VOV4.K’ho- Broă bơt bơtàu [òn lơgar pa neh lòt gan 8 nam mờ uă ngan cồng na niam: gùt lơgar neh geh rlau 3.600 xã mờ 55 kơnhoàl geh dờp tơl khà [òn lơgar pa. Mờr 100% khà xã tàm gùt lơgar neh geh gùng rơn deh dờng mut tus tiah tàm gùl xã… Mơya, bơh kngời ală khà sồ niam bơne\ hơ\, jơnau geh lùp là, bơta niam rài kis bơh làng bol dê geh ngan ngồn geh tơnguh. Mờ dơ\ lòt sền broă lơh jơnau kờ` dà lơgar bơt bơtàu [òn lơagr pa tàm bàr pe tiah neh tềl tơngo\ uă jơnau ờ niam.

Tàm broă lơh “ ntoat pơrlòng” cồng nha xã, kơnhoàl tơl khà bơt bơtàu [òn lơgar pa, uă tiah ai jơh mpồl lơh broă nàng lơh geh ală broă lơh mìng cèng broă lơh đah bơdìh, lơh nàng sền  go\\ lơm. Kờ` pal sền dờp bơta geh ngan do mbè lơi mờ geh tam gơl bè broă lơh bơt bơtàu [òn lơgar pa mbè lơi ai di pal mờ bơta geh ngan tu\ do?

Jat khà sồ tơn jơh tus nhai 10 nam 2018, jơh gùt lơgar geh mờr 3.600 xã geh dờp tơl khà [òn lơgar pa. Mơya, geh dùl bơta geh ngan là, jơh ală tiah ndờm rơ wah bàr pe xã, kơnhoàl tơrlòng lài, jàt broă lơh nàng lơh gơs broă lơh bơt bơtàu [òn lơgar pa. Mờ nàng lơh gơs jơnau kờ`, uă tiah pal tam gơl broă lơh nàng kờ` di pal mờ gùng dà broă lơh bơtàu tơnguh bal lơh gơbàn bơta kơn jơ\ kơn ju\t uă ngan tus mờ ală tiah.

Đơs jơnau geh ngan tàm ală tiah, ồng Nguyễn Minh Hòa, UBND xã Mò Ó, kơnhoàl Đắc Krông, càr Quảng Trị pà g^t, Mò Ó là dùl tàm 8 xã tơrlòng lài bơh càr Quảng Trị dê, geh rơ wah lơh gơs broă lơh [òn lơgar pa. Bơta kơlôi uă ngan rlau jơh là bơta jê nùs tu\ ai broă lơh rê nàng lơh geh xã tơl khà [òn lơgar pa, mơya nàng lơh geh ală broă lơh do den kal ke uă ngan. Rài kis làng bol gam uă kal ke, broa lơh priă lơh geh pa lơh geh 50% jat tơl khà priă lơh geh. Hìu bơnhă r[ah tu\ do gam 28% tàm broă lơh pal lơh geh hơ đơm 5%.

Gơlik geh tàm tiah bol a`, tài bơh là xã tơrlòng lài [òn lơgar pa, den tàng, gùng che ồs đèng, gùng lòt, hìu bơsram, hìu sơnơm, phan bơna kal ke ngan tơrgùm bal. Ală nam lài, bơh broă lơh “ Chờ hờp Quảng Trị” phan bơna sền bal geh lơh jơh bloh. Mơya làng bol r[ah kung gam r[ah sơl, tus tàm hìu bơnhă làng bol kung gam ờ geh phan bơna lơi. Dong kờl bơtàu tơnguh lơh sa kung rah rài ngan, làng bol gam uă ngan bol glar.

Den tàng a` kơlôi, dilah kờ` lơh geh [òn lơgar pa den lài ngan pal lơh mbè lơi hơ\ sồng làng bol geh phan bơtàu tơnguh lơh sa, geh priă lơh geh cèng bal bơta kơ\ kơl jap, cèng bal bơta jo\ jòng, den tu\ hơ\ sồng bol he kờp tus broă [òn lơgar pa.

 Ờ mìng tàm xã Mò Ó, kơnhoàl Đắc Krông, càr Quảng Trị mờ gam uă xã. Kơnhoàl r[ah gam gơtìp bơta do. Tàm kấp xã, tài bơh bơta kơn jơ\ bè jơnau kờ` bơt bơtàu [òn lơgar pa den ală xã sùm lơh gơs ală broă lơh “ kơldang” buơn mut lơh bè : bơt bơtàu broă lơh ờ sền gròi tàm ală broă lơh “ lơbơn” bè priă lơh geh, lơh sa, hìu bơnhă r[ah, ală broă lơh tờm bơh Broă lơh [òn lơgar pa là tơnguh jơnhoa rài kis phan bơna, nùs nhơm bơh làng bol dê den ờ geh sền gròi.

Ồng Phạm Trọng Cường, Phó Vụ trưởng Vụ  ală broă mpồl bơtìan bơh Quốc hội dê đơs: bàr pe broă lơh tơnguh uă, cèng bơta “ pràn is” bè: xã ờ geh cau ơm kis lơh tìs mờ adat boh lam halà xã pal geh 95% bơta glòm bal bè bảo hiểm y tế:

 Broă ờ gơtùi mut lơh broă lơh dà lơgar pà go\ loh làng broă lơh mìng ơm tàm sră pờ àr lơm mờ kờ` pal jòi g^t broă lơh bơh tàm jơnau đơs làng bol, jơnau hơ wơl bơh làng bè broă mut lơh broă lơh do. Tu\ jơnau ai broă lơh do tàm adat boh lam nam 2013 là jơnau cribơyai uă ngan mờ nàng ai ngui tàm ală broă lơh jơnau kờ`, kuơ màng là tơrmù r[ah mờ [òn lơgar pa ai tàm tu\ tơngai pa.

Loh làng a` go\ digơlan sền do là broă ờ geh cồng nha. Đơs bè hơ\ digơlan kơn jơ\ ir tài bơh jơnau bơto pơlam pa geh bơh nam 2017 mơya loh làng cèng bal bơta ngan ngồn bơh broă lơh dê kờ` pal sền sơ wì.

Jat jơnau mblàng yal bơh ồng Phạm Hải Bình, cau tàm mpồl bơh Mpồl tam klăc song dơ pă kes priă đơs, bơta rồn bơklơn uă ngan bơh kấp hơđang mù tàm xã pal lơh gơs mờ tơl mờ broă lơh lơi tài bơh do là kơnòl broă chính trị den ờ geh xã lơi khin ờ lơh jat. Kấp hơ đơm neh dờp jơnau sồr bơh kấp hơ đang den pal lơh gơs, sră ngal jơnau yal pal niam đau hala niam ngan, ờ geh gah jơnau yal bè bơta geh ngan. Ngan ngồn pal ai jơnau lùp: “dilah jơh bal 63 càr bơh kâp xã yal tus kơnhoàl, kơnhoàl tus càr mờ càr tus dà lơgar den bơta tìs gơguh tus  tàm khà lơi” .

 Bol a` hòi jà khà priă bơcri bơt bơtàu [òn lơgar pa, uă ngan là bơnah lòt càn. Pơn yơu tàm xã Vĩnh Sơn, rlau 200 tơmàn priă nàng lơh gơs broă bơt bơtàu [òn lơgar pa den rlau 100 tơmàn priă là rơndap broă lơh bơh World bank. Lơh gơs broă lơh [òn lơgar pa mờ priă lòt càn uă bè hơ\ den cồng nha di pal là ờ? Khà cau lơh broă bơh dà lơgar den ờ uă ngan, ờ di là priă bơcri hòi jà mờ lơh mbè lơi nàng hòi jà ală mpồl lơh broă ndai.

 Tă pơgồp bơh làng bol dê gam uă ngan là lơh gùng lòt halà bàr pe broă lơh ndai dềt lơm, ai jơh ală broă lơh dờng là lòt càn dồs uă. A` ring bal do là dùl broă lơh ờ geh cồng nha dilah bol he ờ sền g^t bơta geh ngan mờ ờ geh tam gơl den geh jo\ jòng tai bơta ờ geh cồng nha, geh tai broă lơh đah bơdìh lơm, hoàc huơr mpồl lơh broă mờ priă dia bơh làng bol dê.

Lơh ngan lơh geh tơl khà [òn lơgar pa mờ tơl broă lơh digơlan là jơnau toat jat cồng nha kal ke ngan tàm mpồl bơtìan tu\ do. Do là jơnau lùp mờ cau jak chài lơh sa Phạm Chi Lan đơs mờ kung là jơnau pal kơlôi sơnơng bal:

 Bol he halà đơs là muh mat [òn lơgar tam gơl pa. Den tàng bè hơ\, khi tam gơl tàm muh mat halà tam gơl ngan ngồn? Bol he geh phan lơi kung sền gròi tus muh mat, tus đah bơdìh tam gơl. Ngan ngồn muh mat [òn lơgar pa tàm gơl mbè lơi? Bơta hơ\, kung kờ` pal sền sơ wì tai.

A` rngòt ngan là geh broă bè toat jat cồng nha kung gam geh uă ngan den khà lơh geh uă, tiah do g^t nđờ jơ\t bơnah rơhiang, tiah hơ\ g^t nđờ jơ\t bơnah rơhiang, jơnau yal tơrgùm bal do, bè cồng nha bơh gùt lơgar là khà sồ niam ngan mờ ya ngan ngồn geh tam gơl halà ờ.

 Jơnau yal tơrgùm ală khà sồ niam mờ den ngan ngồn geh tam gơl gơtùi halà ờ? Jơnau lùp do kờ` pal sền dờp bơh bơta geh ngan. Den tàng bè hơ\, broă lơh gơs jơnau kờ` geh pơgap 50% xã tơl khà [òn lơgar pa tàm nam 2019 pal geh sền dơp mờ sền sơ wì niam. Tài bơh bulah lơh geh tơl khà [òn lơgar pa mơya rài kis bơh làng bol dê gam uă kal ke den broă bơt bơtàu [òn lơgar pa geh ờ geh kuơ màng.

Cau mblàng K’ Hạnh