1. Nuh srê COVID19 tât krit nji tay

          Năm 2021 lah năm tâl bar nuh srê COVID-19 tât krit nji, lam ntŭr neh tâm rdâng đah ăp nău tât ntưp rêng mhe jru lơn, lơh roh huach lơn rnôk âk kaman njêng săk mhe bah kaman SARS-CoV-2 kơt Delta plus, Lambda, Mu n'hanh Omicron ntoh. Ăp nar kêng dŭt bah khay 12/2021, hŏ geh bơi 280 rkeh nuĭh lam ntŭr neh ntưp ji, bơi 5 rkeh 500 rbăn nuĭh khĭt.  

          Đah nău kơl suan bah vaccine, âk dak hŏ tĭng kơn bên di đăp mpăn, ngăch gay nkre mât kân nuh srê, nkre pơk tay mpông, dâk hao tay wăng sa- rêh jêng kon nuĭh. Yơn lah, "ăp rơh tât mhe geh moh njêng săk" ma dŭt mhe lah njêng săk Omicron ntrôl tay lam ntŭr neh dâk ta năp ntul rlong têh ƀư ăp dak ân rgâl trong njrăng n'gang nuh srê tâm nê geh nău ntrôl ngăch chuh n'gang vaccine tâl 3.

2. Nau văng sa lam ntur neh 2021 geh nau ndâk tay

Nau hun hao văng sa 5-6% nê lah nau ntrơn rgâl ueh ngăn bah jâng văng sa lam ntur neh rđil đah rnoh mô tŏng geh 4,4% bah năm 2020. Yơn lah, đah rnoh geh nau khuch nklăp 3,3 rbăn mren đola, đah rnoh geh âk jêt rkeh kan pah leư roh ndrel ntrong pă nau kan, tăch dŏng geh nkol bah jâng văng sa lam ntur neh ƀư nau kan bonh leo dŏng bah jâng văng sa lam ntur neh năm 2022 tât rnôk aơ hôm nsing ngăn tâm nau geh bah srê Covid-19.

Nau kan geh dŏng chuh vắc xin ân ăp tong ndrel rnoh ƀư nau kan ndâk tay văng sa têh, ngăn lah tâm ăp “trong bôk bah jâng văng sa” kơt Mỹ, Châu Âu ndrel Trung Quốc hôm lah nau nsôih tơm ân nau kan ndâk văng sa bah lam ntur neh. Yơn lah, nau rvê ngăn hôm lah geh tât bah ăp nau kan mô ueh kơt lah rnoh hao khlay bah ndoh ndơ, rnoh ŭnh nar hao khlay, nau hun hao đah ăp dak ndrel ăp nkuăl mô geh nau tâm ban.

3. Nău mpŏng mhe mpeh rdâng lơh rgâl duh nđik trôk nar bah play neh bah tâm nchră COP26.

          Nar 13/11/2021, 197 dak râng tâm ton rpaih bah Liên Hợp Quốc mpeh rgâl duh nđik trôk nar hŏ uănh an dŏng “Tâm ton rgâl duh nđik trôk nar Glasgow” ta tâm nchră COP 26. Nău tâm ton dja mbra ƀư lôch jêh ăp gâl kan mô hŏ tâm ban ŭch bah nău tâm ton Paris 2015.

          100 dak lam ntŭr neh hŏ ton dŭt bah ngăn nău lơh n'hang bri, koh n'hŭch 30% rnoh âk n'gluh n'huk djơh mê-tan tâm năm 2030. Mỹ n'hanh Trung Quốc - bar dak n'gluh n'huk djơh dŭt âk lam ntŭr neh hŏ ndơ̆ luh nău mbơh nsum, ton tâm boh rdâk njêng trong kan têh jong rdâng lơh rgâl duh nđik trôk nar, gay tât rnoh mô hôm geh n'gluh n'huk djơh. Lôch jêh Tâm nchră tâl 26 ăp ding tâm ton ton rpaih bah Liên hợp quốc mpeh rgâl duh nđik trôk nar (COP 26) nsĭt tay nău mpŏng an ăp dak lam ntŭr neh mpeh nău nking nchăng ăp nău tât khuch dŭt krit nji bah rgâl duh nđik trôk nar.

4. Mỹ rhuăt tahen luh bah Afghanistan jêh rơh tâm lơh 20 năm, Taliban plơ̆ mât nau kan

Rnôk ma bôk ndeh mpăr C-17 ntrơn leo nŭih ƀon lan Mỹ dăch dŭt hŏ luh bah tach ndeh mpăr Kabul, Afghanistan tâm lơ 30/8/2021 hŏ jêng nkô̆ dŭt ngăn geh tât nau ntoh mhô ân nau rgum lơi nau kan tâm lơh jong ngăn tâm rơh tâm lơh tâm dak Mỹ kơp ntơm sa tât rnôk aơ. 20năm rlau aơ, rnoh 3.500 tahen Mỹ ndrel ăp nŭih kan nsum ndrel ma âk rbăn tahen ndrel ƀon lan lĕ khĭt ta Afghanistan, jêng nau krit nji ngăn dŭt têh đah dak Mỹ.

Nau kan rmôt Taliban plơ̆ mât nau kan lơ 15/8/2021 ƀư nau geh jêng bah Afganistan jêng nau mô ueh ndrel geh nau rvê lơn. Nau tât mpeh nau kan tăch luh ndơ bah phung rlăng, nau tâm rkeh ndrel tâm lơh geh ân lah mra khuch ngăn tât nau geh jêng bah nkuăl Nam Á ndrel nau đăp mpăn lam ntur neh.

5. Mỹ - Trung tâm rlong tay jŏ jong, lam lĕ rngôch

          Nar 20/1/2021, wa Joseph Robinette Biden Jr jêng ngăn Tổng thống Mỹ lôch du rơh bầu cử rgŭt n'gĭng. Bơi du năm mât bôk kan dak Mỹ, Tổng thống Biden way mât trong kan plơ̆ ƀư tâm ban tay tâm boh đah ăp dak băl mpôl, ntơm bah nê rdâk njêng băl mpôl mhe rdâng đah Trung Quốc, rlơ̆ tay đah trong ƀư bah nuĭh kan ơm. Ta rơh Tổng thống Mỹ Biden, tâm rlong têh jong Mỹ - Trung hŏ jêng du rơh tâm rdâng lĕ rngôch, ăp ntil, rgŭt n'gĭng lơn.  

          Mỹ way ŭch Trung Quốc ân rong tâm nkô̆ nău Đài Bắc-Trung Hoa, dak lêng, Dak lêng Hoa Đông, geh nău tâm ban, nău dơi kon nuĭh...Trung Quốc mô ŭch rong, rlơ̆ tay hôm rlău Mỹ jêng dak dŭt têh ndrŏng lam ntŭr neh đah drăp ndơ khlay nchroh tât 120.000 rmen đôlar, bơi tât rnoh jêng jâng wăng sa dŭt têh lam ntŭr neh. Yơn lah, Mỹ n'hanh Trung Quốc hôm mbơh mbra gŭ tâm nchră đŏng, bol mô hŏ tâm rong n'hanh tâm ton yơn mô an duh jêr n'hanh tâm rdâng lơh rlău nău dơi mât njrăng.

6. Liên minh AUKUS ntơm ndâk ƀư rgâl ngăn nau kan geh tâm nkuăl Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương

Nau nchrăp rnă njrăng 3 ding đah Mỹ, Anh ndrel Australia, hôm geh ntơ lah AUKUS ntơm njêng tâm lơ 15/9/2021 ƀư jêng nau ndrât đah lam ntur neh, nkah tât nau hăn mhe bah Mỹ tâm nau kan ndăch mpeh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, nkre njêng ăp nau rgâl tâm nau kan bah nkuăl. Nau kan AUKUS kơl an ƀư rjăp lơn tay nau tâm boh bah 3 ding Mỹ, Anh ndrel Australia, yơn lŏ ƀư n’hao lơn tay nau mô tâm ban ndrel nau duh jêr tâm nau tâm boh Mỹ-Trung, nkre ƀư chah đang nau tâm boh bah Mỹ ndrel ăp dak kan nsum mpeh đah ri Đại Tây Dương, ngăn lah ma Pháp.

Năm 2021, nau ntơm ndâk bah AUKUS ndrel nau kan Liên minh Châu Âu mbơh nau kan Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương lơ 16/9 ndrel nau kan Mỹ mbơh nau kan Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương lơ 14/12 ta Ja-kar-ta, nkoch kloh ngăn mpeh nau kan rgum rmôt ndrel nau khlay bah nau kan chính trị bah nkuăl aơ.

7. “Rach năm Merkel” dŭt jêh- sŭng bŏng an tay n'hanh nău mpŏng an dak Đức tâm ban kơt châu Âu đŏng.

          Rach năm mât bôk bah Thủ tướng Angela Merkel hŏ dŭt jêh rnôk wa Olaf Schozl dơi Hạ viện Đức uănh an ƀư ngăn Thủ tướng Đức nar 8/12. Tâm 16 năm mât bôk kan, wa Merkel hŏ ƀĭt juet dak Đức n'hanh Liên minh châu Âu (EU) rlău dơi âk rơh duh jêr prăk kaih năm 2008, duh jêr ntrơn du năm 2015, duh jêr rnon nsum năm 2010, ƀư rŭng răng Brexit… ndơ̆ neh dak Đức jêng du "bôk duk ƀĭt juet châu Âu” nkre ntrŭt ntrôl ngăch "dơn ngoăy âk" châu Âu.

          Nău wa Merkel rhuăt luh bah nău kan chính trị ƀư jêng nău rvê sŭng bŏng an neh dak Đức n'hanh EU, yơn hôm blêu blêu nău mpŏng mpeh du tơm sial rgâl đŏng rnôk wa Olaf Scholz jêng nuĭh tơh an wa Merkel tâm 5 năm tât.

8. Nau tât tâm lơh ta Myanmar, Sudan, Guinea...

Nau tâm lơh ta Myanmar lơ 1/2/2021 hŏ ƀư lam ntur neh ndrât ndal ngăn, Liên minh Neh dak yor ƀon lan ƀư tơm, tâm Chính phủ dân sự Myanmar geh nsĭt lơi nau kan ndrel nau dơi nê geh pă ân n’gâng kan tahen. Ta Châu Phi, lơ 25/10/2021, Sudan hŏ ntơm tŭp tam nau rŭng răng chính trị jêh rnôk rmôt tahen lơh nchraih chính phủ tâm pă nau dơi Sudan ndrel mbơh pă nau kan ndal. Năm 2021, Châu Phi hŏ saơ âk nau rŭng răng nau kan êng đŏng tâm Mali, Guinea...Ăp nau tât chính trị jêr aơ hŏ nkoch kloh nau tât mô ueh mpeh chính trị, nau rêh jêng tâm âk neh dak.

9. Tâm boh Nga – phương Tây bah meng brŏng tŭp.

          Năm 2021, tâm boh Nga- Ukraine duh jêr ndal đah nău ăp ding n'hanh lĕ ma Mỹ n'hao âk tahen tât nkual n'har bri bar dak. Ntơm bah dak lêng Baltic tât dak lêng nđôch tât duh jêr nuĭh ntrơn du ta n'har bri Balan- Belarus, geh ma nău tâm lơh đah phương Tây n'hanh Nga dôl ta rnoh dŭt hô kơp ntơm bah rơh tâm rkeh rŭ.

          Lôch âk khay duh jêr đah Ukraine, phương Tây, lơn lah Nhih pah kan tâm ton tahen Bắc Đại Tây Dương (NATO), nar 17/12, lor bôk năp Nga mbơh nkoch si ƀŭt nchrăp tâm nchră Tâm ton 8 nkô̆ ŭch rŏng phương Tây an dơn, gay hŭch bah duh jêr ta châu Âu n'hanh jŭr bah duh jêr Ukraine. Lah mô ơm geh tâm ton mhe, tâm boh Nga- phương Tây mbra geh ntrôl tât bah meng brŏng tŭp.

10. Rơh mpăr ƀư nau kan bôk năp tâm trong trôk pơk luh nau ueh mhe ân ntrong mpăr

Năm 2021 râng uănh nau ntoh mhe bah ntŭk kan công nghiệp trong trôk ƀư nau kan tăch rgâl đah ăp rơh mpăr leo năch hao klơ trôk. Măng lơ 15/9/2021 (tĭng mông Mỹ) Rmôt kan công nghệ SpaceX hŏ pănh hao klơ trôk geh nau dơi ngăn rnôk leo “ăp nŭih ƀư nau kan” bôk năp tâm lam ntur neh tâm du rơh mpăr hăn êng hăn lăp tâm play neh. Aơ lah nau kan nkah tât nau blau mhe ngăn tâm nau kan pâl n’aih bah lam ntur neh. Êng SpaceX, ăp công ty ƀư nau kan leo mpăr klơ trôk bôk năp kơt Virgin Galactic, Blue Origin kŏ hŏ rlong ăp tŏ mpăr ƀư êng leo bu năch hao klơ trôk pơk trong ân nau kan pâl n’aih mhe hao klơ trôk dơi geh hun hao.

Nuĭh rblang: Điểu Thân n'hanh H'Thi