VOV4.K’ho- Tàm rài tam lơh mờ ling lơgar Mỹ sò tơm, Ia Ko là tiah pôs đồng kăc màng gơwèt kơnhoàl Chư Sê, càr Gia Lai. Tơnơ̆ mờ tơnklàs dà lơgar, Đảng bộ, gơnoar atbồ bal mờ làng bol xã Ia Ko sùm tơnguh nùs nhơm tam klăc bal, dùl nùs bơ̆t bơtàu bòn lơgar ngai sơlơ pas gơs.

Ia Ko là xã mpồl ling klàng làng bol tàm rài tam lơh mờ ling lơgar Mỹ sò tơm tơnklàs dà lơgar. Làng bol kòn cau Jarai kis tàm do tŭ hơ̆ dùl nùs jăt Đảng, lơh kăc màng, gùt xã là dùl “Pôs ling” bơh kuang bàng, cau ling gàr ƀòn, là tiah tus bơh ală mpồl ling, là tiah nàng lơh bơnàng jă sò tơm ling sơgràm phà bơh gùng 14 jăt tiah đah măt tơngai lĭk; tam dră mờ ling lơgar Mỹ-nguỵ sò tơm bơh tiah đah măt tơngai mŭt- Pôs ling Plei Me.

                                                           Gùng lòt tus tàm xã Ia Ko

Làng bol sùm là anih kơl dìng bè broă dong kờl bơh uă mpồl lơh broă ling klàng, ală mpồl kăc màng gùt dar tiah do, dong kờl kăc màng gĭt nđờ tấn phan sa, phan ngui. Tờ bơtô, làñ srồng nàng sơn, tus bal tam lơh mờ ling sò tơm, ling sò tơm sơgràm ù tiah, tơrgùm làng bol lơh tiah tam lơh jŏ jòng.

Kuơ màng, geh git nđờ rơhiang nă ùr ơruh, klao pơnu tŭ do neh lòt ling, tus bal tam lơh mờ drơng broă tam lơh. Ồng Rmah Puih (kòn cau Jarai) deh nam 1944 kis tàm bòn O Bung, xã Ia Ko gam kah sùm ală nam nhai bal mờ cau ling lòt tam lơh, tơnklàs bòn lơgar, dà lơgar tơrgùm bal: “Bol an mờ cau ling chờ hờp ngan, tam klăc bal dùl nùs, tìp bal boh bơr bal đềt mềr ngan, tam pà bal phan sa, piang sào tàm tŭ kal ke. Đah cau ling geh phe pà phe sa, geh ƀòk ngòt den pà ƀòk ngòt. Đah làng bol geh iar, sur, rơpu kơnrồ sreh lơh poăc sa bal, tam pà bal, dong kờl bal nàng dà lơgar geh tơnklàs.

Dơ̆ bàr tai là, tŭ cau ling lòt, tài kơnòl lòt tam lơh tơnkàs dà lơgar, làng bol sơn đàc ngan, làng bol kah sùm mờ nìm tài tàm tơngăc bal, hìu đam wah rơwời, neh sền cau ling bè oh kòn, bè oh mi pròc mhàm den tàng kah ngan. Tŭ hơ̆, cau ling bal mờ làng đềt mềr ngan, bơh tàm rài kis, broă lơh, sào sa, ñô sa bal mờ làng bol dròng cing, tam truh sơngơr, tamya xoang bal”.

                                                   Broă ròng be tàm xã Ia Ko

Ia Ko tŭ do geh 5 bòn, mờ mờr 1 rơbô 300 hìu, tàm hơ̆, làng bol kòn cau Jarai geh 64%. Ală nam pa do, Đảng mờ Dà lơgar neh lơh uă broă lơh ai lài làng bol kis tàm tiah kòn cau, tàm hơ̆ uă ngan là tiah pôs đồng kăc màng bè Ia Ko. Tàm broă  bơ̆t bơtàu bòn lơgar pa, gơnoar atbồ bal mờ gah lơh broă geh gơnoar neh lơh jăt uă broă lơh, dong kờl làng bol kòn cau tơnguh bơtàu broă lơh sa, tơnguh uă rài kis. Bè broă lơh “Làng bol lơh broă sa xã Ia Ko” là dùl jơnau kờñ pơnyơu. Kờn ai geh tiah nàng pơrjum, cri bơyai broă mờng chài tàm broă ròng phan, nhai 9 nam 2019, mpồl cau lơh broă sa xã Ia Ko geh crơng gơs mờ 10 nă cau tus bal. Tus tŭ do, Mpồl cau lơh broă sa neh tơnguh bơtàu tus 21 nă cau ròng 200 nơm be. Ală cau tàm mpồl ndrờm là cau jơh nùs, geh uă broă mờng chài, tŭ lơi kung rơcang dong kờl bal tơnguh bơtàu broă ròng be.

Ồng Kpuih Hmach (kòn cau Jarai) kis tàm ƀòn O Rưng pà git, broă ròng be neh pơgồp bal tàm broă lơh tam gơl nùs nhơm tàm broă lơh, kung bè broă lơh, dong kờl làng bol tơn jơh jơgloh, tơmù rơbah. Mìng is hìu nhă ồng, mờ 3 lồ ù tam cao su, kòi sre mờ kơphe, pơgồp bal ròng phan, priă geh pah nam git ndờ rơhiang tơlăk đong. “Rài tam lơh kal ke, lơh mìr ờ gơtùi den tàng piang sào ờ tơl, sa nha bùm blàng, tờ bùm tung tàm brê. Tŭ do, tơnơ̆ mờ tŭ dà lơgar geh tơnklàs, tam gơl uă ngan, piang sào geh tơl. Mờ neh geh rơndeh Honda, geh ti vi, geh ồs đèng bloh. Hìu đam kung geh lơh niam, ờ gam hìu tìm mờ ja tai. Dà lơgar lơh gùng lòt, lơh hìu bơsram ai oh kòn in bơsram tơl, chờ hờp ngan, ală bơta ndrờm geh tơl”.

Kuang atbồ ƀòn ồng Kpuih Moh pà gĭt, geh broă sền gròi bơh dà lơgar, khà hìu rơƀah tàm ƀòn O Rưng gơmù mìng gam hờ đơm 10%. Rài kis tàm tiah ngài do ngai sơlơ tam gơl, geh ồs đèng, dà măi ngui sa, geh tơl ală broă lơh geh kuơ: “Lài do ală bơta kalke ngan, tŭ do neh tơnklàs den chờ hờp ngan, ală bơta ndrờm geh. Ƀòn O Bung ờ geh cau jăt yàng, lơh jăt gùng dà broă lơh adăt boh lam bơh dà lơgar rơlao mờ bàr ƀòn ne. Kơnòm dềt geh lòt bơsram tơl, gùng che ồs đèng neh geh lơh tơl, ring niam broă lơh sa, ràii kis làng bol”.

Ồng Rmah Sơ, Chủ tịch UBND xã Ia Ko pà gĭt, muh măt xã Ia Ko neh tam gơl kơnờm mờ broă pơgồp bal bơh ală broă lơh, rơndăp broă lơh bơh Chính phủ nàng ai lài bơta pràn bơcri priă. Bơ̆t bơtàu ƀòn lơgar pa, Ia Ko pơn jăt tai tơnguh bơhiàn bơh xã khin cha jăk chài nàng gơs tiah niam tàm broă tơnguh bơtàu lơh sa tiah làng bol kòn cau. “Xã Ia Ko geh Đảng, Dà lơgar dờp là xã khin cha jăk chài tàm nam 1998, rài kis làng bol ngai sơlơ hờm ram, hìu đam geh lơh niam rơlao mờ 20 nam lài. Tàm rài tam lơh, làng bol ờ sơbì ƀòn, sơbì ù, tơnơ̆ mờ ngai dà lơgar geh tơnklàs làng bol gam dùl nùs jăt Đảng, Dà lơgar. Tŭ do, xã gam geh gùng dà bơ̆t bơtàu ƀòn lơgar pa, tơrgùm ai làng bol in càn priă lơh sa nàng klàs mờ rơƀah, lơh bè lơi tàm nam 2022 xã geh gơs là xã khin cha jăk chài ƀòn lơgar pa”.

46 nam tơnơ̆ mờ dà lơgar tơnklàs, xã khin cha jăk chài Ia Ko, kơnhoàl Chư Sê, càr Gia Lai neh rơhời tam gơl. Tŭ do bơta tơlir bơh suơn tam phan, sre kòi, ală bơta àng ồs đèng sòl bơh ală hìu geh lơh rềp bal neh tơn jơh bơta klam jơngo bơh ală bơta tềl tơngŏ bơh rài tam lơh. Rài kis bơh làng bol rơhời tơnguh bơtàu.

Cau cih Hoàng Qui- Cau mblàng Ndong Brawl