VOV.K’ho- Uă ƀòn lơgar tàm Tây Nguyên, ngan là tiah sar lơgar ngài, jơnau tam bau gờñ mờ bau mờ cau rềp jơi nòi bal kung gam geh sùm, gơ lòt jăt sùm jŏ jòng. Bơta do ờ mìng lơh gơlik ală jơnau gơlời wơl tus rài kis, lơh sa mờ gam lơh gơrềng tai tus bơta bơtàu tơnguh mờ jơi nòi dê. Kơnòm dềt pa dờng neh tơn bau tơn, deh ală kòn rơgai rơgong ờ pràn ngan; Kòn mê lŏ, kòn wa, kòn mơi tam bau mờ gơ̆p, deh ală kòn gơtìp ờ niam tàm să jan, lơbơn ñâm ñô. Tềng đăp bơta geh ngan do, ngai 14/4/2015, Thủ tướng Chính phủ neh ai lơh jăt Kơrnoăt sồ 498 kĭ rơndăp broă lơh “Tơrmù ƀà jơnau bau gờñ mờ bau mờ cau rềp jơi nòi bal tàm tiah jơi bơtiàn kòn cau dùl êt nă cau tơngai bơh nam 2015- 2025”. Neh 07 nam lơh jăt, mơya cồng nha bơh rơndăp broă lơh do dê gam ơm tàm khà dùl êt ngan.

Cau ùr soh àu kuh jù, sŏ căp jơnhoa, să jan rơgai rơgong ngan gam lơh ngan khồm ồs tềng bơnhă ồs. Ngkời mă kòn; dùl đah tê tơyung ơyuñ. Tềng ơyuñ do kung geh sơl dùl nă kòn dềt di 3 sơnam gam ñìm bơthì ngan. Geh tai 2 nă kòn ơm nggui tềng bềl sèt dă tàm gùl bơnàng hìu. Hìu gơlơh rơyòp rơyòi ngan, àng tơngai gơ jroh tơn bơh ală trồm bluh bơh ală rơkàng hìu lơh mờ kiă, lơh gơs là tềl àng tơngai jroh duh ngan tàm glah gơm duh rơm băc dà. Dờp wơl jơnau lùp còp bơh bol hi dê; bi ai măt sền tơnơ̆ hơ̆ tơngơk bồ. Bi là Thị Mị. Mị ờ git đơs dà yoan. Bau nam 14 sơnam, tŭ do neh geh 4 nă kòn. Ală dơ̆ deh kòn, Mị mìng gĭt ngkề jê ngan is dùl nă să tàm dùl nơm hìu kù bơh bơklau dê lơh cang ing tềng mìr. 6 dơ̆ deh kòn, ròng geh 4 nă lơm. Thị Mị yal: Añ ờ kờñ deh kòn tai. Mơya bơklau sồr sùm añ pal deh, den tàng añ deh. Tài bơh añ ờ gŏ lơh jăt broă lơh deh dùh di kơrhia tàm hìu bơnhă.

Rài kis bè bi Thị Mị dê ờ gŏ di là jơnau is tàm thôn 14, xã Cư Kƀang, kơnhoàl tiah nhàr lơgar Ea Súp, càr Dăk Lăk dê ờ. Ea Súp geh uă jơi bơtiàn ơm kis bal, cau Rơđê, Jrai, Bahnar, M’nông là jơi bơtiàn ơm kis bơh jŏ tàm do; cau Yoan, cau Mông, cau Thái, cau Tày...tus ơm kis lơh sa tơnơ̆ ngai dà lơgar tơrgùm dùl. Mò Hoàng Thị Châm là kuang bàng lơh broă tàm Cơldŭ lơh broă Ủy ban Nhân dân xã Cư Kƀang dê pà gĭt: Mìng bơh bồ nam 2020 tus tŭ do lơm, thôn 14 neh geh 4 nă cau bau gờñ. Cau ùr tàm do deh kòn dơ̆ 4, dơ̆ pram là uă ngan. Mò Hoàng Thị Châm, yal: Kung gam sơl jơnau là cau ùr geh bun mờ ờ gŏ bài kờñ lòt kham bun. Hơ̆ sồng deh tàm sre, tàm hìu sơndìp mờ ờ gŏ tus tàm hìu sơnơm xã nàng deh. Mờ geh tai piang sàu, àu soh ai kòn in. Kòn he deh, ờ geh wil tơl bè kòn cau dê, mơya kung gam deh sùm sơl.

Dùl nă cau bau bơh gờñ gơbàn tàm bồ nam do tàm thôn 14, xã Cư Kƀang, hơ̆ là Vừ Thị Thám, bau tàm nhai 02 nam 2021, tŭ do gam geh bun tàm nhai dơ̆ pram. Tŭ bol añ tus tàm hìu, sau ờ hềt tus 15 sơnam do gam nggui tềng hơđơm tờm pơ ồ bal mờ bol kơnòm kòn se tơrgùm jơh să sền tàm điện thoại ñŏ ndah dờng ngan. Gŏ bol añ, muh mat kơnòm lơi kơnòm hơ̆ kung gơlơh ƀàs sìl lơm...Thám neh sơrbì bơsram pơgăp mờ do 2 nam, tŭ hơ̆ pa rơ̆p bơsram ơdŭ 5 lơm. Bau mơya ờ geh lơh sră tam bau. Geh bun neh rlau 5 nhai kung gam ờ hềt dơ̆ lơi tus hờ hìu sơnơm xã nàng kham. Thám ƀàs sìl đơs: Tài bơh ờ kờñ bơsram tai. Oh mi gal ir den tàng bèp đơs là pal sơrbì bơsram. Bèp đơs là neh geh 2 nă klau bi lòt bơsram, den tàng sơrbì bơsram sền gàr bàr nă oh dềt. Ơi, oh bau bơh nhai 2, ờ gŏ lơh sră cih mat tam bau ờ.

Bi Hoàng Thị Si, cau lơh broă bal khà kờp làng bol bơh xã Cư Kƀang dê tàm thôn 14, pà gĭt: Ùr bơklau A Sin geh uă kòn ngan rlau jơh tàm thôn do, geh tus 13 nă tơn. Làng bol tàm do sùm đơs là, gal kòn den geh uă phan bơna jơtài, den tàng uă ngan ùr bơklau geh bơh 6 tus 7 nă kòn. Ùr bơklau lơi ờ hềt geh kòn klau den lơh ngan nàng deh geh kòn klau. Uă kòn klau sơlơ niam. Bi Hoàng Thị Si, đơs: Tàm tŭ mblàng yal bè jơnau bau gờñ den kal ke ngan. Làng bol uă ngan ờ gŏ gĭt đơs dà yoan, khi ờ wă. Tŭ mờ đơs, khi mìng tơngơh bồ lơm đơs là wờng, mìng sơnđan là gĭt gời lơm den mìng lời tàm hơ̆ bè hơ̆ lơm, tơnơ̆ hơ̆ khi ờ gŏ iăt.

Hìu bơh A Lềnh dê tàm rềp ƀòn Ea Uôn, xã Cư Pui, kơnhoàl Krông Bông, càr Dăk Lăk. Hìu geh rơkàng tìm mờ sơlo, kơlik hìu lơh mờ găc thẻ, bă hìu ơnàng ờ hềt tus 16 thơk vuông. Hìu ờ geh dùl phan lơi bơdìh mờ jơnờng neh mờr pă geh ơn dùl đah hìu, ơn rềp bal tềng hơ̆ là bơnhă trŭ gơm phan sa. Hơ̆ sồng, pềs, yoas, wơu, mờ phan ngui lòt brê phan den ơn ntàu, phan den ơn tơm bĭc dùl anih. Nam 2013, A Lềnh bau mờ Vàng Thị Phượng. Tŭ hơ̆, A Lềnh 16 sơnam, ai Phượng den 13 sơnam. Nam 2019, Phượng neh geh bun kòn dơ̆ pe den hơ̆ sồng tơl sơnam lòt tus hờ Ủy ƀan Nhân dân xã nàng lơh sră cih mat tam bau mờ lơh sră cih mat nam deh ai ală kòn in.

A Lềnh yal: Nam lài geh cau tàm ƀòn ai jồm 5 sàu ù nàng tam dùl kàl bùm blàng, rlau 10 nhai sơngka sền gàr, tơnhàu mờ tăc geh 17 tơlak đong. Bàr nă ùr bơklau lời 12 tơlak đong nàng blơi kòn kơnrồ rê ròng. Tŭ do, kòn kơnrồ neh dờng, mờ gam geh bun. Ờ geh mìr, ờ geh sre, phan bơna mìng dùl nơm kơnrồ lơm. Hìu 5 nă cau mơya mìng kơnờm jơh lơm tàm priă lòt lơh broă apah pah ngai bơh  A Lềnh dê. Jơh dùl nam do, cau lòt ƀòn dờng lơh sa tŭ do wơl dô rê wơl tàm ƀòn. Khi cèng kòp Covid-19 rê jăt bal. Xã bơtờp kòp, gơtìp wàng se mờr dùl nhai tơn. Rài kis neh kal ke tŭ do sơlơ kal ke rlau, bàr pe nhai tơn khà ngai Lềnh geh apah lòt pŏ ù, jì nhơ̆t mìng kờp ờ hềt tus 5 nau tê.

A Lềnh, đơs: Bàr nă kòn do, dùl nă bơsram ơdŭ 1, ai kòn do den bơsram mẫu giáo. Tŭ do, hìu bơnhă añ gam kal ke ờ geh phe sa. Bal mờ hơ̆ tai, tŭ do oh mi bol khi lòt jòi ƀang brê den bàr nă ùr bơklau añ kung lòt bal sơl. Drim lòt, tus 6, 7 jiơ mang den rê tus hìu. Bàr nă ùr bơklau añ lòt den tăc geh bàr rơhiang rbô đong, rê blơi geh phe sa đau bàr pe ngai.

Bi Vương Thị Nhung là Kuang ătbồ Mpồl cau ùr ƀòn Ea Uôn pà gĭt: Ea Uôn geh 328 hìu bơnhă, bal mờ rlau 2 rbô nă cau. Lơh sa bơh làng bol dê tàm do kal ke ngan, jơh ală là hìu rƀah lơm, mờ mờr ndrờm bè hìu rƀah. Jơh dùl ƀòn geh tus rlau 50 yô ùr bơklau bau tŭ ờ hềt tus sơnam ai bau. Tàm nam 2021 do kung neh geh 2 yô ùr bơklau bau gờñ ờ hềt tus sơnam ai bau. Jơh ală ùr bơklau tàm do ndrờm geh bơh 4 nă kòn rlau hơđang. Neh rƀah mờ deh uă kòn tai den sơlơ rƀah rƀừp ngan tai. Bi Vương Thị Nhung, yal: Uă tŭ añ lòt mblàng yal, sồr pơ ùr lòt ơn kòng pleh bun halà ngui phan deh dùh di kơrhia tàm hìu bơnhă. Uă cau là bơklau bol khi gam đơs lah bal he tơn ih.

Phó Giáo sư- Tiến sĩ mò Ƀuôn Krông Tuyết Nhung- Phó Kuang ătbồ Anih tờm Jak chài Mpồl bơtiàn mờ Bơta niam chài kòn bơnus Hìu bơsram dờng Đại học Tây Nguyên dê gam bal mờ ală cau lơh broă bal kơlôi sơnơng jơnau jak chài bè jơnau geh ngan bau gờñ mờ bau mờ cau rềp jơi nòi bal, đơs bè do: Ală cau lòt mblàng yal Adat Gùng tam bau mờ hìu bơnhă mìng là kuang bàng cau Yoan lơm. Ai cau kòn cau tàm să tờm ƀòn lơgar hơ̆ den khà cau lơh broă do là dùl êt ngan. Tàm do lơh gơlik geh bơta ờ tàm wă wờng gơ̆p tàm broă mblàng yal, bè hơ̆ den làng bol mbè gơtùi mờ gĭt geh. Broă là bol he pal sền swì geh bơta geh ngan, bơta ngan ngồn gơ gam geh nđờ bơnah rhiang? Nàng hơ̆ sồng gĭt nền jơnau tờm ngan bơh gơ dê là bơta lơi? Bol he pal tơnguh uă bơta gĭt wă bơh broă tơnguh tai gơnoar broă bơh bơto bơtê, mblàng yal dê. Dơ̆ bàr tai là ai bơta jak ƀòn lơgar mŭt tàm broă lơh bơto bơtê bơh tiah hơ̆ dê. Cau cih lơh broă rơndăp lơh den pal là cau gĭt wă jrô bè bơta niam chài jơi bơtiàn dê, bè bơhiàn adat mờng quèng bơh yau. Tàm hơ̆, pal sền uă tus broă pơgồp bal đah ală cau jak mờ cau gĭt wă bè bơta jak ƀòn lơgar dê ngan ngồn mờ ală cau pơgru nàng cih sră nggal dipal mờ tơl tiah.

Dùl bơta geh ngan là gơnoar ătbồ ală xã, kơnhoàl tàm càr Dăk Lăk ờ hềt bơsong dùl nă cau lơi bau gờñ gơbàn tàm tiah he dê jăt bơta lơh glài geh cih tàm Kơrnoăt sồ 110, ngai 24/09/2013 bơh Chính phủ dê. Khi bè ờs lời dùl đah tus dì tŭ cau mè tơl sơnam lơh sră cih mat tam bau. Ngan bơh bơta do neh lơh gơlik tai uă ngan cau mè gơlơh bè Thị Mị, ngai pah ngai sùm ơm tàm bơnhă ồs, ngkời mă kòn, tê tơnyung ơyuñ. Muăt jrùm săp pơnđiang kòn.

Cau cih VOV Tây Nguyên- Cau mblàng Lơ Mu K’Yến