VOV4.K’ho - Tàm nùs nhơm bơh cau lơgar Việt Nam bơh lài tus tŭ do dê, tiah nhàr dà lơgar là tiah neh gơlik uă ngan dà kơlhề bal mờ poăc să bơh ồng pàng dê tàm broă rề ơnàng ù tiah mờ sền gàr tơl ù tiah Dà lơgar. Tàm tiah do geh ndu gơnrơh mờ pơnyờ să ngan. Ală nam do, geh ờ uă tiah neh ngui bơta kuơ niam bơnĕ bơh mpồng nhàr dà lơgar, ñjrong nhàr dà lơgar nàng lơh nhơl chờ, nàng tơnguh bơtàu broă lơh sa ƀòn lơgar dê. Bơta do ờ mìng pơgồp bal tàm broă prăp gàr, lơh gơguh bơta kuơ niam ù tiah geh is, bơta kuơ chài rơgơi tàm tiah nàr dà lơgar mờ gam geh kuơ tàm broă tơnguh broă tìp bal đah ală jơi bơtiàn kòn cau, tơnguh mờ gàr niam bơta lơngăp lơngai dà lơgar. Kuơ màng, broă ai geh bơta ƀuơn ai cau năc in tus sền ñjrong kơ, ñjrong nhàr dà lơgar kung lơh ală làng bol geh tai nùs nhơm git wă tàm broă kờñ gơboh mờ pơnyờ să mờ dà lơgar dê.

Lơgar Việt Nam geh gùng nhàr dà lơgar tàm ù gờl jòng là 4 rơbô 550 kơi sồ, rềp mờ 3 lơgar: Lo, Lào mờ Campuchia. Do geh sền là bơta ƀuơn tàm broă tơnguh bơtàu nhơl chờ, kuơ màng là nhơl chờ tiah jăt gah nhàr dà lơgar. Ală nam do, nàng lơh geh bơta geh do, Tổng cục Du lịch neh lơh jăt uă broă dong kờl ală càr jăt gah nhàr dà lơgar chồl pràn broă yal broă nhơl chờ bơh ală broă lơh bè: Pơrlòng, lơh chờ drà ràng tơlik, ràng tơlik nhơl chờ, bơyai lơh ală broă lơh chờ chài rơgơi, ală mpồl kuang bàng tus sền nàng yal ală tiah nhơl chờ sinh thái, rài lài do mờ jòi nàng git bè bơta niam chài rơgơi kòn cau mờ uă bơhiàn, broă lơh yàng, phan sa krơi is, bơkah. Kơnờm mờ hơ̆ mờ bơta niam rài kis làng bol tàm uă tiah neh geh tơnguh uă, broă lơh bơ̆t bơtàu broă lơh phan bơna kung tơnguh bơtàu, lơh tam gơl muh măt mờ ai geh broă lơh uă làng bol kis tàm tiah nhàr dà lơgar in.

Bơh jŏ ngan, Trùng Khánh-Cao Bằng neh geh git tus mờ bă ù tiah niam, geh croh dà, bơnơm ñhoa, geh bơta ngềt ngơ̆t bơh bă ală brê, croh dà, dà dờng. Mờ kuơ màng ngan, tàm tiah do gam là tiah ơm kis jŏ bơh lài do ală jơi bơtiàn kòn cau bal mờ ală bơta chài rơgơi geh uă bơta niam. Mờ dùl bă ù geh tơl bơta niam bè hơ̆, tàm ală nam do, nhơl chờ mpồl bơtiàn neh mờ gam gơs gùng dà broă lơh pa, gùng pa nàng bơ̆t bơtàu tơnguh bơtàu lơh sa nhơl chờ tàm do dê. Mờ lŏ Hoàng Lan, dùl nă cau kòn cau Nùng den đơs, lơh homestay là gùng dà broă lơh rềp ngan, jơh nùs nhơm nàng gơtùi yal tiah niam, phan sa bơkah mờ bơta chài rơgơi tàm tiah do dê tus mờ cau năc tus bơh ală tiah tàm gùt lơgar.

Kis tềng gah dà dờng Quây Sơn niam bơnĕ mờ bă sre kòi neh dum jòng là dùl hìu hờ đang ờs mờng bơh lŏ Hoàng Lan-dùl nă cau jơh nùs nhơm broă tơnguh bơtàu nhơl chờ mpồl bơtiàn tàm do dê. Hìu geh lơh niam tàm gùl dòr bơnơm sơlơ lơh ală cau lơi lòt tus tàm do ndrờm gơlơh geh kuơ màng mùl màl bơh broă rê kis rềp mờ ƀlàng sre niam bơnĕ. Mờ lŏ Lan, broă lơh homestay là gùng dà broă lơh rềp ngan, di pal ngan nàng gơtùi yal bơta niam bơh ù tiah, phan sa bơkah mờ bơta chài rơgơi ƀòn lơgar dê tus mờ cau năc tàm lơgar bal mờ lơgar bơdìh. “Tŭ neh geh jơnau kơlôi sơnơng kờñ lơh homestay do den mùl màl geh bơh broă kờñ gơboh mờ ƀòn lơgar, kờñ tơnơ̆ mờ broă neh lòt bơsram rê den he kờñ rê bơ̆t bơtàu lơh sa mờ làng bol. Đàm Thủy kung là tiah niam, geh ñrùh Bản Giốc pơnrơ ngan, geh uă cau năc nhơl chờ tus den kung tài bơta gơboh kờñ mờ ƀòn lơgar mờ bơh ƀòn lơgar den geh dùl nơm ñrùh niam neh lơh gơs dùl homestay tềng gah dà dờng Quây Sơn, do là dà dờng hòr tus tềng ñrùh. Añ kung kờñ là yal mờ ală bơyô dunia mờ tàm lơgar in git bè ală rùp niam bơh ñrùh Bản Giốc do bè bơhiàn bè rài kis bơh làng bol kis tàm càr Cao Bằng đơs bal mờ làng bol kòn cau Tày, Nùng kis tàm tiah Đàm Thủy đơs is”.

Tus tàm do, cau năc geh sa ală phan sa ờs mờng geh lơh bơh ală phan neh geh lài tàm tiah do dê. Mìng là geh ờ uă phe mbar neh geh tam lài, mơya bơh broă lơh chài neh gơs ală phan sa bơkah thồm, niam. “Tiah Trùng Khánh là tiah hờ đah măt tơngai lik, là dùl tàm ală tiah bè phan sa geh uă bơta ngan. Làng bol gơtùi ngui mbar ong do lơh geh uă ngan bơta ƀañ bè bañ dày, ƀañ chưng, ală bơta ƀan chàng do đơs bal mờ geh uă bơta ngan. Tàm ù tiah do lơh mbar geh uă bơta dà kung niam bơh làng bol lơh gơs tàm ală ngai ñô sa chờ satềp Thanh Minh. Bơdìh hơ̆ tai, tŭ geh cau năc git tus tàm càr Cao Bằng geh pơnrơ ngan bè mbar ong den geh làng bol gơtùi tăc tơn, hơ̆ kung là dùl broă lơh geh sền là kă bro bơh làng bol dê, kung cèng geh priă ai làng bol tam mbar ong in”.

Là cau kòn cau Nùng, neh geh tŭ lòt bơsram hờ lơgar bơdìh mờ tŭ do lŏ kung gam pơn jăt tai lơh broă mblàng jơnau đơs. Mơya pah tŭ ru, lŏ Lan kung gam geh bơta mờng đềt mềr mờ suơn mờ sre. Ală sre geh tam is, tơwès is kòi neh lơh dơ̆ sào sa gơs bơkah ngan rơlao, geh tŭ hơ̆ gam là broă lơh lŏ dê nàng cau năc gơtùi tus lơh broă broă lơh tàm suơn, tàm sre tiah do dê. “Gar gus trŭ bal mờ mbar ong là bàr bơta phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre geh pơnrơ ngan tàm tiah do dê den tŭ do kung geh uă ngan cau sền gròi mờ làng bol tŭ do kung sền gròi ngan sơl, làng bol kung neh bơcri priă nàng tam tàm ală bă brê gar gus do mờ bơcri priă tam, ala kòi bè ờs gơs kòi mbar ong den bơh broă lơh do he kung gơtùi yal nàng cau năc in sơl, di gơlan là tàm dùl dơ̆ lòt lơh broă. Den do là bă sre tàm do gam tàm kàl tơnhào den he gơtùi ai cau năc in tus sền mờ tơwès kòi mờ sào sa bal tơn, hìu nhă tŭ lơi kung neh geh rơcang lài. Di lah ờ den bơdìh mờ gar gus den tŭ do kung neh geh uă, ală bơyô tus nhơl chờ kung gơtùi tus sền tiah tam gar gus do, hơ̆ là bơta broă lơh drơng ala tiah Đàm Thủy gam tơnguh bơtàu ngan”.

Kuơ màng bè dùl nă cau geh uă bơta kờñ gơboh ngan mờ bơta chài rơgơi ƀòn lơgar den tàng pah dơ̆ geh săp ntas đờng tính, pah dơ̆ geh jơnau đơs pơn đik Dá Hai ndrờm lơh nùs nhơm lŏ ngoh rơngăc ngar. Tŭ tus bồ nam, hìu hờ đang do gơs anih nàng lŏ wă ală cau chài neh kra bơh tàm ală ƀòn tus tàm do nàng đơs crih tamya. Hơ̆ là broă mờ lŏ kờñ ưn ngài gơwèt mờ ală rơnàng cau chài neh dờng sơnam, kung là nàng prăp gàr mờ tam pà bal mờ ală jơnau đơs pơn đik ờs mờng bơh cau Tày, Nùng dê: “Bè bơta chài rơgơi den làng bol tàm ƀòn geh pơnrơ ngan là đơs jơnau pơn đik bè Hà Lều. Hơ̆ là jơnau đơs pơn đik mờ tŭ do kung neh roh, ai ală rơnàng oh kòn, kòn sao do in gơtùi là gơboh kờñ mờ jơnau đơs hà lều do, den geh bơyai lơh ală dơ̆ tìp bal đơs jơnau pơn đik bơh ală mò ồng mờ jà ală oh kòn, kòn sao tàm ƀòn tus nàng ală kòn sao in git là he gam prăp ală jơnau đơs Hà Lều nàng kòn sao in. Ală kòn sao kung gơboh den ală mò ồng geh bơto wơl kòn sao in, den hơ̆ là dùl tàm ală bơta mờ ƀòn do gam lơh ngan nàng prăp gàr bơta niam chài bơh ƀòn yau mờ he gam ơm kis do dê”.

Tàm rài kis, bŭ lah tơngai lòt jăt sùm tài geh git nđờ bơta glar bòl bơh rài kis lơh broă sa mờ lơh bơta chài rơgơi ờs mờng rơhời gơtìp roh, mơya di gơlan do, tơngai gơlơh bè gơ-ơm wơl, bè dà dờng, bă sre, bè nùs nhơm mờ plai nùs kờñ gơboh mờ rài kis rài yau.

Cau mblàng Ndong Brawl