VOV4.K’ho-Lơh broă sa suơn sre, cau lơh broă sa Tây Nguyên gam gơ ơm jrô tàm bơta kal ke tu\ ală gah phan tờm gơtìp gơmù uă ngan bè priă tăc. Là tiah tam kơphê robusta mờ tiêu dờng ngan rlau jơh gùt lơgar, geh tu\ là ơm dơ\ dùl, dơ\ bàr tàm dunia bè cồng nha lơh geh mờ khà phan lơh geh, mơya ală phan bơna sươn sre tờm ờ gam dong geh cau lơh broă sa bơtàu tơnguh rài kis.

Broă lơh lơh broă sa gơhoài jat sùm tàm bơta geh wih geh wơl tam mờ koh…lơh dùl ròt phan lơh geh bơh suơn sre hoàc hươr ờ geh cồng nha, dồs ờ jai tơm ngân hàng dê gơguh tus gi\t nđờ rbô tơmàn. Bơta do gơ sồr kờ` pal sền loh bơta lòng, bơta gam gơkòl, lơh geh bơta gơn kơnờm ai lơh broă sa suơn sre Tây Nguyên in tàm tơngai tàm pơrlòng mờ dunia, nàng gah lơh broă do tàm pơrlòng geh cồng nha, lơh geh bơngă ndrờm pal mờ bơta [uơn.

Mpồl cau lơh báo Anih Jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên cih dùl cih sền go\ tơn “Lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên- Jòi bơta gơn kơnờm ai tu\ tơngai pa in”. Jơnau cih sền go\ ngan “Hoàc hươr ờ geh cồng nha bơngă khà dùl”, đơs bè bơta kal ke ngan bơh 2 gah lơh broă sa tờm ngan rlau jơh Tây Nguyên dê.

Ală rơndeh yờ dăp jrong tiêu tàm kơnhoàl u tiah tam tiêu khà dùl Tây Nguyên là Chư Pưh mờ Chư Sê, càr Gia Lai ngai sơlơ gơguh mhar. Mơya, hơ\ ờ go\ di là bơta `o\ mờ là dà mat bơh cau lơh broă sa dê, tài bơh ală jrong tiêu hơ\ ờ go\ di là nàng tam tiêu mờ là tăc.

                                                                      Jrong tiêu

Dùl lồ jrong tiêu mờ sơmang, pal bơcri 300 tơlak priă, tu\ do tiêu chơ\t, làng bol pal tă mờ tăc cau tiah ndai in lơh jrong pơngàr, geh bơh 60 tus 70 tơlak priă. Bơta sền go\ hơ\ gơlơh bè jơnau yal lài ală cau lơh broă sa sươn sre geh priă tơmàn tàm do ngan ngồn hoàc hươr lơh sa ờ geh cồng nha. Ồng Mai Liệu, ơm tàm thôn Thủy Phú, xã Ia Blứ, kơnhoàl Chư Pưh pà gi\t, tiah tam tiêu tiơng pơnrơ tu\ do neh bòl glar kal ke ngan. Ală cau geh priă tơmàn lài do, tu\ do dồs tàm broă lơh sa, tăc ù, tăc hìu, lời sơrbì [òn lơgar lòt lơh broă apah tiah ngài:

{òn a` tu\ lài mang lòt, ngai lòt. Jơh dùl xã Ia Blứ do tu\ do tă jơh jrong tiêu nàng tơm priă cồng càn dồs. A` geh 9 nă kòn, den dùl nă pal tăc ù, tăc hìu nàng tơm dồs ngân hàng dê. 2 nă sau kòn ùr dê bơsram ơdu\ 12 pal sơrbì bơsram lòt lơh broă, ai bàr pe nă sau kòn klau dê lòt lơh broă tàm Tân Bình, Bình Tân tàm hơđơm ne.

Cau geh priă tơmàn gam gơtìp lơh sa hoàc hươr ờ geh cồng nha den ală cau lơh broă sa geh priă tơlak sơlơ bềng tàm dồs kơnòl, uă cau pal dô mpồn dồs tàm tiah ndai, lơh ală gah broă lơh sa ndai tàm Ia Blứ gơ tàm bơta ờ bơtàu tơnguh. Ồng Phan Văn Linh, Chủ tịch UBND xã Ia Blứ đơs, mờ bơta kal ke tàm rơndăp rơndồl bè tu\ do, lơh sa xã dê ờ hềt gi\t tus tu\ lơi den hơsồng gơtùi bơtàu tơnguh wơl.

Kờ` càn tai tàm ngân hàng den pal ờ geh dồs kal ke lùp, pal lòt càn cồng uă đah bơdìh. Tơnơ\ dùl nam den gơ gơguh tai tus gi\t nđờ. 2 nam, 3 nam do là dồs tàm rơndăp tàm rơndồl bè hơ\. Làng bol lơh broă sa tu\ do tìp uă ngan kal ke.

Ndrờm bal rài kis mờ Chu Pưh, tàm kơnhoàl Dăk Song, càr Dăk Nông, dùl tiah tam uă ngan tiêu ndai bơh Tây Nguyên dê, cau lơh broă sa kung pờ mat là sền go\ jù mung dồs kơnòl uă ngan. Jat ồng Nguyễn Hữu Thiện, Kuang atbồ thôn Dăk Kual 5, xã Dăk N’Drung, kơnhoàl Dăk Song, ờ hềt tu\ lơi làng bol tàm do gơtìp wơl dồs kơnòl uă mờ roh bơta tơl pràn tơm dồs bè tu\ do.

Tu\ do, làng bol dồs ngân hàng dê hìu uă ngan là 3 tơmàn nggùl, hìu dùl êt kung tus 100 tơlak priă. Tu\ do làng bol ờ gi\t anih lơi nàng tơm dồs.

                                                                ~jrong tiêu lơh pơn gàr

Tây Nguyên tu\ do geh 90 rbô lồ tiêu, kờp jơh priă tă bơcri rlau 30 rbô tơmàn. Pơgăp nggùl bă tiêu do mu\t tàm tơngai geh plai tu\ drà kă bro tiêu gơmù uă ngan, kòp bơtờp làm bă tiah, lơh cau lơh broă sa hoàc hươr uă ngan, kal ke ngan tơm dồs bơcri lơh. Tàm 5 càr Tây Nguyên, cau lơh broă sa càr Gia Lai geh khà dồs bơcri lơh tiêu uă ngan rlau jơh. Jat jơnau yal bơh UBND càr Gia Lai dê yal mờ cau lơh báo in tàm lồi nhai 3 pa do, cau lơh broă sa lơh tiêu tàm càr do gam dồs ngân hàng 4.200 tơmàn bal mờ 2 rbô 300 tơmàn là dồs kal ke lùp.

Bal mờ ală jơnau jê sồt muăt jrùm ngan bơh gah lơh tiêu geh tus 2/3 tiêu lơh geh tàm dunia, bồ nhai 12 nam 2018, tàm dùl dơ\ cribơyai tàm [òn dờng Hồ Chí Minh, ồng Nguyễn Xuân Cường, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn neh pal đơs wih đơs wơl: Bơh tu\ do tờm tiêu ba` ntoăt jat khà mờ pal ntoăt jat bơta niam, cồng nha.

Pal kơlôi rcăng ngan là jơnau ntoăt jat khà, gơmù bơta kuơ, ờ go\ di là jơnau is bơh tờm tiêu dê mờ uă bơta phan lơh geh bơh sươn sre ndai tàm Tây Nguyên dê sơl. Ồng Lê Viết Hùng, Kuang atbồ Simexco Dăk Lăk dê là mpồl tăc kơphê mờ lơgar ndai dờng dơ\ 2 tàm Việt Nam pà gi\t, broă lơh gơlik mờ kă bro kơphê, phan lơh geh bơh sươn sre tờm khà dùl bơh tiah do dê kung gam kal ke ngan tài bơh priă tă sùm gơmù lơyah ngan. Kal ke do kung geh jơnau bơh broă ờ gròi sền geh khà gah phan, ală khà tơrgùm kờp ờ jat thàn bơta geh ngan:

Kàl pa do, jat tơrgùm kờp bơh Bộ Nông nghiệp dê, phan lơh geh bơh gùt lơgar dê là 1 tơlak 500 rbô tấn kơphê gar. Mơya tàm bơta geh ngan den là uă rlau uă ngan, pal tus dì 1 tơlak 800 rbô tấn. Den tàng ală bơta tơrgùm kờp ờ go\ dipal, neh lơh tus ală rơndăp gùng dà bè jo\ jòng kă bro ờ lơh geh bơta geh kuơ ngan bơh gah phan dê.

Kung ndrờm bal bơta kơlôi rcăng bè bơta gơmù priă jền gah phan, ồng Nguyễn Minh Đường, Kuang atbồ Công ty TNHH Tăc phan lơh geh bơh sươn sre mờ lơgar ndai Tây Nguyên đơs là, dilah pơn jat tai bơta geh ngan do, gah lơh kơphê geh mu\t tàm tu\ tơngai kal ke tài bơh priă tăc gơmù sùm.

Tơngai tu\ do, kơphê ờ geh cồng den tàng cau lơh broă sa ờ huan tăc. Lơh sa ờ geh cồng den tàng tơngai tus geh tơrmù wơl halà tam gơl chi tam. Mu\t tàm tơngai tam gơl chi tam den gah kơphê geh gơtìp kal ke tàm jơnau tăc phan ai drà kă bro in. Ờ jo\ tai cau lơh broă sa tam gơl lơh gah phan chi tam ndai. Gah kơphê geh tìp kal ke lơh gơlik phan tăc mờ drà kă bro in.

Ntoăt jat khà, ờ lơh jat rơndăp ù tiah ai tam gi\t nđờ jơ\t rbô lồ, gi\t nđờ rhiang rbô lồ mìng tàm tơngai lơyah ngan, là gùng lòt gơlam tus tung lơtăng bơh lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên dê. Halà đơs bơta ndai, ngan broă Tây Nguyên sơrbac mhar brồ guh ơm khà lam lài bè cồng nha lơh geh mờ phan lơh geh tàm bàr pe gah phan, là jơnau gơlam tus lơh sa hoàc hươr ờ geh cồng nha plai soh ngan tơnơ\ hơ\. Bơta geh ngan do gơ sồr pal jơh nùs mờ jơnau lùp: `chi bơh tài rơndăp ù tiah lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên tàm do sùm gơtìp ờ lơh jat taih? Bơh hơ\ geh gơdờp dipal, ai lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên bơtàu tơnguh mơkung ngac ngar mờ niam chài ngan, cèng wơl ală bơta kuơ dipal.

Cau mblàng Lơ Mu K’Yến