VOV4.K’ho – Tàm ală ngai do, làng bol kis tàm ală [òn Tây Nguyên bu\ lah gam tàm nùs nhơm chờ nam pa Kỷ Hợi 2019, mơya kung ờ hu^ broă lơh tàm nam pa mờ uă jơnau kơ\p kờ`. Làng bol lơh broă sa suơn sre tàm drim ngai 3 satềp neh rơcang lòt lơh broă, rơcang tàm kàl lơh sa pa, kung bè ală rơndăp broă lơh ai hìu nhă, mpồl bơtiàn in tàm nam 2019.

Ngai bồ sơnam pa, bi Đinh Vên, Phó Kuang atbồ Mpồl cau lơh broă sa xã Đăk Djrăng, kơnhoàl Mang Yang, càr Gia Lai sơnđờm lòt lơh broă. Nam pa do, lơh sa bơh làng bol tàm xã dê ờ huan niam bè trồ tiah, khà priă. Mu\t tàm sơnam pa, bi Vên geh lơh ngan hòi jà nàng làng bol in pơn jat tai tam gơl bồ tơngoh kơlôi sơnơng, bơta wa\ wờng tàm broă lơh mờ tam gơl rơndăp tăp sèng chi tam gơ in dipal.

Nam 2018 kơphê lơh ờ geh tài bơh mìu uă ir, den tàng tiêu, kơphê lơh ờ geh, tiêu kung chơ\t uă ngan. Nam do, làng bol he lơh ngan sơngka sền gàr kơphê gơ in niam, làng bol lơh ngan bơcri priă tam tai plai màk nàng geh priă jền, bơsir wơl priă mờ he neh roh tàm nam pa do, pal lơh ngan.

Nam pa, dan nting săp làng bol [òn rềp [òn ngài să jan pràn kơldang, sơngka sền gàr kơphê, tiêu gơ in niam ngan, tam klac bal dùl nùs, ba` lơh tìs, ờ go\ di càn priă sa priă cồng uă, pal lơh ngan lơh sa nàng rài kis hờm ram, lơngăp lơngai chờ hờp.

Hìu nhă ồng Y Danh Niê, kis tàm [òn Knia 3, xã Ea Bar, kơnhoàl geh 1 lồ 3 sào kơphe tam bơrlu\ bal mờ tiêu mờ mờr 5 sào sre lơh kòi. Nam pa do hìu ồng tơnhào geh 4 tấn kòi mờ 1 tấn 2 tạ tiêu. Kơphe gam tàm tơngai pa tam den tàng ờ hềt geh tơnhào. Tơnơ\ mờ ală ngai chờ satềp nam pa, hìu nhă ồng Y Danh neh mu\t tàm suơn kờ` sền gàr, sơnka, sih phơng kơphe, tiêu in mờ kơ\p kờ` dùl nam lơh sa geh tơnhào uă mờ khà priă gơguh:

Lài mờ satềp hìu nhă a` neh tuh dà kơphe in 2 dơ\, tu\ do neh jơh satềp, pơn jăt tai tuh dà kơphe, tiêu in. nam do hìu nhă a` kơ\p kờ` suơn kơphe, tiêu geh hòn gơs niam, lì bơkào, tơ\t plai uă kờ` kàl tơnhào geh uă. Kung kơ\p kờ` khà priă nam do gơguh uă rơlao kờ` rài kis hìu nhă geh tơl rơlao pơn drờm mờ nam lài.

Pa lik hìu is di 5 nam do, geh 1 nă kòn, hìu bơnhă dềt bi Nay Tiêl deh nam 1989, kung gam sơl là hìu r[ah bơh [òn Bui, xã Nghĩa Hưng, kơnhoàl Chư Pah, càr Gia Lai. Mơya, ùr bơklau bi Tiêl tơryăng ngan lơh sa nàng lơh ngan jơh nùs lik klàs rài kis r[ah tàm nam pa nam do.

Hìu bơnhă a` geh 3 sàu sre lơh kòi mờ ờ geh ù lơh kơphê den tàng rài kis kal ke. Nam 2018, tài bơh prang dờng, den tàng kòi gơtìp soăt dà mờ ờ geh tơnhàu, mìng lơh geh 20 bào kòi lơm. Kòi do mìng tơl nàng sa tàm nam lơm. Nam 2019, a` rơcang jòi dùl sơntìl jai kong mờ trồ prang. A` geh lơh ngan ơn phơng kòi in, jòi gùng pơđì tai dà tơmu\t tàm sre nàng kòi lơh geh cồng nha uă rlau.

Bơdìh hơ\ tai, a` mờ pơ ùr geh jòi broă lơh kơ\ kơl jăp nàng geh priă jền tàm kàl mìu kung bè kàl prang sơl, bơtàu tơnguh lơh sa hìu bơnhă niam rlau tai. A` kơ\p kờ` rài kis hìu bơnhă geh tơl ngui tơl sa, hờm ram rlau.

Tơnơ\ mờ dùl nam lơh broă geh uă cồng nha, 80 hìu làng bol mờ rơlao 300 nă kis tàm [òn Kon Chênh, xã Mang Cành, kơnhoàl Kon Plông, càr Kon Tum mu\t nam pa mờ uă bơta chờ mờ broă rơcang lơh sa. Ồng A Lễ, kis tàm [òn Kon Chênh pà g^t, hìu nhă ồng neh sơlèt mờ kal ke, neh tơl ngui tơl sa, nam pa pal kơlôi tus mờ broă lơh pas:

Rơcang tàm nam 2019 do, lài ngan là broă lơh kòi. Bă ù a` tu\ do geh di pơgăp 7 sào. A` lơh ngan bơcri priă bè phơng sih kờ` sền gàr niam rơlao mờ nam lài kờ` cồng nha geh uă rơlao. A` kung neh geh rơndăp broă tam bùm blàng tàm ờ uă bă ù bè làng bol tàm [òn kờ` geh tai priă tàm rài kis hìu nhă geh gơguh đao.

Bè suơn kơphe, geh Đảng mờ dà lơgar pà sơntìl, a` neh tam 3 sào. Nam pa geh lơh ngan sền gàr niam kờ` suơn kơphe geh uă plai. Mờ rơlao mờ hơ\ tai, hìu nhă a` neh tam tòm sơnơm di pal kờ` tơnguh tàm rài kis. Nam pa pal kơkôi tus mờ broă lơh pas, kờ` bè hơ\ pal lơh broă sùm, lơh niam kờ` hìu nhă tơnguh bơtàu rơlao mờ nam lài.

Mò H’ Găng Byă ơm tàm [òn Kmrơng Prong A, xã Ea Tu, [òn dờng Buôn Ma Thuột pà gi\t, mò gi\t tà` phan bơh tu\ gam là ùr ơruh dềt. Tu\ do, sơnam neh dờng ờ gam tai pràn nàng lòt lơh broă sươn mìr, bơrnơ\ tà` ồi gơ gơs là phan rềp mềl ngan mờ mò pah ngai. Tàm nam pa do, mò neh tà` geh bàr pe jơ\t nơm phan ală bơta, tăc wơl mờ uă hìu bơnhă tàm [òn mờ ală [òn rềp bal.

Phan bơna mò tà` gơs geh cau blơi kờ` ngan tài bơh gùng jing brài niam, lơ u\t, ring mờ kơl jăp ngan. Priă lơh geh bơh tà` ồi yau bơh mò dê pơgồp bơnah dong dùl ềt tàm broă ngui sa oh kòn in mờ pơgồp bơnah gàr wơl broă lơh ờs mờng bơh yau.

Den tu\ do a` tà` ndang mờ tăc ndang, bè àu soh cau klau, àu soh cau ùr, ồi mbơ` a` ndrờm tà` is nàng tăc, đơs bal là ờ huan geh uă priă cồng ờ, tềm pềr pah ngai dùl êt gơ dê. Kờp bal pah nhai a` tà` mờ tăc geh bơh 1 tus 2 bơta phan.

Tu\ do, neh jơh sa tềp den a` kung lơh ngan pơn jat tai rềp mềl mờ bơrnơ\ tà` ồi, ờ kờp tu\ gơtìp kòp tê jê să den ờ tà`, ai dilah pràn den a` kung gam lơh ngan mờ broă tà` ồi, ờ gơtùi lời oh kòn lơh broă nàng ròng gời he ờ, he ơm tàm hìu den he tà` nàng geh tai dùl êt priă jền.

Xã Gung Ré, kơnhoàl Di Linh là xã lam lài bè broă bơ\t bơtàu [òn lơgar pa càr Lâm Đồng dê. Bal mờ broă bơcri bơh dà lơgar, làng bol ală kòn cau kis tàm xã do neh tơnguh bơtàu is tàm broă lơh sa kờ` rài kis geh hờm ram. Ồng K’ Đor, gam sơnđan là Bèp Nhanh chờ hờp đơs:

Đảng, Dà lơgar sền gròi dong kờl uă ngan, bơ\t bơtàu ală broă lơh, ai tơl bơta niam làng bol in. Tu\ do, hìu nhă lơi kung blơi tơl phan ngui tàm hìu nhă kung bè tàm broă lơh sa bè rơndeh Honda, rơndeh dờng, măi mo\k ală bơta… làng bol `hăp `har tàm broă pơrlòng lơh sa, tơriang tàm broă lơh sa kờ` rài kis sơlơ ngai sơlơ gơguh.

Jat tơrgùm kờp bơh Chi cục Tam phan mờ Sền gàr phan tam càr Gia Lai dê, nam 2018, bă kòi sih tam jơh gùt càr geh pơgăp 70 rbô lồ. Kơnờm làng bol sih tam uă sơntìl kòi pa HT1, hương cốm, OM4900, OM6976, den tàng cồng nha lơh geh kòi den geh sùm, geh kờp bal bơh 65 tạ tus 70 tạ tàm dùl lồ.

Ồng Pưi, cau [òn Đúp, xã Hà Bầu, kơnhoàl Đăk Đoa, càr Gia Lai pà gi\t, hìu bơnhă ồng chờ hờp ngan tài bơh nam 2018 tơnhàu geh mờr 50 bàu kòi. Ồng kơ\p kơnờm kàl pa hìu bơnhă he dê geh tơnhàu uă rlau tai.

Să tờm a`, bồ nam do neh rơcang tơl dà pơđì tàm lo\ sre, ờ gơtìp ờ tơl dà bè nam lài tai, den tàng kòi neh jơh sih tam tài bơh trồ tiah niam rlau. Làng bol tàm [òn kung bè hơ\ sơl, tơnơ\ mờ tu\ jơh sih tam kòi, den sơnđờm lơh nhơ\t nàng kòi in hòn gơs niam, lơh sir jơh ală broă rơcang wa\ rò sơnam pa. Nam do, lo\ sre geh tơl dà, lơh broă bồ sơnam pa chờ hờp ngan.

                                                          Cau mblàng Ndong Brawl – Lơmu K’ Yến