VOV4.M’nômg: Ngoai tâm ăp nu\ih ndơn geh âk nau ôp ngăn tâm Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột tal 6 lah Tiến sĩ Trương Hồng, Kruanh Viện khoa học Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, ntu\k kan gi\t n’hêl ngăn bah nau kan cà phê tâm nkuăl, ntu\k geh 90% rnoh cà phê tâm lam dak. Nau ôp Tiến sĩ Trương Hồng ndơn geh âk ngăn lah mhâm [ư ân  cà phê Việt Nam ko\ ntoh lư kơt nau săk geh n’hanh rnoh ueh. N’hanh Tiến sĩ Trương Hồng so\k nau kan năl ueh bah nkô| nau “Tâm rgop gay hun hao” gay [ư nau ơh:

             ‘Rgum rgop nsum bu jêng du ntu\k pah kan nsum gay mât ntơm bah rnôk ntơm lăp, nau kan [ư ân tât ntu\k leo tăch. Yor ngăn lah nau leo lăp a[aơ ri gay ân ueh ngăn, nu\ih [on lan hôm do\ng ndoh ndơ hôm geh rvăt ti\ng nau u\ch, geh rnôk hôm do\ng âk ir dak si mât tơm tăm”.

            Ti\ng wa Nguyễn Tấn Nguyên, [ư nau kan tăch rgâl bah Công ty cà phê Đăk Man, ntu\k kan geh ntu\k dak ba dih ntuh kơl ơm ngăn tâm nau kan cà phê Dak Lak, nau kan tâm rgop gay hun hao ndơ\ luh tă bah jo\ tâm nkuăl. Yơn tât rnôk aơ, nau kan aơ ê geh lăp tâm nau ngăn, bol ma geh 40.000 rnăk [on lan râng tâm ăp nau tâm rgop kan, tâm rnoh neh geh 64.000 ha, tâm ban 1/3 rnoh neh lam n’gor. Ti\ng wa Nguyên, nau aơ mra geh rklaih rnôk [ư nau kan tâm nthoi, rđau kan bah ntu\k kan mât Ngih dak geh ntoh ngăn lơn:

             ‘Nau jêr ngăn ma phung hên ta aơ nê lah nu\ih [on lan mô [ư ti\ng du ntrong kan nchrăp đă lor. Ngih dak gay ndâk tay du đê| nau kan mhe n’hanh kơl an ân ueh lơn ân nu\ih [on lan gay nu\ih [on lan geh trong r[o\ng lơn tâm ntu\k tăch rgâl, mô hôm geh tăch nchrah nchrai. Kơt lah lah bu saơ bum blang rnoh ueh lơn ri bu sreh lơi tơm cà phê gay ma tăm bum chin, mô lah sreh lơi  cao su gay tăm bum chin. Ndi ma ngih gay gay geh trong r[o\ng ueh lơn tay”.

            Lao tât ăp ndoh ndơ ê nkra cà phê ueh mhe ngăn râng rơh tăch rgâl ndoh ndơ [ư nau kan cà phê ta Buôn Ma Thuột, wa Bùi Phong Lưu, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn  máy nkra nau kan tuch tăm Bùi Văn Ngọ, nkuăl Đức Hoà, n’gor Long an ko\ mi\n lah, mô geh nau lăp kan ngăn bah ăp ntu\k kan ngih dak, bah nau tâm boh jêr ngăn ma geh ntơm ndâk n’hanh hăn lăp tâm nau nâp nâl ngăn:

             ‘Tâm rgop gay hun hao ri lah nau kan ueh. Yơn gay [ư nau kan ân geh nau tâm rgop aơ năn ri geh âk ntrong ngăn, âk nau kan, âk nhoat hăn. Gâp nơm ko\ mi\n tât nau nê ma tâm nau ngăn ri nau kan tăch rgâl ri hôm geh nchrah nchrai. Kan tâm rgop njêng du rmôt du mpôl gay [ư ri klah nau ê geh âk. Yor lah a[aơ, êng ngih dak ri mô geh dơi du đah ty ma dơi ut jăp di\ng le\ ơm”.

            Tât râng nau rgum năm aơ, âk ngăn lah nu\ih [on lan tâm ăp nkuăl tăm cà phê. Tâm nê geh Hoàng Ngọc Trí, du hê bu ndăm, ntơm ndâk nau kan nsing tâm mir cà phê bah nơm tâm nkuăl Đăk Hà, n’gor Kon Tum. Nô trí ân gi\t, rnăk nô ho\ geh [ư nau kan tăm, mât chăm cà phê đah trong poh phana hữu cơ tâm mir hvi 5 ha bah nơm, knu\ng pe\ cà phê rnôk ho\ du\m ngăn gay nkra cà phê ih, ki\n geh săk ntơm bah êng nơm. Nô ko\ pơk trang Web gay mbơh, n’hanh tăch ngăn ntil cà phê. Năm 2014 n’hanh 2015 nau kan aơ ho\ geh nau dơi bôk năp, yơn năm 2016, rnoh geh cà phê n’huch âk yor mih jo\ jong, cà phê lôch pe\ mô geh ntu\k ih, âk ngăn rnoh geh mô to\ng nau dơi kơt nơm nchrăp luh. Nô Trí u\ch [ư ti\ng bôk nau kan “Tâm rgop hun hao” tâm rưh rgum r[u\n aơ. Yơn ti\ng nô, u\ch geh nau tâm rgop , nu\ih [on lan ndrel ntu\k kan jê| gay geh tay ăp nau kan kơl an ân tâm di:

 ‘ Gâp u\ch ngih dak hăn ndrel ăp nu\ih [on lan n’hanh ntu\k kan jê| kơt phung hên. Kơt lah kơl an phung hên so\k du máy ih kro mô lah pâr ân sơh, phung hên mra trok mbrơi tâm 5 năm, mô lah kơl an phung hên n’gul rnoh nê. Ntơm, bah nê, phung hên mra dơi geh nau tâm rgop đah ăp rnăk tâm ndrel du nkuăl tuch tăm, ndel do\ng du máy pâr sơh nê”.

            Tâm rgop nsum  gay ma hun hao lah nau kan geh leo tât ta ưbah ntu\k tăm cà phê geh âk nau jêr. Đah nau kan aơ, cà phê Tây Nguyên ho\ geh hăn ăp nhoat bôk năp n’hanh êng đah Dak Lak, ho\ geh 226.000 tấn geh [ư ti\ng nau kan aơ, geh n’gul rnoh geh bah n’gor, tăch đah rnoh khlay lơn lam ntur neh ntơm 80-600 đôlar du tấn. Yơn nau kan kơt nê lah ê tâm di đah nau nchrăp luh. Ngăn lah n’ăp ma [on lan ndrel ntu\k kan ko\ saơ ăp nau rgop kan nê ê geh nau nâp nâl. Nkô| nau lah mô to\ng nau tâm rgop jăp ngăn bah nau kơl an n’hanh nau lapư kan ngăn bah ntu\k mât kan ngih dak. Rgum nau ueh-[ư ti\ng nau ơm ueh-tâm rgop ndrel hun hao lah nkô| nau geh nau khlay. Yơn lah geh tay “[ư ueh nau kan”, ntu\k kan cà phê Việt Nam mra dăng lơn, ăp rơh rgum r[u\n ba kơi mra rgum âk lơn nu\ih kan, nau kan./.

Nu\ih rblang: H’Thi