh phan lơh gơs geh mờr 51 rbô 500 tơmàn priă, khà gơguh lơh sa bơh 7,8 tus 8%. Ală càr Tây Nguyên ndrờm đal git jơnau kờ` kờ` bơtàu tơnguh bơh 7,5 tus 8%.

Bơta niam pơnjat tai la broa\ lơh niam wơl khà sồ pràn tam pơr lòng khà càr, PCI geh ala\ càr sền gròi di pal ngan, broa\ yal tơnggit  ala\ bơta pràn  bơh ù tiah do, gơ hòi cau bơcri mờ lam sồr ala\ gah nhap nhar bơsong kal ke nàng gơ hòi ala\ cau bơcri tàm lơgar kung bè lơgar cau tus bơcri tàm Tây Nguyên. Dùl bơta bươn bòai ndai la  broa\ lơh càn pria\, ngân hàng neh geh mut lơh dơle\ bal, di pal. Tơngai bơh nam 2011-2015 cih dờp bơta gơguh pràn ngan bơh pria\ bơcri tàm Tây Nguyên. Kờp jơh bơcri 5 nam  geh 265 rbô tơmàn pria\, geh tus 2 dơ\ pơndrờm mờ tơngai 2006-2010. Ua\ broa\ lơh dờng, kuơ màng geh mut lơh,  mut lơh di mờ tơngai geh jàu.

Kò` lơh niam ală khà lơh sa mpồl bơtiàn, bơh bồ nam 2018, ală tiah gam lơh ngan tơr gùm tàm ală broă lơh jo\ tơngai, rơndap sap sèng wơl broă lơh sa kờ` wèt tus bơtàu tơnguh uă mờ kơ\ kơljap; mut lơh tềm pềr, rơcang sơndră sa kuề sa kùa, hoàc huơr; bơt bơtàu mpồl lơh broă niam, g eh cồng nha, sơlơ tơnguh kơnòl bơh cau atbồ anih lơh broă, mpồl lơh broă dê tàm broă bơt bơtàu rài hành chính drơng broă. Bal mờ hơ\, ală broă lơh dong kờl mpồl lơh sa kă bro, hòi jà bơcri priă ndrờm geh ală càr sền gròi mut lơh. Dùl sơnam pa tai gam tus, bơta pràn sơnam pa dê bềng lìu, Tây Nguyên pơn jat tai bơtàu tơnguh, kơ\ nùs brồ guh.

                                 Cau cih  mờ yal tơngit K’ Brọp mờ K’ Duẩn