VOV4.K’ho- Tàm rài tam lơh sơgràm Việt Nam ờ mìng tơđùh uă “ƀồm mìn”, “gar phàu” rlau 50 nam lài do ling klàng Mỹ gam ngui dùl bơta phàu crong khih ngan hơ̆ là dà sơnơm khih hoá họk. Bal mờ bơta lơh aniai tiah ơm kis lơh geh aă tiah “chơ̆t roh”, jơnau gơ lời wơl mờ dà sơnơm khih lơh gơbàn mờ kòn bơnus ngòt rơngơ̆t ngan mờ hềt ơm wơl, bơta jê sồt sơnđan mat “Dioxin” gam pơn jat tai jŏ jòng tus ală rơnàng tơnơ̆ do tai.

Geh dùl tiah mờ cau gơtùi ƀuơn ngan sền gŏ khà ngòt rơngơ̆t bơh dơ̆ tam lơh hoá họk bơh ling klàng lơgar Mỹ dê lơh gơlik, hơ̆ là Anih tờm Sền gàr dong kờl mờ broă lơh mpồl bơtiàn càr Kon Tum dê tiah gam ròng siam 54 nă kơnòm dềt kĕt kơl tê. Mò Phạm Thị Lan, Kwang atbồ Anih tờm do pà gĭt, tàm ală sau, uă sau gơtìp ờ pràn tơngoh, kuĕt kơltê tơngoh, lơng.... Ală sau do uă ngan geh Anih tờm rò rê ròng bơh kơnhoàl Sa Thầy, Ngọc Hồi, tiah rlau 50 nam lài do là ù tiah tờm ling klàng Mỹ ƀồm, rơsìh dà sơnơm hóa họk. Mò Phạm Thị Lan đơs: Tŭ do, kơnòm dềt kuĕt kơl tê kơn jơ̆ ngan tàm Anih tờm dê geh kung mờr 50%. Ală sau wìn, srờng mờ ơm dùl bă tai. Să jan bơh ală sau dê ờ pràn ngan, bơta pràn sơndră kòp ờ geh. Pah dơ̆ tàm tơngai tàm jàu kàl là ală sau ƀuơn ngan bơtờp kòp mờ kòp bơh ală sau dê là ală bơta kòp kơn jơ̆ lơm. Geh ală sau sền pràn ngan mơya den gơtìp ờ pràn bồ tơngoh bơsram 5 nam sùm mờ ờ gĭt dùl akhar lơi. Sền gròi kal ke ngan, roh uă ngan dà kơl hề kung gam là tàm ală kơnòm dềt kuĕt kơltê kơn jơ̆ do lơm.

Sền gròi ală sau kuĕt kơl tê kơn jơ̆ tàm Anih tờm sền gàr dong kờl mờ broă lơh mpồl bơtiàn càr Kon Tum

Là tiah ling klàng sơnđờm dơ̆ tam lơh hoá họk tàm ngai 10/8/1961, uă tiah tàm càr Kon Tum gơtìp ƀồm rơ sìh uă dơ̆ mờ kờp jơh là 346 rơbô lĭt dà sơnơm hoá họk, tàm hơ̆ geh rlau 34 rơbô lĭt dà sơnơm hoá họk dioxin. Tus tŭ do dà sơnơm gam jơng kah gơ ơm wơl tàm ù lơh uă ngan cau gơbàn kòp mờ jơnau gơ lời wơl jŏ jòng ngan. Kờp tus nhai 6 nam 2021, gùt càr Kon Tum geh mờr 8 rơbô nă cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai, tàm hơ̆ geh mờr 1 rơbô nă cau neh mờ gam dờp geh bơta dong kờl priă nhai pah nhai bơh dà lơgar dê. Là cau ling yau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai, ồng Nguyễn Vươn, 79 sơnam, hìu ơm tàm sơnah ƀòn 8, thị trấn Đăk Hà, kơnhoàl Đăk Hà, càr Kon Tum pà gĭt, bơta jê sồt gơ ơm sùm mờ jŏ jòng tus rơnàng kòn sau tơnơ̆ do. Ồng Nguyễn Vươn đơs: Añ gơtìp dà sơnơm khih dioxin lơh aniai den tơngai hơ̆ añ kung ờ hềt gĭt sơl. Bè tơnơ̆ do sền gŏ să jan ngai sơlơ ờ pràn mờ ngan là tàm să jan tŭ do uă ngan kòp jê.  Gơrềng bơh dà sơnơm khih dioxin lơh aniai den pràn kơl dang să jan ngan là oh kòn ờ pràn ngan. Deh kòn lơi den ròng kung ròng sơl mơya bòl glar kal ke ngan.

Anih cuh E8 geh dà sơnơm hoá học ling klàng Mỹ dê ngui tàm rài tam lơh sơgràm phà Việt Nam

Tàm rài tam lơh hoá học jŏ jòng 10 nam, bơh nam 1961 tus nam 1971 ling klàng lơgar Mỹ neh lơh mờr 20 rơbô dơ̆, ƀồm, rơsìh rlau 80 tơlak lĭt dà sơnơm khih gơ sơ̆t tờm chi, tàm hơ̆ geh 61% là dà sơnơm dioxin geh 366 kĭ dà sơnơm khih dioxin mờ rlau 9 rơbô tấn dà sơnơm khih CS rơsìh tàm tiah tàm gùl lơgar mờ tiah đah Jum dà lơgar Việt Nam. Jơnau gơ lời wơl bal mờ bơta rềs àr kơn jơ̆ kơn jŭt ngan gơwèt mờ tiah ơm kis, dơ̆ tam lơh hoá họk gam lơh gơbàn bơta jê sồt sùm ai ală cau neh lòt gan rài tam lơh dê mờ oh kòn kòn sau bơh khi dê. Đại tá Phạm Công Hữu, Phó Cíñ ủy Biñ củng hóa họk pà gĭt, bơta geh ngan neh lơh cơng tàng dơ̆ tam lơh hoá họk bơh ling klàng Mỹ lơh tàm Việt Nam dờng ngan rlau jơh, jŏ jòng ngan rlau jơh mờ jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆ kơn jŭt ngan rlau jơh rài kah yau jơi bơtiàn kòn bơnus dê. Broă lơh lơh niam wơl jơnau gơ lời wơl kal ke ngan mờ tŭ do kung gam pal pơn jat tai lơh sơl.

Biñ củng hóa họk lơh ngan mờ ală anih lơh broă, mpồl lơh broă, ală tiah geh gơrềng lơh lùp sền, lòt sền, bơsong dà sơnơm khih gam jơng kah gơ ơm wơl tàm ù tơnơ̆ rài tam lơh tàm ală tiah tàm gùl lơgar mờ Tây Nguyên dê, ngan là tàm ală Quân khu 4,5,7,9. Bơdìh mờ Biñ củng hoá họk bol añ lơh ngan pơgồp bal mờ ală mpồl cau, cau dùl nă să is tàm lơgar mờ lơgar ndai dong kờl cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai tàm 11 càr tiah đah Jum dà lơgar.

Ala mat Biñ củng hoá họk pà phan ai cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai tàm càr Kon Tum

Tềng đap bơta jê sồt ờ jơh sơnđan mat sơnơm khih dioxin, Thượng tá Nguyễn Văn Rinh, Củ tịc Mpồl cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai Việt Nam dê pà gĭt, bal mờ hòi jà bơta pràn sền gròi cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai, Mpồl gam ala mat ai cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai lơh dơ̆ yă 37 kông ty hoá chất Mỹ neh lơh gơlik sơnơm khih dioxin ai ling klàng Mỹ in ngui tàm rài tam lơh sơgràm Việt Nam. Bulah dơ̆ tam dră jòi geh bơta di pal bơh ală cau gơtìp rềs àr sơnơm khih dioxin lơh aniai Việt Nam ờ hềt ai geh cồng nha ndŭt ndơl mơya kung neh lơh làng bol Mỹ, ling klàng Mỹ gĭt wă do là bơta iơh bơsak rài tam lơh mờ khi pal geh kơnòl mờ ală cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai kung bè pleh mờ broă lơh tai ală broă lơh tìs bè do.

Thượng tá Nguyễn Văn Rinh đơs: Bơh nam 2009 tus tŭ do Cíñ phủ Mỹ neh sơnđờm ƀồm sơnơm lơh jơh khih tiah ơm kis. Rơndap broă lơh sơn rờp mờ khi  lơh geh cồng nha mờ 105 tơlak dolar Mỹ là tàm ƀlàng rơndeh par Đà Nẵng. Bơh tŭ do tus nam 2030 den digơlan khi geh lơh jơh khih tàm Biên Hoà mờ ală càr ndai. Bơh lài tus tŭ do đơs bè dà sơnơm khih dioxin den Mỹ ờ dờp mơya bơh nam 2015, 2016 tus tŭ do den khi neh pal dong kờl ai cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai in pơgap 61 tơlak dolar Mỹ bơcri priă lơh ală cơldŭ kham, ală cơldŭ lơh pràn să jan mờ dong kờl ai ală hìu bơnhă cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai in.

Tàm 4 tơlak 800 nă cau Việt Nam gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai geh rlau 3 tơlak nă cau là cau gơtìp rềs àr sơnơm khih dioxin lơh aniai. Tus tŭ do bulah rlau 50 nam neh lòt gan mơya bơta jê sồt sơnđan mat “dioxin” kung gam jat sùm, pah ngai lơh aniai, lơh uă hìu bơnhă gơ ơm tàm bơta ờ geh tiah gơn kơnờm. Nàng rơpoa bơta jê sồt sơnđan mat dioxin, srơh “Lơh broă tài cau cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai” bơh Ủy ƀan Mặt trận dà lơgar Việt Nam lam lơh gam pơn jat tai geh lơh pràn nàng kờñ pơn dờm pơn điang nùs nhơm ală cau gơtìp sơnơm khih dioxin lơh aniai mờ hìu bơnhă khi dê, dong khi in sơr lèt gan bơta jê sồt, kòp aniai, geh tai bơta pràn brồ guh tàm rài kis.

Cau mblàng K’Hạnh