Lăp tâm Bảo tàng Hải dương học mpeh Viện Hải dương học Nha Trang, tâm ban kơt lăp du nklang dak lêng rgum jê̆. Ăp bể ka, kop dak lêng, san hô n’hanh hang rbăn ntil ndơ an saơ nău âk mpưm bah dak lêng Việt Nam. Kho mât prăp ntil ndơ bah bảo tàng aƀaơ geh nklăp 23.000 ntil mpeh 5.000 mpô mpa ta dak lêng.

Dŭt njrăng uănh khlay, ta nkual pla n’hơ tơm ndơ mpêt khlay dak lêng gôl dak Hoàng Sa - Trường Sa, ăp ntil ndơ rgum geh bah bar ndru gôl dak dơi nkoch mbơh ndrel ăp ndơ dŏng ơm yău mpeh rnôk gŭ mĭn dak lêng. Yuh Mai Thị Huyền, nuĭh mbơh nkoch Bảo tàng Hải dương học an gĭt, tâm ăp tủ bil nê geh ăp ntil ndơ dơi mât ndray du rôk năm, nkre đah ăp trong hăn uănh năl dak lêng dơi ƀư ntơm bah rnôk duk mpan n’hanh ndơ dŏng gŭ mĭn hôm mpăng đêt.

“Năm 1924, bôk duk gŭ mĭn dak lêng lor bôk năp geh moh De Lanessan dơi jao an Viện Hải dương học, ntơm bah nê, hŏ njŭn leo ăp nuĭh khoa học bah Viện hăn gŭ mĭn ăp nkual dak lêng ngai kơh. Đah ntil ka lẹp huyết dơi joi geh ta ndru gôl dak Hoàng Sa tâm năm 1926, nău nê, an saơ lah: Việt Nam hŏ keh têl ƀư tơm ma ăp nău kan gŭ mĭn khoa học. He nsĭt ntil, mât ndray tât aƀaơ”.

Ăp ntil ndơ mât prăp tâm ban kơt geh rnoh khlay khoa học nê hôm jêng ăp “blah ndop” mha êng kăl e. Rlău bơi du rôk năm, păng rgop jêng ntŭk rgum mât prăp nău lư mpeh dak lêng Việt Nam, rhŏ dŏng gŭ mĭn, mât ndray âk ntil ndơ gŭ rêh sinh học n’hanh mât dŏng jŏ jong tơm ndơ mpêt khlay dak lêng. Yor kơt nê đŏng, Bảo tàng Hải dương học mô dơn lah ntŭk uănh pâl ma hôm lah ntŭk ntĭm nti saơ ma măt mpeh dak lêng gôl dak. Wa Trương Quang Đức, năch tât bah nkual ƀon têh Cần Thơ ndrel kon său hŏ pe tơ̆ plơ̆ tay ntŭk dja:

“Gâp hŏ hăn tât Viện Hải dương học dja pe tơ̆ hôm, gâp saơ săk geh tơm dak lêng, gôl dak Việt Nam dŭt âk mpưm. Ƀon tơm hên lôch n’glăp jêng nkual ƀon têh Cần Thơ, lôch lăp uănh saơ âk ndơ gŭ rêh dôl re. ntoh lư kơt kop, ka…Bah nê, ntĭm nti ăp kon său jêh aơ tay ân mât ndray ăp ntil ndơ kơt nê.  

Lah Viện Hải dương học nkoch nău mpeh dak lêng gôl dak ma ăp ntil ndơ mât n’hanh ndơ dŏng kan gŭ mĭn khoa học ơm, ri Nkual nkah gĭt tahen Gạc Ma, ta Cam Ranh, hôm nkoch ma nău nkah n’hanh nău n’groh an. Ăp mbor tơm si wăr jâng gung; bah năp lah ndah rup “Ăp nuĭh roh gŭ tay bah kơi jâng nar”, treh têl rup gui ăp nuĭh tahen ndrel mât njrăng lha cờ neh dak nklang dak lêng jru ngai.

Nar 14/3/1988, ta nkual Gạc Ma, Cô Lin, Len Đao mpeh ndru gôl dak Trường Sa, 64 cán bộ, tahen dak lêng ƀon lan Việt Nam hŏ chôt roh rnôk hăn mât njrăng ƀư tơm dak lêng gôl dak. Rup gui ăp nuĭh tahen tâm têk rval ti wăr lha cờ Neh dak ta Gạc Ma hŏ jêng nău ntĭt mpeh n’groh roh săk gay mât njrăng ƀư tơm nklang dak lêng jru. Yuh Nguyễn Thị Thanh Hà, nuĭh kan ta Nkual nkah ndray Gạc Ma an gĭt, săk 64 tahen ơm khĭt dơi treh têl ta nkual Môch sial (môch dơm). Ăp mpôl hăn tât ta aơ way ât ndâm săk bah năp tĭng mbor săk, n’hơr an kao si, n’hơr an nhang.

“Aƀaơ ta ntŭk dja dŭt nđik n’hâm, tơm si têh hôm. Âk mpôl hăn âk nuĭh yơn hôm geh ntŭk n’hâm tơm si gay nde nar đŏng. Năch lơn âk lah đoàn viên, ăp xã, năch bah ngai, năch hăn pâl nđaih ri ăp doanh nghiệp tât dŭt âk đŏng. Năch rgum tâm ăp nar Lễ têh, nar mồng Một, bŏng khay. Mpôl hăn mbơh đă lor, gâp leo hăn weh chop lor, ntĭm nti tât nkual môch dơm lôch jêh leo ăp mpôl năch êng hao”.

Gạc Ma mô dơn nkah mpeh ăp nuĭh hŏ gŭ tay nklang dak lêng jru, ma hôm nkah ăp nuĭh tahen nar aơ dôl nđơn tay nău kan nklang dak lêng gôl dak ngai đŏng. Gay mât dak lêng, mât gôl dak, bah kơi nuĭh tahen ân geh du ntŭk nsing nâp. Nê lah nău mât chăm bah rnăk wâl, nsum mpôl n’hanh neh kơh, gay ăp nuĭh dôl pah kan ntŭk bôk trong rlong sial wat jêh nău kan.

Ta Khánh Hòa, nău dơn kan nê dơi nthoi ma ăp nău kan rƀŏng sĭt mpeh Trường Sa, mât chăm rnăk wâl cán bộ, tahen. Wa Trần Thị Minh Trang, Groi kruanh Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường Cam Ranh, n’gor Khánh Hòa an gĭt, bah neh kơh tât dak lêng gôl dak, ăp nău tâm kơl rgop tay du gâl tâm suan dăng nsum mât njrăng ƀư tơm dak lêng, gôl dak.

“Nkual nkah ndray kơl mpôl hên gĭt wât tay mpeh rơh tâm lơh, ăp ntĭt leo tahen ơm dăng janh yor dak lêng gôl dak. Cán bộ, đảng viên, Ƀon lan bah phường Cam Ranh mbra ƀư jăp tay pah kan nsing ndăl bah kơi đah rnăk wâl cán bộ, tahen dôl pah kan ta ndru gôl dak Trường Sa. Rgop kơl gay ăp oh nô đăp mpăn pah kan, mât nâp ƀư tơm, dak lêng gôl dak he nơm”.

Ntơm bah ăp ntil ndơ rgum geh đah aƀaơ du rôk năm tât ăp mbor nchih săk ta Nkual nkah ndray Gạc Ma, nău nkoch dak lêng gôl dak Việt Nam dơi mât ndray ma ăp têl nkah na nê̆: du trong hăn uănh năl, du ntil ndơ mât ndray, du hê nuĭh tahen hŏ n’groh roh săk n’hanh ăp rnăk way rƀŏng sĭt mpeh dak lêng gôl dak ngai ngât.

Ăp ntŭk “têl ơm yău” ta Khánh Hòa yor kơt nê̆ mô dơn mât ndray nău nkah ơm kăl e ma hôm kơl rơh kơn aƀaơ wât lơn mpeh nău kăl e, dơn mât njrăng đah dak lêng gôl dak. Ntơm bah nău gĭt khoa học, nău n’groh săk bah ăp nuĭh tahen tât suan dăng ntŭk nsing ndăl bah neh kơh, njăr trong hăn mât dak lêng dôl dơi nthoi tay ma nău dơn kan, nđơr geh n’hanh nsrôih rdâk njêng Việt Nam jêng neh dak geh tơm dak lêng dăng.