VOV4.K’ho - Tơnơ\ ala\ ngai sa tềp bơhìan dà lơgar chờ hờp ram mhu\, làng bol tàm làm ala\ tiah tàm Tây Nguyên neh mut tàm tơngai lơh broa\ sa, mut lơh broa\ lơh bơcri bơtàu tơngguh lơh sa, nàng gờm chờ nam pa mờ ua\ ngan cồng nha rlau tai.

 Mo tơn tàm ala\ ngai bồ sơnam pa, ua\ kơnhòal, [òn dờng tàm càr Kon Tum neh neh nhap nhar  tàm nùs nhơm lơh broa\ lơh sa. Tàm xã tiah sar lơgar ngài Đak Pxi, kơnhòal Đak Hà, rlau 700 hìu nha\ làng bol kòn cau Sêdang neh mù lơh sre, twah wài rbòng dà, lơh niam wơl 4 broa\ lơh bơtơt rbòng dà tàm ala\ [òn: Kon Kơ La, Kon Pao, Long Đuân mờ Đăk K’roong. Tàm ala\ gùng lòt tàm dơlam [òn mờ lik tus tiah lơh broa\ sa, làng bol geh lơh ngan tuh bê tông lơh tàm ờ ua\ gơl gùng mờ geh lơh niam tàm ala\ anih gơbàn ờ diơng. Mò Y Dim, Phó chủ tịch UBND xã Đak Pxi ai git bè ala\ broa\ lơh lik lơh broa\ bồ sơnam:

 Pa do,  nùs nhơm wa\ rò sa tềp tàm xã bol a` chờ ngan, tam klac, ờ do ờ da\. Xã bol a` neh bơyai lơh làng bol in geh dùl sa tềp ram mhu\, ờ lời gơlik geh bơta lơi. Ngai do, gùt xã geh mut lơh lơh broa\,  làng bol tàm ala\ [òn nhap nhar ngan tus bal lơh gùng, twah was rbòng dà, tờ rbòng dà nàng geh dà tus blàng sre, làng bol tàm ala\ [òn ndai den lơh ngan co\ bo\ nàng thàn bàn  sih tam, kung geh ờ ua\ làng bol lòt hờ suơn diu\ bùm blàng… Lik lơh broa\ bồ nam làng bol chờ ngan, jơh ala\ [òn drờm geh  tus bal lơh broa\ tơl, lơh broa\ jơh nùs. Kơp kờ` dùl nam pa làng bol gùt mpồl bơtìan geh lơh sa bơtàu tơngguh, hờm ram rlau mờ nam lài.

Bal mờ làng bol tàm gùt lơgar, làng bol cau Bahnar tàm [òn Kon Brung, xã AYun, kơnhoàl Mang Yang gam mut tàm kàl lơh sa pa bal mờ bơta kơ\p kờ` dùl nam pa mìu niam nhàc niam, lơh sa tơnhào geh uă. Bi Đinh Mơk, ơm tàm [òn Brung pà g^t, jơh sa tềp, hìu bơnhă a` dê mut lơh broă tàm kàl prang tơn:

 Tơnơ\ sa tềp den hìu bơnhă a` lòt lơh broă tơn, tam mờ sơng ka sền gàr bùm blàng mờ kòi tàm sre… Hìu bơnhă a` dê kung bè làng bol tàm [òn lơgar geh lơh ngan lơh broă lơh sa, bơtàu tơnguh lơh sa nàng sơrbì jơgloh tơrmù rbah. Mờ dan nting sap làng bol gùt dà lơgar mờ làng bol tàm ală [òn geh uă pràn kơl dang, nam pa lơh sa bơtàu tơnguh.

Tàm nùs nhơm chờ hờp sơnam pa,  gam bềng tàm ala\ [òn lơgar,  hìu nha\  mè Naly kis tàm [òn Jang Pông, xã Ea Huar, kơnhòal Buôn Đôn, càr Dak Lak neh tam jàu broa\ sồr lòt còp  sre, còp mìr. Mè Maly boh bơr, he pal lơh ngan lơh sa den hơ\ sồng geh rài kis hờm ram:

Tơnơ\ jơh sa tềp den tus ngai 3 sa tềp la geh lòt còp sre hala lòt còp mìr mo tơn. Cau geh mìr den lòt mìr, cau geh sre den lòt sre nàng sền dà tơmù tàm sre, tui wơl lòt lơh broa\ bồ nam. Nam pa a` kơp kờ` geh ua\ bơta pa, kơp kờ` tus hìu nha\, oh kòn geh lòt bơsram sra\ tus gùng tus dà, làng bol he den sùm tam klac, dong kờl bal, dong kờl jơh bal tàm  ala\ broa\ lơh, tơl broa\ niam bơne\ mờ bơtàu tơngguh rlau jơh di lah  gơtùi geh tàm nam pa.

{òn Ko Êmông, xã Ea Ktur, kơnhoàl Cư Kuin, càr Dak Lak, geh rlau 95% là kòn cau Rơđê mờ broă lơh tờm ngan là lơh sa suơn sre. Tơnơ\ ală ngai sa Tềp ram mhu\, làng bol tàm tiah do dê ờ ru ngan lòt lơh wơl broă lơh bè pah ngai bal mờ ală rơndăp broă lơh tàm dùl kàl pa, bè tuh dà suơn kơphe in, koh ntê, ơn phơng. Mò Bri,  làng bol ơm tàm [òn Ko Êmông đơs:

Jơh sa Tềp, hìu bơnhă a` lòt lơh ală broă pah ngai bè ờs bè tuh dà kơphe, [ồm sơnơm gơ chơ\t `nhơ\t 7 sào sre in. Kơphe den hìu bơnhă a` dê geh rlau 1 lồ 4 sào tài bơh uă chi kơphe neh kra den tàm nam pa do ờ hoan geh tơnhào, jơh sa Tềp do a` sơng ka sền gàr wơl bè koh ntê, ơn phơng, [ồm sơnơm tu…

Hìu nha\ mò mè Loan kis tàm [òn A, thị trấn Ea Sup, kơnhòal Ea Súp, càr Daklak neh lòt lơh nhơt tàm sre kòi kàl prang. Mò kơp kờ` trồ tiah nam do, geh bươn bòai nàng chi tam geh cồng nha jơnhua, lơh sa hìu nha\ slơ bơtàu tơngguh rlau:

Nam do òr, trồ tiah den ờ hoan niam, càl  ua\ ir, tu\ kòi gam lik den càl khồm lơh gơ pờ jơh. Kơp kờ` tàm nam pa, trồ tiah geh mìu niam, nhàc niam nàng he cau lơh sa bươn bòai rlau, kòi lơh geh ua\ rlau. Tàm ngai 3 sa tềp neh sơnđờm lòt lơh sre bè lòt lơh nhơt kòi sre, pơ đìh dà tàm lo\ sre mờ lòt ê rpu tai.

‘’Ai lơyah ròng tu\ tơngai jo\ jòng’’ tam bơrlu\ chi tam ờ jo\ tơngai pơgồp bal mờ tam kơphe mờ ròng kơnrồ là broă mờ hìu bơnhă ồng Siu Mêl, kòn cau Jarai, ơm tàm [òn Pêt, xã Chư Jôr, kơnhoàl Chư Pah, càr Gia Lai dê gam bơtàu tơnguh lơh sa, lik klàs  r[ah mờ brồ guh geh rài kis pas sơm. Tu\ do bal mờ 3 lồ ù mìr, pah nam hìu bơnhă ồng lơh geh pơgap 200 tơlak priă. Ồng Siu Mêl đơs:

Mut tàm nam pa, a` lơh ngan bơsram, jòi sền ală broă lơh ngui khoa học kỹ thuật tàm bơtàu tơnguh lơh sa geh cồng nha rlau tai. Tiah lơi geh ngui khoa học kỹ thuật, cèng wơl cồng nha lơh sa uă den a` tus tềng hơ\ nàng bơsram bal. Ală bơta a` g^t mờ ngui tàm hìu bơnhă geh cồng nha den a` yal tơng^t wơl làng bol lơh sa in lơh jat bal, lơh bè lơi cèng wơl cồng nha lơh sa hìu bơnhă in geh uă rlau tai.

Tơnơ\ ala\ ngai ơm sa tềp, làng bol tàm [òn Cam, xã Đak Smar, kơnhòal Kbang càr Gia Lai kung gam mut tàm kàl lơh sa pa. bal mờ ala\ bơta chi tam bơhìan yau la kòi, bùm blàng, tàm tơngai rềp do, làng bol gam tam tai ờ ua\  bơta chi tam pa bè kơphe,  tiêu nàng bơtàu tơngguh pria\ geh. Bè hìu nha\ bi Suil, kis tàm [òn Cam, tàm nam pa do, hìu nha\ bi geh bơsram bơta chài kỹ thuật nàng geh tơlòng tam kơphe tàm ba\ ù mìr di 2 lồ:

Nam do, a` geh lơh ngan tam kơphe, lơh mìr  mờ lơh kòi sre nàng bơtàu tơngguh lơh sa. Geh lơh ngan bơsram  broa\ mờng, kỹ thuật lơh sa bơh mờ cau ndai, bơh ala\ kong ti pờ ơdu\ bơto bơtê bơta chài kỹ thuật tam tàm  [òn lơgar nàng geh tai pria\ jền, gàr niam rài kis hìu nha\. Tơnơ\ jơh sa tềp a` geh lơh ngan tàm broa\ lơh broa\ sa.

Nam  pa do, uă ngan làng bol kòn cau K’ho tàm [òn K’ Rèn, xã Hiệp An, kơnhoàl Đức Trọng, càr Lâm Đồng, neh git lơh gơlik biăp, bơkào jat gùng dà lơh sa suơn sre công nghệ cao, den tàng rài kis lơh sa geh bơtàu tơnguh. Jat kra [òn K’ King, sa tềp bơhìan dà lơgar là dơ\ nàng tơl nă cau in bơyai lơh chờ hờp, `ô sa tơl làm mờ hờm ram. Mơya tài bơh broă lơh tam biăp - bơkào, den broă sơng ka sề gàr, tuh dà pal lơh jat tu\ tơngai geh pơrgon. Jơh chờ hờp wă rò nam pa tơl nă cau pal lòt lơh broă tơn:

Tơnơ\ 3 ngai sa tềp là pal kơlôi rcang tơn broă lơh sa tàm hìu bơnhă. Ngan là broă pal pơn jat sùm lơh ù tam pa sơlách, tam khoah, su hào, han, blơn sùt… Hơ\ là ală broă mờ làng bol bè bol a` dê pal lơh, ờ geh ơm rlô, bal mờ ngai rơlô lồi poh kung pal lòt lơh broă, tơnơ\ tu\ lòt pơrjum tàm hìu jum, den tàm àng drim gờ` là pal rê lơh broă tơn. Lơh broă hơ\ sồng geh phan sa, dùl nam priă lơh geh kờp bal tơl nă cau  hơđang 100 tơlak priă, ngan là tàm dơ\ sa tềp. Làng bol neh g^t ngui khoa học kỹ thuật  jat kuang bàng pơlam tàm broă lơh sa, bơh sơntìl chi tam, tam mờ sơngka sền gàr tus ngui sơnơm tơm ba mờ phơng sih…

 Nam 2018 do, thị trấn Ea Tlinh, kơnhòal Cư\ Jut, càr Dak Nông lơh ngan geh dờp la tiah drà gơguh jak. Mo tơn bơh bồ sơnam, Ban chấp hành Đòan ơruh pơnu thị trấn Ea Tlinh neh lam lơh srơh lơh broa\ pơs wàs gùng drà, lơh geh bơta gơ rề bal, attê bal sền gàr tiah kis. Bơyô H’ Oanh Buôn Krông, Bí thư Đòan ơruh pơnu thị trấn Ea Tlinh, kơnhòal Cư\ Jut, càr Dak Nông ai git:

Tơnơ\ ala\ ngai sa tềp, Đoàn ơruh pơnu bơyai lơh lòt lơh kloh tiah kis kloh ngan gùng drà, gùng [òn. Sa\ tờm a` kung la cau mblàng tus mờ ơruh pơnu mờ làng bol pal sùm sền gàr tiah  he gam kis kloh ngan, nàng pleh mờ kung sền gàr sa\ tờm pleh tơl bơta kòp tê jê sa\.

                   Cau cih mờ yal  tơnggit K’ Brọp mờ K’ Hạnh