VOV4.K’ho – Ală nam pa do, bơta gơmù bă brê mờ bơta niam brê dê neh lơh phan sa mờ tiah ơm kis bơh mpồl rơwas tàm càr Daklak dê ngai sơlơ ờ geh, lơh broă sền gàr rơwas tàm càr do gơtìp uă kal ke:

{ùi mho, tơnơ\ tu\ jơh dơ\ pơndiang nac nhơl chờ tàm ngai, rơwas dam Y Khăm Sen (tàm tiah nhơl chờ brê bơnơm tơnau dà Lak) rê ơm rlô hơ đơm mbur chi, sa phan siam mờng quèng ngan là tờm prìt neh geh koh gơl.

Bi Y Winh Êung, cau pơ đàu rơwas Y Khăm Sen pà git, lài do, tơnơ\ pơgap 1 poh pơndiang nac den rơwas geh tơngklàs tàm brê bơh 1 tus 2 poh nàng jòi sa is. Rơwas là phan brê, den tàng phan sa geh is bè nha chi, nhơt, [ang gle geh rlau gùl. Ală nam pa do, phan sa geh is rơwas dê ngai sơlơ ờ geh, ală cau tờm rơwas pal siam tai ală phan bè tờm tơngời, tàu, tờm prìt… Ală bơta phan siam do digơlan tơl bè khà mơya ờ tơl bè bơta pràn să jan in. Bal mờ hơ\, trồ tiah tam gơl ờ git lài, trồ duh rlau mờ lài, bal mờ broă rơwas sùm geh ngui nàng drơng tàm broă nhơl chờ, lơh rơwas ngai sơlơ ờ sô, kis ờ huan jo\ tai:

“Rơwas tu\ do tiah ơm kis gơ dê là brê, mơya brê tu\ do ờ gam geh nha chi, ờ geh [ang, nhơt. Tàm tu\ hơ\ rơwas den sa uă ngan, dùl ngai dùl mang kờp jơh phan sa mờ dà hùc gơ dê, dilah rơwas gam dềt, pràn kơldang den digơlan tus 5 tạ. Tu\ do he ròng den lơh bè lơi nàng gàr tơl phan sa gơ in là di, dilah gàr tơl den he kung geh tơl, mơya sồr he pal bơ tơl tai phan sa geh bòk bè tơngời, prìt. Den hơ\ là bè khà he go\ là gơ hờm, mơya mùl màl den să jan rơwas dê ờ huan pràn mờ bơta gơ jòi sa tàm tiah ơm kis geh is gơ dê.”

Ờ tơl phan sa mờ tiah ơm kis dipal là jơnau lơh rơwas ờ huan pràn tai. Gơwèt mờ rơwas ròng tàm hìu, bu\lah neh geh cau pơ đàu mơya gơ kung gam kờ` ngan tiah ơm kis geh is nàng jòi sa, tam tìp rơwas ndai mờ deh kòn. Tu\ do, ală rơwas hìu do ngai sơlơ dờng sơnam, kra, ờ sô tai, tàm tu\ sùm 30 nam do, tàm Daklak ndrờm bè ờ geh rơwas hìu deh kòn.

Jat tơr gùm kờp, bơh nam 2012 tus tu\ do, Daklak neh geh 10 nơm rơwas hìu chơt, jơnau tờm ngan là tài kra, ờ sô, ờ jai tai halà gơtìp rơwas brê lơh aniai. Jơnau do lơh gơbàn bơta kơ lôi rơcang bè rài tơnơ\ do bơh rơwas hìu dê. Ồng Phạm Văn Thịnh, atbồ phòng sền gàr rơwas hìu, Trung tâm sền gàr rơwas Daklak pà git:

“Tu\ do, bơta làng bol mus kơl brê lơh mìr lơh aniai uă ngan tus tiah ơm kis brê dê, ờ mìng rơwas brê mờ rơwas hìu kung ngai sơlơ ờ tơl phan sa, den tàng pràn să jan rơwas dê kung gơmù uă ngan. Bè broă ròng mờ sền gàr rơwas in den gơ jat tàm phan bơna mờ jơnau git wă kòn bơnus uă ngan. Mơya\, tu\ do tàm Trung tâm sền gàr rơwas den phan bơna kung gam ờ tơl, mìng geh ală phan bơna pal geh lơm. Jơnau git wă bơh cau lơh broă dê den ndrờm bè jơh ală ờ geh jơnau git wă mờng chài bè rơwas den tàng tàm tu\ sơm rơwas in kung gơtìp uă kal ke.”

Tiah ơm kis hat hal, phan sa ờ huan geh ờ mìng lơh aniai tus rơwas hìu mờ gam geh gơ rềng tơn tus ală mpồl rơwas tàm brê tai. Tàm Daklak neh geh uă dơ\ rơwas brê mut mờ lơh aniai tàm ală bă tiah lơh sa bơh làng bol mờ mpồl lơh sa kă bro dê, lơh gơbàn hoàc huơr bè phan tam, phan bơna; geh tu\ gam pơhìn tus màng kis kòn bơnus dê tai.

Jat khà kờp bơh Trung tâm sền gàr rơwas Daklak dê, càr tu\ do geh pơgap 5 mpồl rơwas brê mờ khà bơh 80 tus 100 nơm rơwas, ơm kis mờ ntrờn uă ngan là tàm ù tiah 4 kơnhoàl: Buôn Đôn, Ea Sup, Ea Hleo mờ Cư Mgar. Ồng Huỳnh Trung Luân, Kuang atbồ Trung tâm sền gàr rơwas đơs là, tam dră wơl đah rơwas mờ kòn bơnus ngai sơlơ uă là tài tiah ơm kis geh is rơwas dê ờ huan geh tai:

“Tu\ rơwas mut tàm tiah lơh sa suơn sre bơh làng bol dê, den tàm do tam ờ uă chi tam là phan sa mờ rơwas kờ`, den gơlik geh bơta rơwas lơh aniai lơh gơbàn bơta tam dră wơl đah rơwas mờ kòn bơnus. Dơ\ 2 là tu\ do bơta tiah ơm kis rơwas dê ngai sơlơ gơmù mờ gơtìp tam cah is, den hơ\ kung là dùl tàm ală jơnau mờ rơwas sùm mut tàm ală [òn làng bol ơm kis mờ sùm gơlik geh bơta tam dră wơl mờ làng bol tàm tiah hơ\, lơh aniai tus bơta ngap lơngai tàm [òn ơm kis mờ broă sền gàr rơwas brê.”

Bơh nam 2014, Daklak neh lam lơh rơndap broă jal mhar sền gàr rơwas bơh Trung tâm sền gàr rơwas Daklak lơh cau tờm bơcri priă. Tơnơ\ 5 nam lam lơh, ală cau jak chài neh crap chip ai jơh rơwas hìu tàm càr in nàng sền gròi bè pràn kơldang, atbồ lơh sră nggal cih jơnau tơnggit, kham sơm kòp jat tơngai pơrgon, ai mhàm nàng sền ală bơta bè să jan, lơh kloh ký sinh trùng. Kơlôi sơnơng bơta pràn deh kòn bơh rơwas hìu dê, git go\ geh 8 nơm rơwas hìu tu\ do gam gơtùi deh kòn. Sơm ală tềl sồt să mờ kòp jê tàm rơwas; dong kờl mờ sền gàr rơwas brê gơtìp sồt să. Tu\ do, Trung tâm gam sền gàr, ròng 2 nơm rơwas brê tơnơ\ tu\ dong kờl.

Bơt bơtàu mpồl lơh broă bal đah ală anih lơh broă, mpồl bal, hìu bơnhă mờ cau dùl nă să tàm broă sền gàr tiah ơm kis mờ kung ntrờn lòt bơh rơwas brê dê. Gơwèt mờ brê hìu, càr kung neh rơndap lài ù tiah ting lềng, sền gàr pràn să jan, deh kòn rơwas in tàm kơnhoàl Lak mờ kơnhoàl Buôn Đôn tàm bă ù ơnàng 350 lồ. Jat ồng Cao Chí Công, Phó kuang atbồ Tổng cục Lâm Nghiệp, ală broă lơh bơt bơtàu gùng lòt tiah ơm kis là kuơ màng ngan, nàng lơh gơlik geh tơlik kis dipal rơwas in, ngan là tàm tu\ brê gam ngai sơlơ gơmù uă bè tu\ do:

“Tu\ do, bơta niam brê bơh càr Daklak dê gơmù pơn drờm mờ pơgap mờ do nđờ jơt nam. Pơn yơu, bè brê lài do là 200 khối tàm 1 lồ, mơya tu\ do mìng gam rlau 100 khối tàm 1 lồ, den tàng lơh gơmù bè bơta niam brê dê. Den tàng, phan sa rơwas dê kung ờ huan geh tai. Den tàng tu\ do, bol a` pal lơh gơlik dùl gùng lòt tiah ơm kis, hơ\ là tam ală bơta chi tam rơwas kờ` nàng gơ in geh phan sa. Pơn yơu bè tàm càr Đồng Nai, bol a` tam ală bơta tờm chi, ai tàm Sơn La den bol a` tờ ală rơbòng dà tàm dà croh lòt tàm gùng nàng rơwas in hùc. Do kung là dùl broă nàng lơh gơlik tiah ơm kis rơwas in.”

Jat rơndap broă lơh jal mhar sền gàr rơwas càr Daklak, tus nam 2020, càr neh rơndap lài ù tiah sền gàr gơwèt mờ rơwas brê là mờr 175 rbô lồ, gơwèt mờ rơwas hìu là 350 lồ. Tềng đap bơta geh ngan brê gam ngai sơlơ gơmù bè bă brê mờ bơta niam, broă sền gàr mờ bơt bơtàu tiah ơm kis brê bơnơm mờ phan sa rơ was in là kuơ màng, jal mhar ngan, nàng broă lơh sền gàr rơwas geh lơh kơ\ kơljap sùm.

                                                                          Cau mblàng K’Duẩn