VOV4.K’ho- Rài kis tàm Tây Nguyên ngai do tam gơl pa pah ngai, tơl nă làng bol sền gĭt loh làng bơta đơng lam, sồr lơh di pal bơh Đảng, Dà lơgar, nùs nhơm tam klăc dùl nùs bal bơh làng bol gùt ƀòn lơgar dê nàng bơt bơtàu ƀòn lơgar tờm.

Ồng Đinh Planh, Phó Củ tịc Ủy ƀan Ñân zân xã Đăk Trôi, kơnhoàl Mang Yang, càr Gia Lai pà gĭt, xã Đăk Trôi geh crơng gơs nam 1993, ngài mờ Anih tờm kơnhoàl Mang Yang dê pơgap 50 kơi sồ, tàm hơ̆ geh 3 ƀòn, uă ngan khà kờp làng bol là cau kòn Banhar. Jat ồng Planh, sùm tàm tơngai do, kơnờm geh bơta đơng lam, sồr lơh bơh Đảng ủy mờ gơnoar atbồ xã dê, den tàng bơta gĭt wă bơh làng bol dê neh hời rơ hời tam gơl pa. Bơh broă kis kơnơgm jơh lơm bal tàm broă koh kơl brê mờ mus brê lơh mìr, tus tŭ do làng bol neh tam gơl bơta gĭt wă, tơrgùm lơh broă sa geh cồng nha tàm tiah lơh sa bơh hìu bơnhă dê. Rài kis làng bol xã Đăk Trôi, kơnhoàl Mang Yang neh geh tam gơl bè uă gah. Ồng Planh đơs: Bơh nam 1975 tus tŭ do, gùt làng bol xã Đăk Trôi bol añ 100% là kòn cau Banhar tàm tiah do, lơh jat gùng dà broă lơh bơh Đảng, Dà lơgar mờ jat Bác Hồ. Rài kis làng bol ngai sơlơ tam gơl pa pơndrờm mờ lài do. Gùng lòt, hìu bơsram, hìu sơnơm geh Dà lơgar sền gròi bơcri priă lơh tơl làm. Kơnờm bơh hơ̆, làng bol neh gĭt lơh kòi sre, tam bùm blàng, tam tờm chi sa plai, hời rơ hời tam gơl pa rài kis lơh sa bơh làng bol tàm ù tiah xã dê. Rài kis tŭ do bơh làng bol dê neh bè ờs, ờ gam jơgloh rƀah bè lài do tai.

 Tơnơ̆ rlau 47 nam dà lơgar tơrgùm dùl, kra ƀòn Y Bang Byă, ơm tàm Buôn Ky, ƀòn dờng Buôn Ma Thuột sền gŏ loh làng bơta tam gơl tàm ƀòn lơgar he dê. Ală nam pa do, mờ bơta sền gròi, dong kờl bơh Đảng mờ Dà lơgar dê, rài kis làng bol ngai sơlơ geh tam gơl pa jơh bal bè phan bơna, nùs nhơm mờ ală hìu pơrjum niam chài rơgơi. Kra ƀòn Y Bang yal bè bơta sền gŏ he dê: Ală nam do den rài kis làng bol tàm ƀòn ngai sơlơ bơtàu tơnguh mờ hờm ram rlau. Tơl nă làng bol ndrờm geh piang sào, ào soh mờ ngai sơlơ niam rlau tai pơndrờm mờ lài do. Añ kah ală tŭ tơngai gam dềt rài kis tŭ hơ̆ gam kal ke ngan, ờ geh bè tŭ do ờ, tŭ do dên hìu đam, gùng lòt geh pờ ơnàng, gơtùi  ƀuơn ngan kă bro tàm pơgơl phan bơna bơh tiah do tus tiah ndai.

Kung bè gĭt nđờ nă làng bol ndai sơl, ồng Cil Ha Thơ, ơm tàm thôn Hang Hơ̆t, xã Mê Linh, kơnhoàl Lâm Hà, càr Lâm Đồng, chờ hờp ngan tŭ lùp bè bơta sền gŏ he dê bè bơta sùm bơtàu tơnguh hơđap bơh dà lơgar dê. Ồng Cil Ha Thơ chờ hờp yal: Ưn ngài dà lơgar neh bơcri priă lă gùng cài mờ lơh bê tông, làng bol tàm thôn chờ hờp uă ngan. Lài do, broă lòt rê kal ke ngan, tŭ do neh geh gùng lòt pa ƀuơn ngan lòt rê, kă bro, pơndiang phan bơna. Oh kòn kòn sau geh bơsram tơl làm, rài kis bơtàu tơnguh hơđap, làng bol chờ hờp ngan. Tŭ do, tàm thôn bol añ neh geh dà lơgar bơcri priă lơh tơl làm hìu bơsram dờng niam, gùng che ồs đèng, hìu sơnơm ndrờm geh wil tơl lơm. Làng bol bơtàu tơnguh lơh sa, tam tờm zơu ròng tu.     

Mờr 80 sơnam rài kis mờ mŭt Đảng neh 50 sơnam do, cau ling yau K’ Mợ, kra ƀòn ơm tàm xã Sơn Điền, kơnhoàl Di Linh, càr Lâm Đồng geh sền là cau lơh cơng kis bơh ngai tơngklàs jơh tiah đah jum tơrgùm dùl dà lơgar. Ală tŭ ru, ồng sùm yal wơl mờ oh kòn kòn sau in bè ală bơta kal ke, jê sồt moat jrùm bơh rài tam lơh dê, bè ală cau ling yau khin cha chơ̆t phi să tàm dơ̆ tam lơh mờ bol sò tơm Mỹ dong klàs dà lơgar. Ồng K’ Mợ gơ lơh chờ hờp, chờ hờn ngan mờ ală cồng niam bơnĕ neh lơh geh tŭ do dê. Ồng K’ Mợ đơs: Tŭ do neh ring lơngai, làng bol neh bơtàu tơnguh lơh sa mờ geh tơl priă jền blơi phan bơna, măy mok mờ ală rơndeh rơndồ drơng broă lơh sa, jơnau kờñ ngui tàm rài kis pah ngài, rài kis neh brồ guh hời rơ hời pah ngai. Pơn ndrờm mờ ală tiah tờm den he ờ jai, mơya tàm xã Sơn Điền tiah sar lơgar ngài do kung neh bơtàu tơnguh uă ngan bloh. Lơh geh bơta do là kơnờm Đảng mờ Dà lơgar sùm sền gròi bơcri priă lơh bè tơl gah. Tŭ do, gam pràn den he lòt tiah do tiah ne, hòi jà làng bol lơh ngan bơtàu tơnguh lơh sa, jơh nùs lơh ngan nàng ờ gam geh hìu bơnhă rƀah lơi tai.

Gia Lai pa bơyai lơh Ngai chờ niam chài ală jơi bơtiàn kòn cau mờ uă broă lơh geh kwơ ngan gờm chờ Tam lơh pha lin 30/04. Tus bal mờ Ngai chờ Niam chài ală jơi bơtiàn kòn cau càr Gia Lai dê, mò Kpah H’Nhin, ơm tàm ƀòn M’Lá, xã Phú Cần, kơnhoàl Krông Pa sơlơ gŏ loh nùs nhơm tam klăc dờng đah ală jơi bơtiàn kòn cau oh mi dê, làng bol geh tìp mat lơh kwèng, bơsram bal ală bơta niam chài rơgơi ờs mờng bal mờ gơ̆p. Mò Kpah H’Nhin đơs: Tus mờ ngai chờ dơ̆ do bol añ cèng tus bơta niam krơi is ngan mờ nùs nhơm pơgồp bal bơta chờ hờp, ràng tơlik jơh bơta pràn, bol añ kờñ tă pơgồp jơnau mpong ntas dròng cing jañ mồng bơh ƀòn lơgar ngài ngan dê mờ kơ̆p kờñ geh jơh tơl  nă cau kờñ gơboh nàng bal mờ jơh ală mpồl tus bal dê cèng tus nùs nhơm chờ hờp, chờ hờn uă ngan, bal mờ nùs nhơm tàm bơsram bal, tìp mat lơh kwèng bal mờ gơ̆p nàng kơ̆p kơñ lơh mbè lơi ală bơta niam chài do geh prap gàr mờ ngui niam sùm.

Ai tàm xã Nâm Nung, kơnhoàl Krông Nô, càr Dăk Nông, tiah pôs đồng kăc màng tàm dơ̆ tam lơh mờ bol sò tơm Mỹ, tơnơ̆ ngai tiah đah Jum tơngklàs jơh, làng bol ală jơi bơtiàn kòn cau pơn jat tai lơh jat niam bơhiàn cau ling khin cha jak chài nàng bơt bơtàu ƀòn lơgar tờm. Rài kis ngai sơlơ tam gơl, làng bol bal mờ gơ̆p prap gàr bơhiàn niam chài rơgơi bơh jơi bơtiàn dê, pờ tơlik gùng dà lơh nhơl chờ mpồl bơtiàn tàm tiah kông viên địa chất Dăk Nông. Jat mò H’Thương, Phó Củ tịc Ủy ƀan Ñân zân xã Nâm Nung pà gĭt: Tŭ do làng bol kung neh gĭt bơsram bơta mờng chài bơh ală hìu bơnhă oh mi cau yoan dê, tam kơphê, kao su, lơh ngan brồ guh lơh sa jat drà kă bro. Bơdìh hơ̆, xã geh 4 bơta ƀuơn bè gah nhơl chờ mpồl bơtiàn dê là: 1 là tàñ ồi kòn cau bơh yau, 2 là đơs pơn đick, tam ya, 3 là dròng cing jañ mồng mờ dơ̆ 4 tai là ală dơ̆ lơh yàng bơhiàn bơh yau bơh kòn cau M’nông dê. Tŭ do bol añ gam jòi ală cau bơcri priă nàng gơtùi lơh geh cồng nha rơndap broă lơh nhơl chờ mpồl bơtiàn tàm xã Nâm Nung dê.

Cau mblàng K’ Hạnh