VOV4.K’ho- Tây Nguyên gam tàm kàl prăng, trồ tiah tơngai duh làm bă tiah. Mut tus nam pa, tơnơ̆ ală ngai sa tềp bơhiàn, làng bol bal mờ gơnoar atbồ tiah do duh hồl mờ ală broă rơndap lơh, broă lơh bơh bồ poh, nhai sơn rờp bơh sơnam pa Ñâm Zần dê.

Tàm thôn A Dơk Yông, xã A Dơk, kơnhoàl Đăk Đoa, càr Gia Lai ală ngai bồ nam pa, gơnoar atbồ tàm ƀòn lơgar bal mờ làng bol tơrgùm ai cau tuah wàs rbòng dà, lơ òr lŏ sre nàng rơcang cih tam kàl mrềt prăng. Ồng Y Xiu, atbồ thôn pà git, mờ mờr 200 hìu bơnhă làng bol, cau Bahnar tàm thôn tam rlau 70 lồ kòi sre mờ rlau 200 lồ kơphe. Làng bol tàm thôn chờ hờp lik lơh broă bồ nam mờ bơta kơp kờñ kàl lơh kòi nam do tơnhàu geh uă, kơphe nam tơnơ̆ pơn jat tai tac yòm: “Thôn hòi jà làng bol lài mờ tŭ mut nam pa den tuah wàs rbòng dà, nàng dà in hòr niam. Hơ̆ sồng làng bol lơ òr sre, sih tam, tŭ do làng bol neh git sih tam sơntìl kòi pa, geh cồng nha tơnhàu uă, 1 sàu digơlan tơnhàu geh bơh 40 tus 50 tạ tàm dùl kàl, làng bol neh git ngui bơta chài pa, ơn phơng, ƀồm sơnơm tơl làm, lòt sền dà tàm sre sùm den tàng kòi hòn gơs niam, cồng nha tơnhàu uă... Bơdìh hơ̆ tai, làng bol kung git lơh kơphe, tŭ do gam klah ntê, jì nhơt, tờ ƀồng, ơn phơng, ƀồm sơnơm tờm kơphe in... Broă lơh sa làng bol dê tŭ do neh tam gơl uă ngan, ngai sơlơ bơtàu tơnguh rlau.

Cau tam kơphe tàm Tây Nguyên sơn đờm mut nam pa tàm bơta chờ hờp pa tơn jơh kàl lơh kơphe geh cồng nha jơh bal bè khà, bơta niam mờ khà priă tac. Hìu bơnhă ồng K’Brèng, kòn cau K’ho, ơm tàm xã Tân Lâm, kơnhoàl Di Linh, càr Lâm Đồng tơnhàu geh mờr 10 tấn kơphe bơh rlau 2 sàu kơphe sơntìl pa. Geh priă jền, den tàng sa tềp do hìu bơnhă mờ ƀòn lơgar chờ hờp ngan. Ồng K’Brèng pà git, tơnơ̆ sa tềp, hìu bơnhă geh tơrgùm sơngka sền gàr kơphe, ƀồm dà mờ ơn phơng di mờ bơta chài geh pơlam, ngan là kàl lơh sa tus geh ai cồng nha tơnhàu uă rlau: “Nam lài, hìu bơnhă añ lơh sa tơnhàu kung geh uă đau. Mut tus nam pa, lơh ngan tơnhàu geh uă rlau tai. He geh tơrgùm jòi git mờ ngui khoa họk kỹ thuật tàm broă tam, sơngka sền gàr kơphe nàng bal mờ làng bol tàm ƀòn lam lơh sa hìu bơnhă ngai sơlơ bơtàu tơnguh rlau.”

Jat Ủy ƀan Ñân zân xã Tân Lâm, kơnhoàl Di Linh yal, rơndap sap sèng chi tam tam xã tàm ală nam rềp ndo neh geh bơta tam gơl pràn ngan jat gùng dà niam ngan, tàm hơ̆ kơphe là chi tam tờm ngan, geh rlau nggùl bă ù lơh sa. Git nđờ rbô lồ kơphe kra ràm geh lơh niam wơl, ai cồng nha tơnhàu kờp bal geh 30 tạ tàm 1 lồ, geh rlau 50 broă lơh tam kơphe geh cồng nha tơnhàu geh rlau 4 tấn mờ nggùl tàm dùl lồ.

Bal mờ kơphe, ală bơta biap- bơkàu kung là chi tam tờm ngan tàm càr Lâm Đồng, tàm hơ̆, kơnhoàl Đơn Dương là tiah tam uă ngan biap. Hìu bơnhă ồng K’Nhiên, ơm tàm xã Ka Đơn, kơnhoàl Đơn Dương geh 2 lồ hìu krơh, hìu jàl nàng tam biap jat gùng dà kông nghệ cao. Kàl tam biap sa tềp pa do, kơnờm bơcri priă di gùng di dà, ngui niam khoa họk kỹ thuật tàm broă lơh sa, lơh geh cồng nha uă, den tàng hìu bơnhă ồng dê lơh geh rlau 300 tơlak đông. Ồng K’Nhiên pà git, broă tam phan tàm tiah do pal jat di kàl, lài mờ sa tềp den drơng ai sa tềp in, tơnơ̆ sa tềp pơn jat tai tam ală bơta biap, khoah rơbài, blơn ồs... Bơta chờ hờp ngan rlau jơh bơh cau tam biap tac bro tàm Lâm Đồng dê là kòp Kovid-19 neh gơtùi sền gròi, den tàng broă bơtàu tơnguh wơl lơh sa mờ tac bro phan bơna ƀuơn rlau: “Broă tam, sơngka sền gàr biap bơh hìu bơnhă dê geh lơh sùm bơh tŭ kòp bơtờp uă tus tŭ kòp gơtùi sền gròi, pơgồp bal mờ trồ tiah niam, ƀuơn ƀuài, den tàng biap hòn gơs niam ngan. Tŭ kòp Kovid-19 neh gơtùi sền gròi, phan bơna geh khat gơboh pơndiang tac tus ală càr, làng bol chờ hờp ngan tài bơh biap tac yòm, khà priă tac kơ̆ kơljap sùm.”

Bơh ală ngai bồ nam pa, gơnoar atbồ xã Măng Cành mờ 735 hìu bơnhă làng bol tàm 9 thôn, ƀòn neh lam lơh mơ broă rề ơnàng bă ù tam 2, 3 bơta chi tam geh cồng nha lơh sa uă bè kơphe tiah mrềt, tờm chi lơh sơnơm tam hơ đơm mƀur brê, ròng phan 4 jơng... Ală mpồl cau bơh xã dê jơh nùs ngan mblàng yal, hòi jà cau tàm mpồl tàm pơrlòng bơtàu tơnguh lơh sa, bơt bơtàu rài kis hìu bơnhă gơboh gơbài, hờm răm. Bi Y Ró, Củ tịc Mpồl tam klac cau ùr xã Măng Cành pà git, 417 nă cau tàm mpồl cau ùr bơh xã dê mut tus nam pa 2022 mờ nùs nhơm tàm pơrlòng lơh broă, lơh sa dờng ngan: “Nam 2022, Mpồl tam klac cau ùr xã neh geh broă rơndao lơh lam lơh uă ală broă lơh sa bè broă tam kơnuh sơnơm, bùm trau mờ lài do oh mi cau ùr neh cih mat tam tơrlòng lài tàm thôn Kon Năng. 2, 3 ci hội pa do geh cih mat den pal pơn đơl lơh gơs. Lơh jat dơ̆ lam sồr Tam gơl bồ tơngoh kơlôi sơnơng, mờng quèng lơh broă, tơl ci hội neh cih mat tú sbal broă lơh ròng ơda dờng, lơh àr tam biap nàng drơng broă sàu sa, tơrmù ƀà priă jền blơi biap tàm drà, pleh bơta khih phan sa bè do, bè ne, rlau mờ hơ̆ tai, oh mi cau ùr tam is biap den geh biap sàng goh nàng sa pah ngai, dong tềm pềr dùl êt priă jền hìu bơnhă in.”

Geh git, Măng Cành, kơnhoàl Kon Plông, càr Kon Tum là xã tiah ngài, làng bol uă ngan là cau jơi bơtiàn kòn cau dùl êt nă cau. Bơta chờ hờp dờng ngan rlau jơh bơh làng bol dê tàm nam pa do là neh geh dờp tơl khà ƀòn lơgar pa. Mut tus nam pa, kwang bàng mờ làng bol xã dê lơh ngan tàm broă gàr kơ̆ mờ tơnguh jơnhua ală broă neh gơtùi lơh geh.

Dùl bơta geh ngan tàm kơnhoàl Dăk Song đơs is, càr Dăk Nông đơs bal, ală nam do, uă ngan hìu bơnhă làng bol gơ kòl dồs, tài càn priă bơcri tàm broă tam tiêu. Tus tŭ tiêu gơmù khà priă tac, ờ geh priă tơm dồs. Uă ngan cau pal săng hìu đăm lòt lơh ơpah tàm ală càr tiah đah jum dà lơgar, mơya gơtìp kòp Kovid-19 lơh gơ rềng den tàng pal rê wơl. Tàm dơ̆ sa tềp, gơnoar atbồ tàm ƀòn lơgar mờ gah lơh broă geh gơnoar kung gam gàr ờdo ờdă rài kis, ờ lời hìu bơnhă lơi pal gơtìp siơ̆u siar, jơgloh. Tơnơ̆ sa tềp, rê wơl mờ broă lơh ờs mờng, gơnoar atbồ tàm ƀòn lơgar neh  geh ală jơnau pơlam, dong làng bol bơsong ală kal ke. Jat mò Thị Hương, atbồ ƀòn Njrang Lu, xã Dăk Ndrung, kơnhoàl Dăk Song, càr Dăk Nông den tơl nă cau pal pơn đơl lơh wơl bơh sơn rờp: “Lài ngan pal geh ù lơh sa den hơ̆ sồng gơtùi bơtàu tơnguh lơh sa. Dơ̆ 2 là să tờm pal pơn đơl lơh wơl bơh sơn rờp, lơh ngan tơnguh lơh sa mờ ròng rơpu, kơnrồ mờ ròng sur, iar, ơda den hơ̆ sồng gơtùi tam gơl rài kis. Cau ờ geh ù den jồm cau geh uă ù nàng lơh sa, tam phan nàng ai lơyah ngài ròng jŏ ngai. Tơ nơ̆ hơ̆ den hơ̆ sồng hời rơhời kờp dŭ tus jơnau bơtàu tơnguh lơh sa jŏ jòng. Pơn yơu bè tam wơl tờm kau su, tờm kơphe, tiêu tàm nam pa.”

Cau mblàng K’Duẩn