Nam 2024 mờ nùs nhơm kràñ cê jơh nùs, geh kơnòl uă bơh ală kấp, ală gah broă bal mờ bơta lòt bal, bơta jơh nùs bơh mpồl lơh sa kă bro bal mờ jơh gùt làng bol, lơh sa- mpồl bơtiàn càr Kon Tum geh bơta bơtàu tơnguh pràn ngan cèng wơl bơta chờ hờp hờm ram mờ lơh geh bơta bơtàu tơnguh ai nam 2025.

Nam 2024 khà gơguh GRDP càr Kon Tum dê lơh geh 8,2% ơm dơ̆ 24 gùt lơgar mờ jơnhoa ngan rlau jơh ală càr tàm tiah Tây Nguyên dê. Bal mờ hơ̆ kờp jơh phan bơna tàm càr (GRDP) kờp bal bơh tơl nă cau càr Kon Tum dê lơh geh mờr 64 tơlak đong sơr lèt broă rơndăp lơh geh ai mờ gơguh mờr 10% pơndrờm mờ nam 2023. Bal mờ bơta chờ hờp bè bơta bơtàu tơnguh lơh sa- mpồl bơtiàn bal bơh càr dê, làng bol càr Kon Tum kung geh uă bơta chờ hờp is tềng đăp ală cồng nha lơh broă lơh geh tơnơ̆ rlau 1 nam sơrlèt gan kal ke lơh broă sa. Bơta chờ hờp bơh làng bol càr Kon Tum dê geh tơnguh 2 dơ̆ tŭ mờ bal mờ giă uă bơta phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre, bè: kơphê, kao su... tàm khà uă ngan, broă ngui ală bơta gơguh jak pa tàm broă lơh sa dong phan tam tơnguh cồng nha lơh geh cèng wơl cồng nha lơh sa bơtàu tơnguh uă tàm dùl bă tiah.

Chờ hờp tàm pơn jat chờ hờp, tàm nam 2024, jơh gùt càr Kon Tum geh 3 rơbô 650 hìu bơnhă mờ uă ngan là hìu bơnhă jơi bơtiàn dồ ết nă cau neh brồ guh lik klàs rƀah. Bi A Rủ, ơm tàm ƀòn Kon Klốc, sàh Đăk Mar, kơnhoàl Đăk Hà chờ hờp pà gĭt, Sa tềp tus Nam pa rê hìu bơnhă bi kung bè ală hìu bơnhă ndai tàm ƀòn sơl bềng lìu bơta chờ hờp mờ pin dờn ngan mut tàm nam pa 2025: “Nam pa 2025, làng bol brơn brài ngan. Tàm nam 2024, pa do hìu bơnhă añ lơh sa kung bơtoah bơtoài ngan, kơphê geh kàl tơnhào, tăc geh giă. Nam pa, mpồl cau chài dròng cing mồng- tam ya xoang bơh ƀòn dê kung geh càr jà tus bal ràng tơlik, chờ hờp ngan. Nam 2024 neh lòt gan mờ nam 2025 neh tus, añ kơ̆p kờñ jơh làng bol tàm ƀòn lơh broă sa tìp uă bơta bơtoah bơtoài rlau tai, kơ̆p kờñ nam pa kơphê geh kàl tơnhào mờ tăc geh giă tai, kao su geh tơnguh cồng nha lơh geh nàng tơnguh tai priă lơh geh ai hìu bơnhă mờ thôn ƀòn in geh rài kis ngai sơlơ hờm ram mờ chờ hờp”.

Tàm Ia Me – sàh tiah sar lơgar ngài ơm ngài mờ anih tờm kơnhoàl Chư Prông, càr Gia Lai pơgăp 50 kơi sồ. Làng bol tàm do uă ngan là kòn cau Jrai. Kơnờm ală broă lơh dong kờl, làng bol neh tam gơl rơndăp tăp sèng phan tam, ngui bơta chài măi mok pa, yờ tơnguh uă cồng nha lơh geh mờ bơta niam bơkah phan bơna dê. Uă hìu bơnhă neh lik klàs rƀah, bơtàu tơnguh priă lơh geh mờ rài kis. Broă lơh jơnau kờñ Dà lơgar bơt bơtàu ƀòn lơgar pa kung neh dong bơt bơtàu phan bơna ƀòn lơgar geh lơh kơ̆ uă ngan, uă gùng lòt rê, ală gùng che ồs đèng mờ dà ngui sa geh lơh kơ̆ kơnhăp. Bơta do ờ mìng lơh geh bơta ƀuơn ai lơh sa in lơm mờ gam bơtàu tơnguh bơta niam rài kis ai làng bol in tai.

Mờ niam chài ờs mờng bơh kòn cau Jrai dê geh prap gàr mờ ngui niam, mơkung pơgồp bal mờ ală bơta kwơ niam chài tơngai pa tŭ do, lơh geh dùl mpồl bơtiàn tam klăc bal, kơ̆ kơl jăp, pràn kơl dang. Ală tam gơl do neh pơgồp bơnah kwơ màng tàm bơta bơtàu tơnguh lơh sa- mpồl bơtiàn bơh sàh Ia Me dê, bơtàu tơnguh rài kis ai làng bol kòn cau Jrai. Kra ƀòn ồng Kpuih Duat, ơm tàm sàh Ia Me, kơnhoàl Chư Prông brơn brài đơs:“Lài do kal ke ngan hìu ơm den tìm mờ ja, kơlik tìm mờ đơr lơm, tŭ do neh tam gơl rao, lơh hìu dờng niam rlau mờ lài do uă ngan. Tŭ do tam gơl gŏ loh làng bơh broă ơm, sa sào sàng goh, rài kis làng bol sàng goh geh gàr niam. Lài do ờ geh bè do ờ, rài kis bal mờ cau Yoan halà kòn cau Jrai ndrờm tam gơl uă ngan, geh hìu lơh mờ sơmang, geh tờ tơrlung dà tàm hìu. Lài do pal lòt bơ̆ dà tàm sre, bơ̆ dà croh, bơ̆ tàm tơnau dà. Tŭ do neh ờ hoan geh tai, ờ hoan geh là ngan bè hơ̆. Uă hìu bơnhă neh lik klàs rƀah, lơh tus lơh pas rlau tai. Jơh ală ƀòn ndrờm bơtàu tơnguh, geh gùng lòt lă cài, gùng bê tông bè bàr pe ƀòn Kueng, ƀòn Sươm gùng bê tông jơh lơm, mìng gam dồ ết ờ hềt lơh sir lơm mờ pơn jat tai pơn đơl pràn lơh tai”.

Ală nam pa do, làng bol kòn cau Bahnar, ơm tàm ƀòn Wâu, sàh Chư Á (ƀòn dờng Pleiku, càr Gia Lai) neh rcang tam gơl bă ù lơh kòi sùm gơtìp trồ prang soăt dà tus tam biăp nàng tơnguh tai priă lơh geh. Bè hìu bơnhă bi Phúc geh mờr 5 lồ ù sre. Lài do, bi mìng tam kòi lơh jat kàl, ai kàl mrềt prang den lời gời tài bơh ờ tơl dà, gùt nam ờ tơl sa. Tŭ do bi tam gơl tus tam khuah cô ve, rơpung, bùñ bơtang, biăp sŭ... Kơnờm hơ̆, rài kis hìu bơnhă bi dê rơ hời bơtàu tơnguh.

Nam pa 2025 do, hìu bơnhă bi neh lơh 1 nơm hìu dờng niam, blơi uă phan ngui kas priă tàm hìu bơnhă bè, tù mrềt, măi pì phan nàng wă rò Sa tềp bơhiàn Dà lơgar ram mhŭ, chờ hờp. Bi Phúc, ơm tàm ƀòn Wâu, sàh Chư Á, ƀòn dờng Pleiku, pà gĭt: "Hìu bơnhă añ geh 5 sào ù tam ală bơta tờm chi sa plai mờ biăp, bè rơpung, biăp sơbê, blơn, mờ ală bơta biăp nàng lơh lagim. Broă tam biăp kung neh tơnguh tai priă lơh geh ai hìu bơnhă in geh priă prap priă ngui tàm broă rcang ai tơngai lồi nam in, blơi phan Sa tềp, bơdìh hơ̆, bơh broă lơh biăp kung geh jơng kah sơl den blơi tivi, tù mrềt ngui tàm hìu bơnhă. Nam pa tus kơ̆p kờñ tơl nă cau tìp uă bơta bơtoah bơtoài lơh sa ngai sơlơ gơguh, bal mờ gơp bơtàu tơnguh lơh sa”.

Hìu bơnhă bi K’Thiện, ơm tàm thôn Hàng Ka, sàh Lộc Bảo, kơnhoàl Bảo Lâm, càr Lâm Đồng là dùl hìu bơnhă kòn cau K’Ho dơ̆ sơn rờp tàm ù tiah do dê khin cha tam gơl bă ù tam điều neh kra tus tam sầu riêng. Kơnờm lơh ngan jòi gĭt mờ lùp bơsram bơta chài tam phan bơh ală ơdŭ pơlam dong kờl lơh broă sa, broă lơh geh ngan bơh làng bol tàm càr dê mờ rê lơh jat tàm sươn he dê, sầu riêng bơh bi K’ Thiện dê dờng mờ gơs niam. Nam 2024 pa do, suơn sầu riêng bơh bi K’ Thiện dê cèng wơl priă lơh geh rlau 500 tơlak đong, gơ gơs hìu bơnhă lơh sa jak bơh thôn Hàng Ka dê. Geh priă lơh uă den broă chờ hờp nam pa, wă rò sa tềp bơh  hìu bơnhă bal mờ ƀòn lơgar kung geh chờ hờp, ram mhŭ mờ brơn brài rlau tai sơl.

 K’Thiện pà gĭt, tàm ală nam tus suơn sầu riêng rơ̆p pơn jat tai ai geh tơnhào uă pơndrờm mờ tŭ do, lơh sa hìu bơnhă rơ̆p pơn jat tai tam gơl mờ geh priă jền sùm kơ̆ kơl jăp uă rlau pơndrờm mờ tŭ do. Bi K’Thiện, pà gĭt:“Lài mờ tŭ añ tam tờm sầu riêng den să tờm añ neh jòi gĭt nền nòn ngan, dilah tàm bè ờs mờng, ờ gŏ ngui bơta chài tam phan den rơ̆p kal ke ngan. Mơya, tŭ bơcri priă sơng ka sền gàr jat di bơta chài tam phan, tam phan sơltìl niam den tờm sầu riêng rơ̆p cèng wơl priă lơh geh uă. Lòt gan roh bơh 5 tus 6 nam kong bòl glar sơng ka sền gàr, di mờ he kơlôi, suơn sầu riêng bơh hìu bơnhă bi dê neh cèng wơl priă lơh geh uă, giă tăc mờ priă lơh geh ndrờm niam lơm”.

Ồng Ayun Y Hmoan (ồng Sao dê – deh 1957), kra ƀòn Tri Ga, sàh Dliê Yang, kơnhoàl Ea H’leo, càr Dăk Lăk. Uă nam sùm at gơnoar broă kra ƀòn Tri Ga dê, să tờm ồng mờ hìu bơnhă sùm lơh jat niam gùng dà broă lơh bơh Đảng, adat boh lam bơh Dà lơgar dê, hòi jà làng bol tàm ƀòn ờ gŏ di iăt jơnau đơs bơh cau ờ niam dê. Ờ mìng jơh nùs tàm ală broă lơh mpồl bơtiàn, bulah sơnam dờng mơya ồng kung gam jơh nùs bơtàu tơnguh lơh sa hìu bơnhă, lơh krơh ai ală oh kòn kòn sau in. Hìu bơnhă ồng geh 2 lồ kơphê tam tàm bơrlŭ bal mờ uă bơta tờm chi sa plai, pah nam ai priă lơh geh gĭt nđờ rơhiang tơlak đong. Ồng Sao, pà gĭt:“Brơn brài tài ƀòn lơgar he dê ndrờm pin dờn mờ iăt jat ală gùng dà broă lơh bơh Đảng mờ Dà lơgar den he kung chờ hờp ngan. Tàm hìu bơnhă den añ kung pơn jat tai lơh ngan brồ guh, lơh sa, tus nam pa den neh geh broă rơndăp lơh rcang pờ ơnàng bă ù tam kơphê, tam pa wơl ală tờm neh kra, tờm ờ hoan geh cồng nha, añ bulah neh kra mơya kung gam pràn kơl dang sơl, jơh nùs lơh ngan măi rơndeh kông nông lòt lơh broă tàm mìr”.

Sa tềp neh tus, bal mờ làng bol jơh gùt lơgar, làng bol ală ƀòn lơgar Tây Nguyên kung gam hơ hơng rcang wă rò nam pa. Nam pa do, giă tăc ală phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre tờm bè kơphê, tiêu, sầu riêng ndrờm gàr sùm tàm khà bè ờs mờ gơguh uă, dong làng bol geh priă jền uă. Nam pa tus tài bơh hơ̆ mờ sơlơ brơn brài rlau tai.

Ngai lồi nam, hìu bơnhă ồng Điểu Suynh, ơm tàm ƀòn N’Doh, sàh Dăk Wer, kơnhoàl Dăk R’lấp, càr Dăk Nông bơtòm tơrgùm bal, chờ hờp rcang Sa tềp wă rò nam pa. Nam do hìu bơnhă tơnhào uă phan tam tŭ 30 lồ tam kơphê tàm bơrlŭ bal mờ tiêu cèng wơl priă lơh geh rlau 1 tơmàn 200 tơlak đong. Ồng Điểu Suynh pà gĭt, nam do hìu bơnhă añ kung blơi ală Sa tềp tơl làm rlau, chờ bal mờ làng bol tàm ƀòn. Ồng Điểu Suynh, đơs:“Nam pa do, ngan ngồn là dùl nam chờ hờp mờ hìu bơnhă añ mờ làng bol tàm ƀòn N’Doh dê, giă kơphê, tiêu, sầu riêng ndrờm gơguh uă, priă lơh geh làng bol dê niam ngan. Làng bol brơn brài ngan mờ pin dờn kơ̆ cơnđoà mut tàm nam pa mờ kơ̆p kơnờm rơ̆p pơn jat tai geh dùl nam tơnhào uă phan tam tai. Añ kung gờm chờ làng bol jơh gùt làng bol, làng bol tàm ală ƀòn lơgar nam pa ram mhŭ, chờ hờp, lơh geh cồng nha dờng rlau”.

Ồng Võ Ngọc Anh, Atbồ ing Củ tịc Anih duh broă Làng bol xã Dăk Wer pà gĭt, nam pa do lơh sa ƀuơn ngan, ală bơta phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre tờm, bè kơphê, tiêu, sầu riêng ndrờm geh giă, làng bol wă rò Sa tềp hô hơng bơta chờ hờp. Là sàh sơn rờp bơh càr Dăk Nông dê lơh sir broă lơh ƀòn lơgar pa tơnguh uă (tàm nhai 10 nam 2023), đảng ƀộ, gơnoar atbồ mờ làng bol sàh dăk Wer gam pơn jat tai lơh ngan bơt bơtàu tiah ƀòn lơgar pa ngan, pal kis ngan. Ồng Võ Ngọc Anh, pà gĭt:“Jơh gùt Đảng ƀộ, gơnoar atbồ mờ làng bol pơn jat tai rề ơnàng ală broă lơh neh lơh jat niam. Pơn jat tai kờp sền, hòi jà làng bol lơh jat broă lơh bơt bơtàu ƀòn lơgar pa, jơnau kờñ dŭt ndơl nàng làng bol in hờm ram, kis chờ hờp, gàr tơl niam rài kis jŏ jòng”.

7-Neh gơ gơs bè ờs mờng, pah dơ̆ mut tàm tơngai Sa tềp bơhiàn Dà lơgar bơh jơi bơtiàn Việt Nam dê, ƀòn K’Dung, xã H’ra, kơnhoàl Mang Yang, càr Gia Lai den bơyai lơh tai Sa tềp bal tàm hìu rông bơh ƀòn dê. Nùs nhơm Sa tềp ngai sơlơ gơ gơs hô hơng tŭ geh ală mpồl cing mồng bơh ƀòn dê tus bal. Tàm ƀòn kung gam gàr geh 3 mpồl dròng cing mồng, geh: mpồl cing cau kra, mpồl cing ơruh pơnu mờ mpồl cing cau kơnòm să. Mho 30 Sa tềp (nam do là 29 Sa tềp), tŭ broă ƀòn, broă hìu đam bơh nam yau dê neh lơh sir, tơl mpồl làng bol K’Dung đơs ñiŏ chờ hờp hô hơng jà bal mờ gơ̆p tơrgùm wơl tàm hìu rông ờs mờng bơh ƀòn dê, bơnĕ bơnài bal bơta ngoh rơngăc mang cing mồng tơngăc nam yau wă rò nam pa, chờ hờp wă rò nam pa.

Bi Ƀlin, cau tàm mpồl Cing mồng ƀòn K’Dung xã H’ra, kơnhoàl Mang Yang, càr Gia Lai, đơs: “Broă bơyai lơh dròng cing jañ mồng bè do ngan ngồn chờ hờp ngan, tài bơh tơl nă làng bol geh tìp mat, tơm bơh bơr, tìp mat lơh kwèng bal mờ gơ̆p. Làng bol ưn ngài gơnoar atbồ xã, kơnhoàl neh dong kờl nàng làng bol bol añ in bơyai lơh dròng cing jañ mồng, chờ hờp wă rò mang tơngăc nam yau wă rò nam pa. Gơwèt mpồl dròng cing jañ mồng mờ làng bol bol añ do là bơta chờ hờp dờng, dan ưn ngài Đảng, Dà lơgar”.

Tàm Ƀòn naim chài H’Way, sàh Hà Tam, kơnhoàl Đak Pơ, gơwèt rơndăp broă ù tiah bơtàu tơnguh lòt nhơl bơh càr Gia Lai dê. Ƀòn neh geh gơnoar atbồ bơcri priă bơt bơtàu mpồl hìu rông, hìu năc ơm rlô mờ hìu tàñ ồi yau mờ priă tă lơh gĭt nđờ tơmàn đong. Hìu rông geh lơh sir mờ dơm chi mờ rơkàng hìu tìm mờ sơlo. Tàm dơlam hìu rông yồng uă sră jờng rơ, ƀằng khen. Tàm do kung bơcri priă lơh tiah hìu ruồi brài nàng bơtàu tơnguh tàñ ồi kòn cau ờs mờng dê. Bi Nhet- dùl nă làng ƀòn H’ Way pà gĭt, kòn cau Bahnar tàm do sùm prăp gàr mờ ngui niam ală bơta niam chài ờs mờng bơh he dê, bè cing mồng, tàñ ồi kòn cau, tàñ phan... Ngai Sa tềp ờ mìng bơyai lơh tàm hìu bơnhă lơm mờ mpồl bơtiàn ƀòn dê kung geh bơyai lơh bal tàm hìu rông niam chài tai sơl.

Bi Nhet, đơs: “Gùt nam lơh broă bòl glar kal ke rao, jơh nam yau, wă rò nam pa kung bơyai lơh chờ hờp, sa bal, ñô bal, geh iăr sa poăc iar, halà lòt blơi phan sa tàm drà nàng bơyai bal sa ñô nam pa, cribơyai bè rài kis... Tàm ƀòn kung bơyai lơh Sa tềp bal jat mpồl, tơl mpồl bơyai lơh is, klơm mbar, trŭ mbar, sa bal, chờ gờm bal mờ gơ̆p ală bơta niam ngan rlau jơh”.