VOV4.K’ho - Ƀòn kac màng Ea Mdroh, xã Ea Mdroh, kơnhoàl Cư Mgar, càr Dăk Lăk tŭ do neh tam gơl muh mat pa mờ gùng che đèng, gùng lòt, hìu bơsram, hìu sơnơm kơ̆ kơljap, dờng niam. Tàm nùs nhơm chờ hờp sơnam pa, ồng Y Răng Niê Kđăm, mat mờng hòi là bèp Tâm, cau atbồ ƀòn Ea Mdroh yal, bulah kòp Kovid-19 gơlik geh kal ke mơya làng bol kung gam lơh ngan bơtàu tơnguh lơh sa, kơp kờñ ngan nam pa broă gơlik geh niam rlau: “Pah nam tàm dơ̆ sa tềp, gơnoar atbồ xã dong kờl ƀòn bol hi in chờ hờp sa tềp, kấp kơnhoàl dong kờl mờr 5 tơlak đông, Sở Kế hoạc mờ Đầu tư dờp lơh oh mi mờ ƀòn den tàng kung dong kờl làng bol bơh 5 tus 7 tơlak đông nàng sa tềp. Làng bol tàm ƀòn kung bè oh mi cau yoan klơm mbar sa tềp wă rò sơnam pa, nhơl ñŏ, lơh prài bồ tơngoh. Nam pa tus lài ngan, kơp kờñ làng bol sùm bềng pràn kơldăng să jan, dơ̆ 2 là làng bol lơh sa bơtàu tơnguh mờ dơ̆ 3 kơp kờñ dà lơgar sền gròi rlau, tàm tơrbŏ bal mờ ală kông ty ai geh broă lơh ai làng bol kal ke in geh priă jền lơh geh kơ̆ kơljap nàng lik klàs rƀah”.

Nam 2021 pa do, xã Đăk Tờ Re, kơnhoàl Kon Rẫy, càr Kon Tum geh uă tam gơl niam bơnĕ ngan. Gùng tàm ƀòn, ală gơl gùng dềt tàm ƀòn, hơ̆ sồng gơl gùng lik tus tàm tiah lơh sa kung geh dă mờ bê tông, den tàng ƀuơn ngan tàm broă lơh sa, pơn diang phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre làng bol dê. Mờ broă tus bal, pơgồp bơta pràn bơh gơnoar atbồ bal mờ làng bol, ƀòn lơi tàm xã kung geh hìu rông, hìu chài rơgơi lơh anih pơrjum ƀòn. Bal mờ hơ̆, lơh sa tơnguh bơtàu, làng bol geh priă, rài kis gơguh mờ sền gròi rơlao tus mờ broă bơsram sră, broă lơh sa bơh rơnàng tơnơ̆ do in. tàm bơta chờ tơrgùm bal mờ oh kòn, kòn sao, bal mờ ală cau tàm xã wă rò satềp nam pa, ồng A Hnao, Củ tịc Mpồl cau dờng sơnam xã Đăk Tờ Re pà git bè nùs nhơm kơlôi ồng dê: “Di nam pa, añ kơ̆p kờñ kòp gơtờp mhar geh jơh, geh kơrian nàng làng bol pràn kơl dang, iang nùs tàm broă lơh sa, lơh geh phan bơna, tơl hìu ndrờm tam klăc bal, gơboh bal. Nam pa, añ sùm kơ̆p kờñ làng bol pràn kơl dang, geh bơta pràn hơ̆ sồng lơh broă, hơ̆ sồng tơnguh bơtàu lơh sa hìu nhă he in”.

Bơh tŭ lài mờ sa tềp Ñâm Zần pơgap 2 nhai, mò H’Dik ơm tàm ƀòn Pốt 2, xã Ia Mơ Nông, kơnhoàl Chư Păh, càr Gia Lai neh ƀĕ 5 drăp tơrnờm nàng lời ñô tàm ală ngai bồ nam pa. Bơdìh mờ tơrnờm, mò kung ròng nđờ niam iar, tam tai biap tàm suơn nàng geh tai phan sa bơkah tŭ kòn sau tus nting bơr gờm chờ sa tềp. Ală ngai mờr sa tềp, mò H’Dik bal mờ bơklau sơbac mhar bồm jơh 2 lồ kơphe, jì wàs suơn chi, wàs jơh hìu đam gơ in sàng goh. Nam do, tài kòp Kovid-19 gơlik geh kal ke, den tàng mò nting tơngkah kòn sau mìng tus nting bơr gờm chờ ală cau tờm pròc mhàm tàm hìu bơnhă, ai jơi nòi tàm ală xã, kơnhoàl ngài den hòi điện thoại lùp còp nàng gàr niam ờdo ờdă. Jat mò đơs, bơta chờ hờp sơnam pa mìng wil tơl tŭ hìu bơnhă ndrờm pràn kơldăng: “Ngai sa tềp, bol hi sùm rơcang drăp tơrnờm, poac sur, poac iar, bañ kèu nàng wă nac. Bol hi sa tềp kung dềt lơm, geh phan lơi den sa phan hơ̆. Gam tàm tơngai kòp bơtờp den bol hi kung ờ lòt nting bơr sa tềp tiah ngài, mìng lòt lùp còp, nting bơr sa tềp oh mi, làng bol tàm ƀòn rềp gời”.

Lŏ Rơ Ôm K’ My pà git, hìu nhă geh 4 nă cau, 2 lồ kơphe mờ 2 sào ù tam tờm jơu ròng tu. Nam do, kờp jơh khà priă geh bơh hìu nhă mờr 70 tơlăk đong. Satềp nam nam do lŏ tă dùl khà priă nàng blơi poăc sur, ƀañ kèo, phe mbar nàng klơm mbar; mai ào mpha pa ai 2 nă kòn in satềp. Di tàm bồ nam pa Ñâm Zần nam 2022, lơ̆ chờ gờm ală cau tàm ƀòn lơngăp lơngai, lơh sa tơnguh bơtàu, dà lơgar pas gơs. “Nam 2021, hìu nhă añ geh boh 1 lồ ù tam kơphe rơlao 1 tấn nggùl gar, tăc geh 60 tơlăk đong. bơdìh hơ̆ tai, gam geh priă bơh 2 sào ù tam tờm jơu, tăc tơl dơ̆ tu pah nhai geh bơh 6 tus 7 tơlăk đong. Satềp Ñâm Zần nam 2022, geh priă blơi phe mbar nàng klơm, blơi ƀañ, kèo ai ală oh kòn tàm hìu in satềp chờ hờp. Añ kơ̆p kờñ hìu nhă añ tàm nam pa geh uă bơta pràn kơl dang, oh kòn gơlòng sồr, bơsram jăk, chờ gờm jơh ală oh mi tàm ƀòn 1 geh uă bơta pràn kơl dang, nam pa lơh kơphe, lơh sa ngai sơlơ geh cồng nha rơlao mờ ƀòn lơgar he ngai sơlơ lơngăp lơngai”.

Sa tềp nam do, hìu bơnhă bi Y Mung, 45 sơnam ơm tàm ƀòn Kon Ken, xã Đăk Tờ Lung, kơnhoàl Kon Rẫy, càr Kon Tum bềng lìu bơta chờ hờp. Bi pà git, hìu bơnhă bi kung bè jơh ală hìu bơnhă làng bol tàm ƀòn wă rò sa tềp nam do ndrờm geh uă bơta chờ hờp rlau mờ sa tềp nam lài. Nam pa do, bulah kòp Kovid-19 gơlik geh kal ke mơya kơnờm ròng kơnrồ, tam tờm kơphe den tàng priă lơh geh bơh hìu bơnhă bi Y Mung dê kung gam kơ̆ kơljap sùm. Ờ mìng bè hơ̆ lơm ờ, Anih tờm pơlam broă lơh sa suơn sre càr Kon Tum gam dong kờl hìu bơnhă bi tam 1 sàu mờ nggùl prìt sơ kò nàng geh tai priă jền ai hìu bơnhă in. Tàm nùs nhơm chờ hờp bồ nam pa bi Y Mung ngoh rơngac đơs: “Nam pa do, dà lơgar neh sền gròi tus rài kis bơh làng bol tàm thôn ƀòn dê, añ dăn ưn ngài dà lơgar neh dong kờl làng bol geh sa tềp hờm ram, gơboh gơbài, geh ƀañ, geh priă, geh piang sàu... Nam pa nting bơr tơl nă cau, tơl hìu bơnhă bơtuah bơtuài, lơh sa bơtàu tơnguh, tam kòi tơnhàu geh uă, tam bùm blàng lơh geh uă, bơtàu tơnguh lơh sa ai hìu bơnhă in”.

Mŭt tàm nam pa 2022, nàng wă dùl satềp tơl, hờm ram, lơngăp lơngai, ờ do ờ dă bè bơta pràn kơl dang să jan, rơcang sơndră mờ kòp gơtờp ndang, ală mpồl lơh broă bal mờ gơnoar atbồ ală tiah tàm ală càr Tây Nguyên neh tus bal drơng gàr satềp ai cau rơƀah, cau gơtìp aniai bơh kòp Kovid-19 in wă rò dùl satềp hờm ram, gơboh gơbài, pràn kơl dang.

Tàm hìu dờng niam, geh wil tơl phan ngui pa geh lơh pa, bi Ka Năm ơm tàm thôn Liêng Đơng, xã Phi Liêng, kơnhoàl Đam Rông, càr Lâm Đồng chờ hờp pà git, nam pa do bulah kal ke tài bơh gơ rềng bơh kòp Kovid-19 mơya broă lơh sa bơh hìu bơnhă bi dê kung gam gàr priă jền lơh geh uă đau. Bi pà git, gơtùi geh rài kis kơ̆ kơljap bè tŭ do là kơnờm Đảng, dà lơgar sền gròi bè tơl bơta, bơh dong kờl tam gơl bă kơphe neh kra ràm ai cồng nha tơnhàu ờ uă nàng tam, bơkiar tam kơphe sơntìl pa ai cồng nha tơnhàu uă tus tă priă lơh gùng lòt, ồs đèng sòl àng, hìu sơnơm, hìu bơsram... Kuơmàng, bulah cồng nha tơnhàu kơphe nam lài gơmù mơya khà priă tac den gơguh jơnhua, kờp jơh priă tă lơh den hìu bơnhă gam geh priă cồng 200 tơlak đông. Kơnờm bơh hơ̆, rài kis lơh sa pơn jat tai kơ̆ kơljap mờ bơtàu tơnguh, sa tềp tus kung geh wil tơl, ram mhŭ rlau. Bi Ka Năm pà git: “Lài do rài kis lơh sa hìu bơnhă añ dê siơ̆u siar ngan, tài hìu bơnhă mìng git lơh mìr. Tŭ do, bơh ngai bơsram, lơh jat oh mi cau ùr, làng bol cau Yoan tam kơphe, tam kau su hìu bơnhă añ neh khin cha bơkiar kơphe mờ cèng wơl cồng nha lơh sa uă, rài kis sơn đờm kơ̆ kơljap, tơl priă jền nàng ròng siam oh kòn, kơlôi rơcang lơh hìu đăm. Tŭ do, rài kis hìu bơnhă añ dê kung bè làng bol tàm do ndrờm neh kơ̆ kơljap rlau mờ lài uă ngan”.

Ồng Đinh Văn Trót, Ƀí thư Ci ƀộ ƀòn Đê Chơ Gang, xã Phú An, kơnhoàl Đăk Pơ pà git, tàm ƀòn geh 122 hìu, 1 rơbô 551 nă làng bol mờ 100% là kòn cau Bơnhàr. Tus bồ nam 2022, ƀòn gam 16 hìu rơƀah mờ hìu ndrờm mờ rơƀah. Tàm tơnga pa do, kòp Kovid-19 gơtìp kal ke, mơya làng bol tàm ƀòn ờ ngòt ờ tơl phan sa tài geh broă dong kờl jơh nùs bơh Dà lơgar. Ală kấp, ală gah lơh broă tàm kơnhoàl kung tus bal sền wơl, cih măt ală cau gơtìp kal ke tài gơrềng bơh kòp gơtờp… nàng dong kờl di jăt mờ broă dong kờl bơh Dà lơgar, pơgồp bal tàm broă dong kờl làng bol sơrlèt mờ tơngai kal ke do. “Tàm dơ̆ dong kờl kòp Kovid-19 jăt broă dong kờl bơh Dà lơgar. Kung geh ờ uă cau đơs là cau do bè do bè ne.  Mơya bơh broă lam sồr bơh dơ̆ dong kờl do ai ală hìu nhă gơtìp kal ke den làng bol neh wă mờ chờ hờp dong kờl bal. Tàm nam pa do, kơ̆p kờñ kòp geh kơrian, ală cau ndrờm pràn kơl dang, iang nùs lơh broă sa. Nàng lơh geh bơta do, jơh ală cau pal tam klăc bal dùl nùs, dong kờl bal, tus bal pơgồp bơta pràn nàng tam dră mờ kòp mờ kơ̆p kờñ Đảng, Dà lơgar sền gròi rơlao tai nàng kơrian geh kòp gơtờp do, nàng làng bol ƀòn lơgar iang nùs lơh sa”.

Cồng nha dờng ngan rlau jơh tàm nam pa do gơ wèt tus mờ làng bol tàm ƀòn Bu Bir, xã Quảng Tín, kơnhoàl Dăk Rlâp, càr Dăk Nông là lơh gơs gơl gùng mờr 1 kơi sồ mut tàm tiah lơh sa. Ồng Điểu Khuyên, atbồ ƀòn Bu Bir pà git, gơl gùng do bal mờ gùng che đèng 3 pha geh doĭ tus tàm anih lơh sa, neh pờ gơs gùng bơtàu tơnguh lơh sa ai làng bol M’nông tàm tiah do in: “Nam tus, kờp dŭ hìu bơnhă tam tai chi sa plai. Tàm bồ kàl mìu, hìu bơnhă añ sơn đờm tam tai kơphe, bơkiar lơh niam wơl tờm kơphe neh kra mờ tam tai tờm sầu riêng mờ chi sa plai nàng tơnguh priă jền lơh geh ai hìu bơnhă in. Tài añ gŏ, broă tam bơrlŭ kung tơnguh cồng nha lơh geh, ờ mìng sơngka sền gàr tờm kơphe, sầu riêng mờ tam bơrlŭ tờm tiêu tai nàng tơnguh tai priă jền lơh geh”.

Xã Dà Dờn, kơnhoàl Lâm Hà, càr Lâm Đồng geh 3 rơbô 300 hìu, tàm hơ̆ mìng là làng bol kòn cau K’ Ho. Ală nam do, kơnờm mờ broă sền gròi bơh Đảng mờ Dà lơgar, tàm hơ̆ uă ngan là bơcri priă tàm broă bơ̆t bơtàu ƀòn lơgar pa, bal mờ nùs nhơm git is, sơrlèt tàm rài kis pa bơh làng bol dê, Dà Dờn geh lơh ngan brồ guh klàs mờ rơƀah, gơs xã ƀòn lơgar pa geh rài kis lơh sa gơguh. Sền gŏ broă tam gơl pa ƀòn lơgar dê, ồng K’ Niêng, kis tàm ƀòn Dà R’Rôh, xã Dà Dờn pơn yờ să pà git, cồng nha do geh dùl bơnah bơta pràn bơh să tờm dê tŭ tus bal lam sồr làng bol tus bal bơ̆t bơtàu ƀòn lơgar pa. Tŭ do, bơta jơgloh, rơƀah neh rơlao, ngai sơlơ geh tai hìu pas mờ tơl ngui tơl sa. Rài kis tam gơl, tơnguh bơtàu den tàng satềp tus kung geh làng bol bơyai lơh tơl, chờ hờp rơlao. Ồng K’ Niêng yal: “Să tờm añ neh lam sồr làng bol pơgồp ba bơta pràn, ngai lơh broă bal mờ priă nàng lơh rơbàng lòt tus tàm tiah lơh sa, lơh ală gơl gùng tàm ƀòn… kơnờm mờ hơ̆, broă pơn diang phan geh lơh bơh broă lơh sa, kơnòm dềt, oh kòn, kòn sao lòt bơsram geh ƀuơn. Añ sùm bơto sồr làng bo pal lơh ngan tàm broă tơnguh bơtàu lơh sa, lơh ngan uă rơlao tai nàng rài kis geh tơl ngui tơl sa rơlao. Mờ pal tam gơl nùs nhơm git wă, pal lơh bè lơi nàng geh rài kis niam bơnĕ rơlao”.

Ƀòn Bia Tih, xã A Dơk, kơnhoàl Đăk Đoa geh 235 hìu mờ rơlao 1 rơbô nă làng bol là kòn cau Bơnhàr. Bơh lồi nam 2019 tus tŭ do, bŭ lah gơtìp aniai bơh kòp Kovid-19, mơya làng bol kung gam geh priă uă bơh broă tam kơphe, ròng sur... tàm ƀòn ờ geh cau gơtìp kòp Kovid-19. Tàm nam pa do, gơnoar atbồ ƀòn kung bơyai lơh tam cah is rơlao 20 nă cau rê bơh ală tiah gơtìp kòp hờ đah jum dà lơgar. Ồng Y Sứ, Ƀí thư Ci ƀộ ƀòn Bia Tih chờ hờp yal, geh cồng nha do là kơnờm mờ ală jơnau tơngit, broă dong kờl di tŭ bơh Cíñ phủ, bơh Đảng, Dà lơgar dê tus mờ làng bol di tŭ. Ồng Y Sứ kơ̆p kờñ, tàm nam pa, làng bol pơn jăt tai lơh jăt nền nòn ală broă lơh bơh Đảng mờ Dà lơgar nàng ƀòn tus bal tàm broă rơcang sơndră mờ kòp gơtờp mờ brồ guh tơnguh bơtàu klơh sa. “Bàr pe nam lài, gơwèt mờ broă dong kờl bơh Dà lơgar neh dong kờl làng bol ƀòn lơgar tơnguh bơtàu ngan. Mơya bơh tŭ kòp Kovid-19 gơtờp den rài kis làng bol gơtìp kal ke ngan mờ làng bol kung ưn ngài Đảng, Dà lơgar neh sền gròi jơh nùs, dong kờl làng bol bơh cau kra tus mờ cau kơnòm geh cit sơnơm vaccine rơcang sơndră mờ kòp gơtờp, nàng ală cau geh rài kis ring niam, brồ guh tơnguh bơtàu lơh sa”.

Cau mblàng Ndong Brawl-K’ Duẩn