VOV4.K’ho – Trồ prang dờng soat dà gơ tàm pơn jat sùm bơh nam do tus nam ndai, bơta soat dà kơn jơ\ ngan tàm kàl prang, soat dà tàm kàl mìu là ală bơta neh mờ gam gơlik geh tàm Tây Nguyên tàm nđờ nam do. Gơ tam gơl gơs ù bràs là bơta geh đơs lài digơlan gơlik geh tàm Tây Nguyên tàm tơngai tơnơ\ do ờ jo\ dilah ờ geh broă lơh lơh niam. Tài bơh `chi mờ bơta trồ prang dờng soat dà tàm Tây Nguyên gơlik geh kal ke bè hơ\, pơn jat tai ròt jơnau cih “Tây Nguyên kong mờ trồ prang dờng soat dà: Broă lơh lơi ai 2 tơlak lồ chi tam in”, Công Bắc, cau cih [a\u Anih jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên geh mblàng lơh loh bơta geh ngan “Roh brê, ờ jat broă rơndap lơh, atbồ ờ niam, trồ prang soat dà gơ tàm pơn jat sùm.
Ua\ nam do, ală cau khoa học neh sùm đơs lài bè bơta roh brê gơ jat bal mờ tam gơl trồ tiah, gơguh ua\ khà hoàc huơr tài bơh trồ prang dờng soat dà tàm tiah Tây Nguyên. Jat khà kờp bơh Viện lùp sền mờ rơndap ù tiah brê, tơngai bơh nam 1992 tus nam 2015, tiah Tây Nguyên roh 1 tơlak lồ brê. Mìng is tơngai bơh nam 2010 tus nam 2015, kờp bal pah nam, Tây Nguyên roh tus 92 rbô lồ brê.
Tiến sĩ Nguyễn Huy Dũng, Phó Kuang atbồ Viện lùp sền mờ rơndap ù tiah brê pà git, roh brê là jơnau tờm ngan lơh gơbàn tam gơl trồ tiah, trồ prang dờng soat dà dờng ngan bè tơngai lài tàm tiah Tây Nguyên: “Gơ wèt mờ tiah Tây Nguyên, bol he sền go\ là, tàm tơngai pa do, tài bơh bă brê gơmù, kờp bal mờ bơta niam mờ khà. Bol he gơtùi ờ kờp tus tam gơl trồ tiah gùt plai ù, là tam gơl jat bơta ờs mờng dờng ngan, bol he ờ gơtùi dră wơl mờ mìng jòi broă nàng sơndră mờ tơrmù [à. Mơya tam gơl trồ tiah bơh tiah Tây Nguyên dê là dùl tàm ală tờm ngan kung gam là roh brê”.
Tơngai bơh nam 1992 tus nam 2015, Tây Nguyên roh 1 tơlak lồ brê
Mùl màl ai go\, broă brê bồ tô tàm Tây Nguyên neh mờ gam gơtìp kơl mus jơh jơh ală “Kơldung dà geh is” hời rơhời roh jơh, ờ gam tai, ală “kơldung dà bơh kòn bơnus lơh gơlik” là ală broă lơh tơnau bơ tơt dơng dà, rbòng dà, tơnau dơng dà bơh hìu ma\i pờ tơlik ồs đèng kung soat jơh. Tơnau dơng dà hìu ma\i pờ tơlik ồs đèng An Khê – Ka Nak, là tơnau dơng dà dờng ngan rlau jơh tàm tiah dà dờng Srêpôk kung neh geh tu\ gơ hoài soat tơn. Dùl ròt bơ tơt rbòng dà dềt mờ dimơ tàm tiah dà dờng do ờ jai nàng drơng tơl dà [ồm tàm tơngai kàl prang. Roh brê dùl bă ur ar gam lơh ua\ tiah tàm Tây Nguyên soat jơh dà, digơlan gơtìp tam gơl gơs ù bràs.
Tơnơ\ 35 nam ơm kis tàm Tây Nguyên, ồng Nguyễn Đại Ngọc, ơm tàm xã Ia Hrung, kơnhòal Ia Grai, càr Gia Lai [uơn ngan sền go\, tu\ ală bă brê rơcang gàr bồ tô, brê bồ tồ roh jơh, den bơta trồ prang dờng soat dà ngai sơlơ kơn jơ\ rlau: “Brê rơcang gàr bồ tô, brê bồ tô bol he dê den tu\ do ờ gam tai, den tàng ờ gơtùi gàr dà, mìu kàr lơi den gơ cò pơr dô jơh tơn, ờ gơtùi gàr dà. Dà cat tàm ù, dà đang mat ù dùl êt ngan. Tu\ do, ală tơnau dơng dà ndrờm tàm bơta soat jơh bè do lơm. Mờ 3 nam do sùm den trồ prang dơng soat dà gơlik geh sùm”.
Tu\ bă brê gơmù mhar den bă ù tam chi công nghiệp tàm Tây Nguyên gơguh ua\ mhar ngan mờ jơh ală bơta chi tam tàm tiah do neh ờ jat broă rơndap lơh. Tàm hơ\, tờm kơphe geh rơndap tus nam 2020 là pơgap 450 rbô lồ mơya tus lồi nam 2019 neh gơguh tus pơgap 600 rbô lồ, sơr lèt rlau 150 rbô lồ. Tờm tiêu, broă rơndap lơh tus nam 2020, wèt sền tus nam 2030 gùt tiah do là 17 rbô 500 lồ, mơya tus tu\ do, bă ù tam tiêu neh gơguh tus mờr 100 rbô lồ, sơr lèt rlau broă rơndap lơh rlau 82 rbô lồ.
Rlau 1 tơlak lồ brê roh, git nđờ rhiang rbô lồ chi tam geh tam tai, ua\ bơta chi tam neh ờ jat broă rơndap lơh
Ồng Phan Việt Hà, Phó Kuang atbồ Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên pà git, gơguh ua\ mhar ngan bè bă ù tam lơh làng bol geh tu\ gam tam ală bơta chi tam kờ` ua\ dà bè kơphe, tiêu tàm ală bă tiah ờ geh tơl dà [ồm. Den tàng, broă ờ tơl dà [ồm là bơta bè ờs ngan: “Broă bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre mờ bă ù dờng ngan, tàm hơ\ geh ua\ tờm chi tam kờ` geh dà [ồm ua\ ngan tàm kàl prang, pơn yơu bè tờm kơphe. Dilah tam jat broă rơndap lơh den bơta ờ tơl dà digơlan ờ huan kal ke. Mơya tàm do den jơh ală bă ù tam phan ndrờm gơguh ua\ ir. Den tàng broă ờ tơl dà [ồm tàm kàl prang duh là bơta bè ờs ngan”.
Tây Nguyên geh rlau 2 tơlak lồ ù lơh sa suơn sre, mơya jat khà kờp bơh Bộ Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn dê den bơta pràn [ồm dà bơh mờr 2 rbô 400 tơnau rbòng dà mìng gơtùi drơng 15% bă ù in, hơ\ là mìng mờr 300 rbô lồ geh đơs là geh tơl dà [ồm. Pơgap 1 tơlak 700 rbô lồ gam wơl, ndrờm mờ git nđờ tơlak hìu bơnhă làng bol lơh broă sa suơn sre sùm ờ tơl dà tàm kàl prang. Mơya jơh bal tàm ală bă ù geh rbòng dà, jơnau pơhìn ờ tơl dà kung ua\ ngan sơl, tu\ jơh ală bơ tơt rbòng dà ndrờm neh geh rơndap lơh pơgap nđờ jơt nam, tu\ do neh gơbàn ờ diơng ngan, bơta pràn ai dà [ồm là lơyah ngan. Tàm tơngai prang duh, jơh ală bơ tơt rbòng dà ndrờm soat jơh tơn. Bal mờ hơ\, broă atbồ, ai ngui ờ niam, ngan là ală bơ tơt rbòng dà dimơ mờ dềt jàu ai kấp kơnhòal, xã in atbồ den broă gàr tơl dà [ồm ai chi tam in sơlơ kal ke rlau.
Brê gơtìp kơl mus ur ar ngan tàm Tây Nguyên
Ồng Nguyễn Văn Tỉnh, Kuang atbồ Tổng cục Thủy lợi đơs bơta geh ngan ờ suk ngan bè broă atbồ tơnau dơng dà tàm Tây Nguyên: “Bol hi ờ suk ngan ală tơnau dơng dà mờ jàu ai ală tiah in, tàm hơ\ jàu tơn ai kấp kơnhòal, kấp xã in kung bè ală tơnau dơng dà jàu Tổng Kong ti kơphe mờ ală mpồl lơh sa kă bro ờ geh mờng chài bè bơ tơt rbòng dà in. Ală tơnau dơng dà do ndrờm là tơnau dơng dà dimơ mờ dềt, mờ tơnau dơng dà geh bơt mờ ù mờ geh lơh bơh jo\ ngan bal mờ ală bơta bè pria\ jền kung bè công nghệ, kỹ thuật ờ niam den tàng bơta niam tơnau dơng dà geh bơt mờ ù dê là ờ kơ\. Bal mờ broă ua\ nam ờ tơl pria\ nàng lơh niam wơl tơnau dơng dà. Mờ tu\ do, ală mpồl atbồ bol hi đơs là ndrờm ờ niam jat jơnau sồr”.
Rlau 1 tơlak lồ brê roh, git nđờ rhiang rbô lồ chi tam công nghiệp geh tam tai, jơnau kờ` bè dà nàng drơng broă lơh sa kàl prang tàm Tây Nguyên là dờng ngan. Tàm tu\ hơ\, bơ tơt rbòng dà tàm tiah do geh đơs là gam ờ tơl mờ ờ niam. Gah lơh sa suơn sre tàm Tây Nguyên digơlan gam pal kong mờ ua\ hoàc huơr tài bơh trồ prang dờng soat dà lơh gơbàn dilah ờ geh ală broă lơh bơsong ală bơta ờ niam gam gơlik geh.
Cau mblàng K’Duẩn
Dilah kờ` sền jơnau cih dơ\ 2 den pờ jat gùng link tơnơ\ do:
Viết bình luận