Tàm rài tam lơh, ală rơnàng làng bol tàm tiah Tây Nguyên dùl nùs jat Đảng, neh jơh nùs tus bal drơng broă dong kờl tam lơh in tus ngai pha lin jơh tơn. Là cau Sơdàng, deh tàm ƀòn Kon Gung, xã Đăk Sao, kơnhoàl Tu Mrông, càr Kon Tum, jơh rài kis ồng A Tủi dê rềp mềr mờ ling klàng. Dờng tàm ală nam tam klac dră wơl bol sò tơm Mỹ hơ̆ sồng jơh sơnam rê rlô lơh broă tàm gơnoar broă Kwang atbồ Huyện đội Đăk Tô, ồng A Tủi kah bè ờs tơn ală nam nhai tam lơh cui rơcai. Nam do di tàm dơ̆ tơngkah 48 nam ngai tơngklàs tiah đah jum- tơrgùm dùl dà lơgar. Cau ling yau ồng A Tủi lời uă tŭ tơngai nàng lòt còp wơl tiah tam lơh lài do, tiah mờ ồng bal mờ ală cau ling bal neh khin cha jak chài tam lơh mờ pha lin, bè B15, pôs đồng Đăk Tô- Tân Cảnh: “Ngai 30/4, bol hi bơh pôs đồng B15 lòt dong kờl tàm càr Quảng Ngãi, tŭ gam lòt den bol hi klo yal là neh tơngklàs jơh gùt tiah đah jum bloh. Tŭ hơ̆, bol hi ruc rê wơl hờ pôs đồng B15 tàm Kon Tum, tŭ do là Hìu bơsram ling klàng kơnhoàl. Tŭ klo yal neh tơngklàs jơh gùt tiah đah jum, oh mi bol hi chờ hờp ngan, cau ling bol hi bal mờ gơp tàp tê chờ hờp tài dà lơgar neh lik klàs bơh bơta tam lơh jê sồt. Oh mi cau ling bol hi sùm rơcang iat jơnau sồr bơh kâp hơ đang dê đơng lam, hơ̆ là kơnòl dờng màng bơh cau ling dê”.

Ồng Y Tánh Mlô (kòn cau M’Nông), ơm tàm ƀò Phôk, xã Ea Rbin, kơnhoàl Lắk, càr Dăk Lăk kung neh lòt gan ală nam nhai cui rcai ngan bơh rài tam lơh tàm ù tiah Tây Nguyên dê. Ồng đơs là, rài kis tŭ hơ̆ kal ke uă ngan, bòl glar ngan, mơya kung gam dùl nùs bal lòt jat Đảng, jat kăc màng. 

Ồng Y Tánh Mlô, đơs: “Đảng mờ kăc màng bơh bol he dê lơh dơ̆ hòi jà làng bol ơm tàm brê nàng jat kăc màng. Bơh nam 1958 tus nam 1975, rài kis tàm rài hơ̆ ơm kis tàm brê kal ke ngan. Làng bol lơh mìr, tam kòi, tam bùm blàng tus nam 1972- 1973 den bol Mỹ rơsìh sơnơm khih dioxin. Mpồl ling mờ làng bol jơgloh, kal ke, lòt tờ bùm brê, koh cồng gòl, pĭc biăp brê ngui sa, jòi is phan sa nàng sa, mờ làng bol kung gam dùl nùs bal jat Đảng, jat kăc màng”.

Xã Nâm Nung, kơnhoàl Krông Nô, càr Dăk Nông là tiah pôs đồng kac màng tàm rài cau ling khin cha jak chài N’Trang Lơng tam lơh dră wơl bol sò tơm Tây sơ gràm phà ù tiah, mờ geh tàm pơ dờn tàm 2 dơ̆ tam lơh tơngklàs jơi bơtiàn. Tiah do geh pôs đồng B4- tơrbŏ ală càr IV, neh geh sap sèng tiah tềl kah yau kac màng kâp dà lơgar. Nâm Nung gam geh càr Dăk Nông bơt bơtàu là dùl anih ơm wơl tàm gùng lòt nhơl “Jơnau đơs crih jòng bơh dà mờ ồs dê” gơ wèt Kông viên địa cất gùt plai ù UNESCO Dăk Nông. Ù tiah pôs đồng kac màng Nâm Nung là “ù tiah niam” bè bơto bơtê bơhiàn kac màng tus mờ nac lòt nhơl tàm gùng rê wơl hờ tơngu rơyas. Nghệ ñân ồng Y Xuyên ơm tàm ƀòn Ja Rah, xã Nâm Nung, kah wơl ală ngai, ală nhai bal mờ ƀòn lơgar dong cau ling tam lơh mờ bol sò tơm Mỹ: “Rài yau tam lơh cui rơcai ngan, ƀồm mền, gar phàu ală bơta, bol hi ơm tàm brê, tŭ rơndeh par tơdùh ƀồm den bol hi pồn tàm trồm. Tŭ rơndeh par neh lòt gan den bol hi rê wơl dong cau ling àñ gar phàu mờ phan sa. Tŭ cau ling ờ tơl dà màn, boh sa… den bol hi àñ mut tàm brê ai ling in”.