Ală ngai bồ nam pa, nùs nhơm lơh broă neh geh nggồr sùm tàm ală ƀòn tiah Tây Nguyên dê. Tàm thôn Đăk Giá 1, sàh Dục Nông, càr Quảng Ngãi, làng bol kòn cau Sơdàng rơcang lik lơh broă bồ nam pa, at tê mŭt lơh broă tàm kàl pa mờ uă jơnau kơ̆p kờñ. Hìu nhă bi A Phin gam rơcang tam bùm blàng, lơh kòi sre kàl prang, tam kao su mờ kơphe. Bi pà git, lồi nam 2025, bi neh càn 100 tơlăk đong priă sa priă cồng ờ uă nàng rề ơnàng broă lơh sa: “Mŭt nam pa, tàm nùs nhơm chờ hờp lik lơh broă bồ nam pa, hìu nhă añ kờp dŭ tam pa di pơgăp 1 lồ nggùl tòm kao su, mờ kơ̆p kờñ rề ơnàng ù tiah lơh sa, ai geh broă lơh jŏ jòng mờ lơh sa kơl jăp rơlao tàm ală nam tus”.

Kơnờm mờ tơriang lơh sa, git ngui ală bơta gơguh jăk bơh bơta chài măi mok dê tàm broă tam phan, ồng Hnir, 71 sơnam, tàm ƀòn Kdăng, sàh Kdăng, càr Gia Lai geh priă git nđờ tơmàn đong pah nam. Hìu nhă ồng tŭ do lơh sa suơn dờng ơnàng 3 lồ nggùl, tàm hơ̆ geh kơphe, tiêu, bal mờ 5 sào ù sre lơh kòi… geh priă kơl jăp, ồng blơi tơl ală phan ngui nàng drơng tàm broă lơh sa mờ rài kis pah ngai. Satềp nam do, hìu nhă ồng ñô tơrnờm nàng chờ bal mờ ală oh mi ƀòn lơgar tus chờ gờm Satềp. Ồng Hnir chờ hờp pà git: “Tàm ală nam do, hìu nhă añ lơh kơphe tăc geh priă, hìu nhă añ chờ hờp ngan. Kung kờñ ală nam tơnơ̆ priă tăc kơphe sùm kơl jăp nàng rài kis ngai sơlơ bơtàu tơnguh rơlao. Bè nam pa do tàm ƀòn geh uă ngan làng bol geh priă uă, blơi rơndeh niam, lơh hìu dờng… Satềp làng bol chờ hờp ngan, geh priă, satềp tơl rơlao, bơyai lơh chờ gờm satềp bal, hờm ram, chờ hờp”.

Kung bè làng bol tàm ală ƀòn tiah Tây Nguyên dê, di Satềp, kòn cau Rơđê tàm càr Dăk Lăk tờm tơrgùm bal ală cau tàm hìu nhă, tìp bal ƀòn lơgar, tam pà bal nùs nhơm chờ hờp, yal bal broă lơh mờng chài tàm broă lơh sa, răc dan dùl nam mìu niam, nhàc niam, kàl lơh sa geh tơnhào uă. Tơnơ̆ mờ ală ngai chờ Satềp, làng bol neh rơcang mŭt tàm kàl lơh sa pa mờ nùs nhơm chờ hờp, tam klăc bal. tàm ƀòn Hra, sàh Dray Bhăng, ồng Y Khĭm Byă, mờng hòi là ồng Ích pà git: “Satềp chờ hờp bal ñô sa chờ gờm kòi pa, boh bơr bal mờ ală cau pròc mhàm, răc dan sùm pràn kơl dang. Tàm broă lơh suơn mìr, tơnơ̆ mờ ală ngai chờ satềp, làng bol tàm ƀòn bơh cau kra tus mờ cau kơnòm ndrờm lòt lơh broă tàm suơn, tàm sre. Kung geh hìu nhă bơyai lơh ñô sa chờ di tàm tŭ do. Tơnơ̆ mờ hơ̆ tus tàm dơ̆ tam phanden geh tam yà bal nàng lòt tam”.

Gơwèt mờ kòn cau K’ Ho tàm sàh Đức Trọng, càr Lâm Đồng dê, mờ bơta pràn mìng là tam kơphe mờ tam biăp, bơkào. Nam pa do, kơnờm mờ phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre tăc gơguh priă, rài kis làng bol neh geh ală tam gơl pràn kơl dang. Nam pa do, làng bol geh tai nùs nhơm pin dờn, kơ̆p gơn tàm dùl nam pa hờm ram, pas gơs rơlao. Ồng Kră Jañ Ha Song, Kwang atbồ thôn R’Chai 3, sàh Đức Trọng pà git: làng bol sùm dùl nùs pin dờn mờ kờñ bal mờ gùng dà broă lơh bơh Đảng, Dà lơgar dê, tơrgùm lơh sa nàng rài kis tơnguh bơtàu: “Bè ờs den tơnơ̆ mờ ngai 2 ha là ngai 3 Satềp, làng bol neh sơn đờm lòt lơh broă. Di lah geh broă jal mhar bè tuh dà kơphe ha là sơnka sền gàr biăp, bơkào, làng bol tŭ lơi kung rơcang lòt lơh broă mơ nàng kàl lơh sa geh niam. Tàm R’Chài 3 do, priă geh bơh hìu nhă ndrờm kơnờm bơh broă lơh kơphe bal mờ tam biăp bơkào dê, den tàng satềp làng bol kung gam pal tuh dà, lơh sa di kàl”.

Ồng A Đâm, kòn cau Sơdàng, kwang bàng Mpồl lơh broă sa suơn sre thôn Long Giôn, sàh Dục Nông, càr Quảng Ngãi, là dùl nă cau lam lài pơnrơ jăk tàm broă bơtàu tơnguh lơh sa hìu nhă mờ dong kờl làng bol brồ guh lik klàs rơƀah. Mờ nùs nhơm khin kơlôi, khin lơh, ồng neh ngui bơta gơguh jăk măi mok pa tàm broă lơh, tam uă bơta phan tam, phan ròng, rơhời lơh geh priă kơl jăp ai hìu nhă in. Tus tŭ do, hìu nhă ồng neh geh rơlao 1 lồ ù tam kao su gam còr bơsơ̆t, 2 nơm sur me mờ 2 nơm kơnrồ me deh kòn. Ồng kung blơi tai dùl nơm măi chŏ ù nàng lơh geh uă priă bơh tàm broă tờ bơtô kơphe, tờ tơnao dà, pŏ ù… ai làng bol in. Ờ mìng lơh sa jăk, ồng gam tus bal bơto sồr, tam pà bal broă lơh mờng chài, dong kờl làng bol tam gơl bồ tơngoh lơh sa, lơh geh cồng nha rơlao. Đơs bè broă bơtàu tơnguh lơh sa, ồng A Đâm pà git: “Tus nam pa, hìu nhă añ rơcang wàs ù, tờ bơtô hơ̆ sồng tam kơphe mờr 1 rơbô tờm sơntìl xanh lùn, TR4 mờ TR9 tơrgùm bal, tam kơphe ơnàng bơh tờm do tus tờm ndai 2 thơ̆k, bơh sèng do tus sèng ndai 3 thơ̆k mờ tuh dà mờ bec, kơ̆p trồ mìu là tờm hòn gơs niam”.

Sền wơl ală cồng nha lơh sa neh lơh geh bơh tàm dùl nam lơh broă, ồng Uih, tàm ƀòn Djrông, sàh Ia Băng, càr Gia Lai chờ hờp pà git, nam 2025, hìu nhă ồng geh priă rơlao 2 tơmàn đong bơh tàm broă tơnhào kơphe mờ kòi sre. Tàm 3 lồ suơn tam kơphe sơntìl TR4, ală nam pa do ồng neh tam tai 1 lồ 8 sào mờ sơntìl Xanh-lùn, geh cồng nha uă rơlao, tam dră pràn mờ tu kòp rơlao. Geh priă uă, ồng kờp dŭ pơn jăt tai bơcri priă nàng tam kơphe, mờ jơnau kờñ geh tơnhào uă rơlao mờ nàng bơtàu tơnguh lơh sa tàm nam pa dê: “Sơntìl Xanh-lùn tềm pềr bă ù tam, cồng nha den geh uă rơlao. Tŭ do hìu nhă kung neh tam 1 lồ 8 sào kơphe sơntìl Xanh-lùn, mờ nam tus rơ̆p pơn jăt tai tam 5 sào. Gam tềng đăp măt, tơnơ̆ mờ satềp, hìu nhă rơ̆p lòt tuh dà, sih phơng, koh ntê kơphe tŭ do in. Kàl prang tuh tơl dà, sơnka sền gàr den cồng nha hơ̆ sồng geh uă”.

Broă tam tòm jơu ròng tu tàm sàh Đinh Văn-Lâm hà, càr Lâm Đồng gam cèng geh cồng nha lơh sa uă, dong kờl làng bol lik klàs rơƀah mờ bơtàu tơnguh lơh sa kơl jăp. Làng bol jơi bơtiàn ờ gal cau gam pơn jăt tai tam gơl phan tam, ngui bơta chài pa tàm broă tam tờm jơu ròng tu, ai geh broă lơh kơl jăp. Pơnrơ ngan bè tàm thôn Srê Nhăc, rơlao 80 hìu kòn cau K’ Ho neh tam gơl ală bă ù sre lơh kòi ờ tơl dà tuh nàng tam tờm jơu. Ờ di bè tam kơphe, ha là lơh sre, broă tam tờm jơu ròng tu ờ hoan gơrềng tus mờ trồ tiah, ai tơnhào sùm tàm nam, cèng geh broă lơh kơl jăp.

Ồng K’ Tim, đảng viên tàm thôn Srê Nhăc pà git: “Añ là đảng viên, den tàng pal lam lài tàm broă lơh sa, bơtàu tơnguh lơh sa, kơ̆p kờñ gah dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre pơn jăt tai bơto sồr, lam ngui bơta chài pa tàm broă lơh sa suơn sre. Kơ̆p kờñ Đảng, Dà lơgar pơn jăt tai ai làng bol in càn priă nàng bơcri tàm broă lơh sa, tàm hơ̆ uă ngan là làng bol bơcri priă tàm broă tam tờm jơu ròng tu. Di lah pơndrờm mờ kơphe, broă tam tờm jơu ròng tu kơl jăp rơlao, priă tă ờ hoan uă mờ cồng nha lơh sa geh uă rơlao. tàm nam pa do, làng bol pơn jăt tai rề ơnàng broă tam tờm jơu ròng tu nàng kơl jăp rài kis”.

Tàm sàh Nâm Nung, do là sàh tiah ngài càr Lâm Đồng dê, kòn cau Mnông gam bơtàu tơnguh lơh sa bơh tờm kơphe, tiêu, kòi sre. Làng bol wă rò nam pa mờ uă jơnau kờñ bơtàu tơnguh lơh sa nàng jăt bài mờ ală ƀòn ndai tàm tiah Tây Nguyên dê.

Ồng Y Nkrơm tàm ƀòn Jarah pà git, nam pa do hìu nhă tơnhào geh 5 tấn kơphe, 20 ƀào kòi. Nam do ồng kờp dŭ bơcri tai priă nàng sơnka sền gàr suơn, sre niam rơlao: “Añ lơh ngan tàm nam tơm jơh dồs càn priă sa priă cồng ờ uă. Phan lòt rê den mè bèp, oh kòn neh geh lơm. Gam broă lơh ngài den ơpah rơndeh ôtô lòt nàng lơngăp lơngai. Nam pa lam oh kòn lơh ngan lơh broă mờ lơh dùl nơm hìu pa bè oh mi ndai dê sơl. Kờp dŭ lơh hìu do tàm 300 tơlăk đong nàng ală oh kòn in chờ hờp ơm kis”.