Ƀòn Đak Asel (sàh Sơn Lang, càr Gia Lai) neh là pôs đồng kăc màng kwơ màng tàm sèng bơnơm Trường Sơn Đông, tiah uă ngan kòn cau Bahnar dùl nùs jat Đảng, jat Wa Hồ tàm sùm ală nam tam lơh. Bơhiàn hơ̆ kung gam geh sền gàr bơh tơl rơnàng dê. Tàm hìu rông bơh ƀòn dê, rùp hin Wa Hồ dê geh yồng tàm tiah kwơ màng ngan rlau jơh, đah đơm là sră pơyoa Wa Hồ dê pơyoa tus Pơrjum dờng ală jơi bơtiàn tiah đah Jum dà lơgar nam 1946. Ià tàm tê sră pơyoa, kra ƀòn ồng Đinh Hmunh yal ai ală rơnàng kơnòm să in jơnau yal bè Wa Hồ, bè ală nam nhai tam lơh tam dră mờ bol Tây, tam dră mờ bol Mỹ bòl glar kal ke mơya bềng bơta pin dờn bơh ƀòn lơgar dê bè dùl rài kis khat gơboh, hờm ram, gơ boh gơbài bè jơnau Wa Hồ dê neh nting tơngkah.

Kra ƀòn đơs sùm, jơnau Wa Hồ dê nting tơngkah mờ bồ tơngoh tam klăc bal tơrgùm dùl là bơta àng sòl gùng ai ală rơnàng tàm ƀòn in sùm pơnđơl pràn lơh ngan brồ guh, bơt bơtàu rài kis hờm ram: “Làng bol tàm ƀòn kờñ mờ ki ngàm Wa Hồ ngan, pal ki ngàm Wa Hồ. Añ bơto oh kòn kòn sau in lơh bè lơi nàng iăt jơnau Wa Hồ dê, bơsram jak, pal iăt, pal lơh jat jơnau Wa Hồ dê đơs”.

Bơh dùl tiah pôs đồng kăc màng gam uă suơ̆i siar, Đak Asel tŭ do neh tam gơl loh làng. Phan bơna bơt bơtàu geh bơcri priă lơh, rài kis làng bol hời rơ hời bơtàu tơnguh, khà hìu bơnhă rƀah gơmù pràn. Ală tam gơl hơ̆ pơgồp bal mờ broă làng bol kơ̆ nùs lơh jat gùng dà broă lơh bơh Đảng, bơsram mờ lơh jat jơnau Wa Hồ dê bơto. Bơh ală jơnau yal bơh kra ƀòn dê, ală rơnàng lòt lài, rơnàng kơnòm să tàm ƀòn Đak Asel wă rlau tai bè gùng lòt tam lơh ai geh lơngăp lơngai is mờ ală phi să bơh bèp ồng dê. Bơh hơ̆, gĭt wă broă bơsram, bơsram tàp mờ geh kơnòl mờ ƀòn lơgar kung geh bơt bơtàu. Oh Đinh Thị Hà Thuyết, ala mat ai rơnàng kơnòm să tàm ƀòn, pà gĭt bơta kơlôi sơnơng bơh he dê tơnơ̆ tŭ iăt ală jơnau yal hơ̆: “Tŭ iăt jơnau yal bơh ồng dê bè Wa Hồ, oh gơ lơh gĭt ưn ngài uă ngan mờ ngoh rơngăc. Oh rơ̆p lơh ngan bơsram sră nàng bơt bơtàu ƀòn lơgar niam bơnĕ”.

Bơh ală tam gơl tàm ƀòn lơgar bè ƀòn Đak Asel, bồ tơngoh bơh Wa Hồ dê tam tam klăc dờng, sền gàr, bơtàu tơnguh rài kis làng bol kòn cau tiah kơh bơnơm tàm sră pơyoa nam 1946 neh geh càr Gia Lai lơh ngan ngồn mờ ală broă dong kờl bơtàu tơnguh tiah làng bol jơi bơtiàn dồ ết nă cau. Ồng Phạm Anh Tuấn, Củ tịc Anih duh broă Làng bol càr Gia Lai pà gĭt, tŭ do, Gia Lai là tiah tơrgùm bơh 47 jơi bơtiàn oh mi mờ rlau 3 tơlak 500 rơbô nă làng bol. Tơngai bơh nam 2021–2025, bal mờ gĭt nđờ jơ̆t rơbô tơmàn đong bơh priă ală Broă lơh jơnau kờñ Dà lơgar, càr Gia Lai neh ai nàng bơtàu tơnguh tiah làng bol jơi bơtiàn dồ ết nă cau, tơrgùm tàm broă bơt bơtàu phan bơna mờ broă lơh sa. Tus jơh nam 2025, khà hìu bơnhă rƀah tàm tiah do dê gơmù gam 8,37%. Nam 2026, càr Gia Lai ai jơnau kờñ gàr niam làng bol tiah kal ke in gĭt tơl làm ală drơng broă mpồl bơtiàn kwơ màng, mơkung lơh geh broă lơh kơnhăp jŏ, kơ̆ kơl jăp rài kis. Ồng Phạm Anh Tuấn pà gĭt: “Mut tàm tơngai bơtàu tơnguh pa, Gia Lai pal gĭt uă ngan jơnau bơto bơh Wa Hồ dê, lơh kah wơl pràn kơl dang nùs nhơm lơh is, pràn is mờ bơta pràn tam klăc bal. Bơh hơ̆, lơh tam gơl nùs nhơm tam klăc bal gơ gơs nùs nhơm cíñ trị, lơh broă ngan ngồn, bơta pràn tàm dơlam is nàng jơh nùs lơh ngan bơt bơtàu càr Gia Lai gơ gơs càr bơtàu tơnguh, rài kis phan bơna mờ nùs nhơm bơh làng bol dê sùm geh bơtàu tơnguh, sền gàr Dà lơgar lơngăp lơngai geh gàr kơ̆, tă pơgồp tàm bơta bơtàu tơnguh bal bơh Dà lơgar dê”.

Ồng Ksor Phước, lài do là Ƀí thư Tỉñ ủy càr Gia Lai, lài do là Ƀộ trưởng, Kong kơnòl Anih duh broă Jơi bơtiàn bơh Cíñ phủ dê đơs là, bồ tơngoh tam klăc dờng bơh Củ tịc Hồ Chí Minh dê ờ mìng là phan lời wơl kah yau lơm mờ gam là jơnau pal jat sùm tàm gùng dà broă lơh đơng lam bơh Đảng mờ Dà lơgar dê. Bơta geh ngan tàm càr Gia Lai mờ tiah Tây Nguyên bơh uă tŭ tơngai pà gŏ, ngan là nùs nhơm tam klăc neh lơh geh tơngume sơlơ tơnguh tai bơtàu tơnguh lơh sa- mpồl bơtiàn.

Tơnơ̆ nam 1975, uă ƀòn lơgar gam lơh sa jòi is, sa is, lơh broă sa ntrờn ală tiah, rài kis gam kal ke, phan bơna bơt bơtàu gơ lơh bè ờ hềt geh. Tus tŭ do, tơnơ̆ 50 nam, muh mat neh tam gơl kwơ màng: gùng lòt rê, jơnau yal tơngĭt bal geh bơcri priă lơh ring bal; uă tiah geh gùng rơndeh dờng lòt tus tàm ƀòn; lơh sa hời rơ hời ngui măi mok, tam gơl tus lơh sa phan bơna mờ uă phan tam, phan ròng geh kwơ. Kwơ màng rlau, bơh ală gùng dà broă lơh di ngan bơh Đảng mờ Dà lơgar dê, rài kis làng bol sùm geh tam gơl, nùs nhơm tam klăc tàm mpồl bơtiàn geh lơh kơ̆, làng bol ală ƀòn lơgar sùm pin dờn mờ lòt jat Đảng, jat Wa Hồ: “Tơnơ̆ 50 nam, làng bol kòn cau Jrai, Bahnar bơh mpồl bơtiàn bơrngơl gơla ngan, neh lơh geh bơh 8 tus 10 tấn dùl lồ kòi, sang jơh broă tùc phan tus ngui phan lơh sa tơngai pa ờ krơi bè cau Yoan sơl. Bàr pe hìu neh geh rơndeh ô tô is. Cồng nha bơh Đảng mờ Dà lơgar hơ̆”.

Bơh sră pơyoa kah yau nam 1946 tus bơta geh ngan tŭ do dê, bồ tơngoh tam klăc dờng bơh Củ tịc Hồ Chí Minh dê kung gam là dang che pơrhê sùm, tam klăc bal ală jơi bơtiàn mờ lơh geh bơta gơn kơnờm bơtàu tơnguh. Tàm tơngume hơ̆, Gia Lai đơs is, Tây Nguyên đơs bal pơn jat tai lơh kah wơl bơta pràn dơlam is, lơh kơ̆ wơl bơta pin dờn, cơnđòa kơ̆ tàm gùng lòt bơt bơtàu rài kis hờm ram, kơnhăp jŏ./.