VOV4.K’ho - Tơnơ̆ mờ tơngai gơtìp kal ke tài bơh kòp Kovid-19, lơh sa mpồl bơtiàn Tây Nguyên geh tơngŏ gơguh wơl pràn kơl dang. Tàm hơ̆ uă ngan là broă kă bro geh gơguh guh wơl neh dong kờl ală broă lơh sa dờng bơh làng bol lơh broă sa Tây Nguyên dê jòi gŏ drà kă bro, tơrbŏ wơl ală kàl chờ.

Kàl do, jăt gah gùng 27 lòt gan kơnhoàl Cư̆ Kuiñ geh uă ngan hìu ràng tăk plai sầu riêng. Bal mờ plai sầu riêng gar nsiăp, ală plai sầu riêng bè ờs kung geh blơi-tăc mờ khà priă kas ngan. Ồng Y Nhoái Knul, kwang atbồ ƀòn Jung A, xã Ea Ktur, kơnhoàl Cư̆ Kuiñ pà git, kơnờm mờ kòp Kovid-19 neh geh sền gròi, broă kă bro geh tus wơl bè ờs den tàng khà priă tăc plai sầu riêng neh gơguh uă rơlao 2 dơ̆ mờ nam lài.

                                                          Tây Nguyên kàl chờ tus wơl

Bè hìu nhă ồng, mìng geh 40 tờm sầu riêng sơntìl bè ờs, kàl lơh sa do kung tơnhào mờ tăc geh rơlao 120 tơlăk đong. Ồng Y Nhoái đơs là, di lah bè do sùm lơh sa làng bol dê tàm ƀòn geh tơnguh bơtàu ngan: “Nam do den plai sầu riêng gơguh khà priă tăc, ờ di bè nam lài tài kòp Kovid-19, plai gơtìp ờ niam, tơrgùm dùl bă, ờ gơtùi tăc. Nam do den kung niam, geh plai uă mờ tăc gơtùi, mờ geh khà priă bè tŭ do. Plai sầu riêng tŭ do geh rơlao 20 rơbô đong tàm dùl kĭ, làng bol kung geh priă cồng mờ lơh sa kung geh tơnguh bơtàu”.

Nùs nhơm chờ kàl lơh sa sơlơ geh uă tàm kơnhoàl Krông Păc, càr Dăk Lăk dê, mờ ală rơndeh container pơn diang plai sầu riêng geh ơm hăt tơn ală ƀlàng bàr gah gùng 26. Do là tiah tơrgùm ală suơn sầu riêng geh bơta kwơ ngan Tây Nguyên dê, bal mờ ală mpồl lơh sa kă bro tăc plai sầu riêng mờ lơgar bơdìh dờng ngan. Jăt lŏ Lê Thị Thanh Thuý, kis tàm ƀòn Jung, xã Ea Yông, kơnhoàl Krông Păc yal, tŭ do nam lài, tàm bơta kal ke tơl ală bơta bơh kòp Kovid-19, bơh ƀòn tus mờ kơnhoàl-càr ndrờm rơcang cri bơyai bè broă rơndăp lơh nàng dong klàs plai sầu riêng, den nam do, kơnhoàl gam chờ mờ nùs nhơm lơh chờ plai sầu riêng dơ̆ sơnrờp. Broă pơn diang-blơi tăc neh geh lơh niam, mờ geh tai broă plai sầu riêng lơgar Việt Nam geh tăc mờ lơgar bơdìh jăt gùng tờm, ală suơn tàm kơnhoàl sơlơ geh hòi jà cau tus blơi, khà priă tăc sơlơ gơguh uă: “Hìu nhă añ chờ hờp ngan, làng bol lơh broă sa kung chờ hờp ngan sơl. Nam lài geh uă hìu tăc mìng geh bơh 20 tus 22 rơbô đong, geh hìu tăc geh 25 rơbô đong tơl kĭ mờ nam do den gơguh uă rơlao bloh. Khà priă geh bè do làng bol, bol añ lơh ngan bơcri priă blơi phơng vi sinh, phơng hữu kơ kloh niam nàng phan geh lơh geh tăc mờ lơgar bơdìh niam”.

Bal mờ bơta chờ plai sầu riêng, kàl kơphe kung gam geh tơngŏ bơta chờ bơh drà kă bro tŭ khà priă kơphe gar neh geh mờr 50 rơbô đong tàm 1 kĭ. Ồng Phạm Đình Trung, kis tàm ƀòn Đức Trung, xã Đức Minh, kơnhoàl Dăk Mil, càr Dăk Nông pà git, ờ mìng khà priă tăc gơguh uă, kơphe tàm kàl do gam geh bơta gơn kơnờm bè cồng nha tơnhào, di gơlan geh dùl kàl tơnhào mờ khà priă tăc geh uă: “Nam do den tờm kơphe geh trồ tiah niam kung niam ngan sơl. Đơs is là ù tàm Dăk Mil den geh rơlao mờ nam lài. Khà priă di lah geh gàr sùm bè do den kung niam sơl”.

Mùl màl pà gŏ, di lah pơn drờm mờ khà priă phan lơh broă suơn sre gơguh uă khà priă, den broă lơh sa suơn sre tàm Tây Nguyên sơlơ ờ sŭk phan geh lơh gơtìp kal ke tàm broă kă bro. Den tàng, nàng bơsong geh bơta kal ke, geh lòt tus mờ ală drà kă bro tăc phan mờ lơgar bơdìh, sùm là broă geh ai lài ngan bơh ală càr dê. Ồng Lê Văn Thành, kwang atbồ Ci kụk tam phan mờ sền gàr phan tam càr Dăk Lăk pà git, tŭ do neh geh 20 bơta phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre, plai chi tàm càr neh tơl adăt boh lam nàng gơtùi tăc mờ gùng tờm tus tàm drà kă bro lơgar Lo, Australia, New Zealand mờ Mỹ. Càr Dăk Lăk gam lơh jăt broă rơndăp lơh dờng nàng jơh ală phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre geh bơta pràn càr dê, mờ geh tơrbŏ bal broă tăc tàm lơgar, mờ gơtùi tăc mờ lơgar bơdìh jăt gùng kă bro tờm tus mờ ală drà kă bro gơtìp kal ke: “Tŭ do, ală lơgar blơi plai chi, phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre lơgar Việt Nam dê ndrờm kờñ phan geh lơh pal geh tiah tờm, tiah geh lơh mờ khà loh làng. Wèt tus broă lơh pràn broă tăc mờ lơgar bơdìh jăt gùng tờm, bol añ gam lơh broă rơndăp lơh nàng ndrờm bal jơh ală bơta phan geh lơh. Di gơlan tàm nam 2022 do geh lơh. Do là broă rơndăp lơh dờng nàng drơng tàm broă jòi geh tiah lơh gơs. Bol añ gam hòi jà nàng lơh jăt broă geh ai ală sră dờp, bè VietGAP, GlobalGAP, UTZ. Dơ̆ bàr là ai mã số tiah tam, bol añ gam hòi jà ală mpồl lơh sa kă bro lơh broă bal mờ làng bol lơh broă sa. Den tŭ do ală mpồl lơh sa kă bro kung gam tơrgùm tàm càr Dăk Lăk nàng jòi geh, tơrbŏ bal, tàm hơ̆ uă ngan là tơrbŏ bal mờ ală mpồl lơh broă, hợp ták xã”.

Khà priă phan kă bro gơguh kas lơh kal ke tus mờ broă lơh sa kă bro, tàm hơ̆ uă ngan là tàm gah lơh sa suơn sre. Mơya, kung neh geh ală bơta ƀuơn geh Dà lơgar ai geh, hơ̆ là ală hiệp định kă bro rơnàng pa neh geh kĭ, geh tus tàm ală drà kă bro dờng. Bơta ndai tai, rơlao 30% bă ù tam kơphe tàm Tây Nguyên neh gơs dùl bơnah bơh ală mpồl lơh broă pơgồp bal, mìng lơh kơphe geh bơta niam uă, geh sră dunia dờp, mờ geh dờp tàm jơh ală drà kă bro tàm dunia. Bơta pràn pa bơh Tây Nguyên là plai chi, kung geh git nđờ jơ̆t bơta neh tus tàm drà kă bro ală lơgar Lo, Australia, New Zealand mờ Mỹ cèng geh uă priă. Kơnờm mờ hơ̆, khà tăc phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre mờ lơgar bơdìh tàm tiah do dê neh gơguh bơh 40 tus rơlao 60% tàm nam 2021 mờ nggùl bồ nam 2022. Cồng nha do neh ai tơngŏ, lơh sa suơn sre Tây Nguyên gam geh bơyai lơh niam, ngui niam ală bơta geh mờ lơh geh cồng nha tàm uă bơta kal ke, pơn jăt tai là gah lơh sa tờm mờ kơl jăp ai broă lơh sa mpồl bơtiàn tiah do in.

Cau mblàng Ndong Brawl