Tĭng nău mbơh bah Ntŭk uănh nđôi n’hanh njrăng n’gang kop srê Hoa Kỳ mbơh khay 4/2025, rnoh kon se rngot rvê ta Mỷ lĕ hao 1/31 kon se. Rnoh mrô aƀaơ tă lah 1/10.000 tâm năm 1970 n’hanh 1/150 tâm năm 2000. Nău aơ an saơ rnoh hao âk tâm đêt răch năm dăch aơ.

Ta Việt Nam, kơp geh nklăp 1 rkeh nuĭh ntư ji rngot rvê, tâm ban nklăp 1% kon se deh. Năm 2024, Ngih dak si Nhi Trung ương kơp dơn bơi 10.000 kon se tât but uănh yor ntôn kon se rngot rvê. Ta ngih dak si Đa khoa Nkual Tây Nguyên, du nar khoaNhi tổng hợp wơt dơn rĭng bah 7-10 kon se tât but uănh săm ji ăp nău rngot rvê. Ăp nai dak si chuyên khoa an lah nău mô geh ta nău rngot rvê ma ta rnôk nking n’gang, lvang khlay bah năp 3 năm, yơn dŭt âk mê̆ bơ̆ ndơ̆ kon se hăn mbrơi. âk rnăk an lah kon mbrơi ngơi, prêng đit mô lah geh nău jêng, tât rnôk kon se 4-5 năm saơ na nê̆ mư rvê. Rnôk nĕ, nking n’gang jêng jêrr lơn, săk rnglăy đêt n’hanh prăk săm hao âk. Djôt dơn ta Ngih dak si Đa khoa Nkual Tây Nguyên an saơ âk kon se tât but uănhy rnôk lĕ 4-6 năm deh, đê̆ đŏng 9-12 năm. Tâm rnôk nĕ, ăp nău saơ bôk năp way lĕ ntoh bah 12-24 khay. Kơt nău bah mon H.T.C, 11 năm (phường Thanh Nhất, n’gor Dak Lak), Ngih dak đa khoa nkual Tây Nguyên lah ntŭk tal 3 mon C hăn trị liệu n’hanh săm tâm ăp năm bah năp, đê̆ đŏng geh mê̆ mon C an rlu kan lĕ năm gay hăn ndrel đah ăp nai tâm nău săm an kon. Nô H.T.L, mbơ̆ bah mon H.T.C nkoch:  “Mô kơt ăp băl ndrel rơh, 6 năm C mô hŏ gĭt ngơi, mô rgum , nchoăt rlưn tay. Năm bôk năp hăn ntgi ngih samƀŭt Nguyễn Đức Cảnh bu mplơ̆ sĭt sam ƀŭt rhăch nău.

Du hê nuĭh êng lah mon M.T.H (deh năm 2022, ra xă Hòa Phú, Dak Lak). Rnăk wâl knŭng saơ rnôk kon hăn nti ta ngih samƀŭt mầm non, dơi nai tâm nchră, nbtĭm rnăk wâl ndơ̆ kon tât ngih dak si uănh nđôi. Ta ngih samƀŭt nai lah mô ŭch nău tâm rgop, m ô pâl ndrel ăp băl, mô gĭt sa êng, mô hăn ăch chrach... Mê̆ bah mon H nkoch: “Rnôk hôm e jêt kon knŭng ƀư tĭng ăp nău ŭch săk nơm (sa êng, hăn ăch chrach êng), knng tât ngih samƀŭt mô lah nuĭh mha kon mơ mô tâm rgop. Rnăk wâl mĭn kon mbrơi ngơi, đit prêng năm deh dơm.

Tĭng Nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh, Khoa Nhi tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa Nkual Tây Nguyên, nău saơ ơm n’hanh nking n’gang ngăch ta kon se ntưp mô ueh nău rngot rvê aơ hôm e âk jêr jŏt. Bôk năp lah nău wât bah nuĭh ƀon lan, ngăn lah ta nkual jru ngai, nkual ngai hôm e đêt. Âk mê̆ bơ̆ bôl kon lĕ dơi nchroh yơn nău mĭn mô ŭch, ndruch nking n’gang gay kâp tay. mTal 2 lah mpêr n’gar ntŭk ntô n’hanh nău rhŏ dak si đêt. Ăp ntŭk nking n’gang ndâk ƀư êng kơt rgum ta nklang nkual ƀon têh, nkual jru ngai dŭt đêt. Tâm rnôk săm rngot rvê geh nar dŭt âk, nklăp lah du khay, đah năm mô lah nking n’gang lôch săk. Âk rnăk ndil ndal hăn ăp ntŭk tât ntŭk êng gay săm ma mô tĭng trong. Bah meng nĕ, prăk săm hoach, mô di ăp rnăk wâl gheh ndơ gay an kon tĭng lĕ trong nking n’gang.

Lah mpeh lvang khlay gay nking n’gang mô ueh nău rngot rvê, nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh an gĭt:

“Lvang kon se bah dâng 3 năm, lah lvang nking n’gang khlay. Lvang aơ rngok bah kon se hun hao dŭt dăng, rngok bah kon se mô hŏ jêng rnôk nking n’gang n’hanh kơl mkra, boăt nthoi ăp trong thần kinh ndrel. Aơ lah lvang ma kon se nti kơt, nti ăp nău ngơi, n’hanh bah nĕ mbra kơl kon se dơi rgâl trong tâm ngơi, ăp nău rêh tâm mâp. Bah ăp nău rgâl nĕ mbra kơl an kon se n’hao tâm rnglăp ndrel nsum mpôl kơt nking n’gang ơm mbra kơl kon se n’hŭch dơi ăp nău rpăi, plơ̆ tay n’hanh ăp nău mô tâm ban bah kơi aơ”.

Saơ ơm, nking n’gang di ndrel nău ghăn ndrel dŭt n’hâm bah rnăk wâl, âk kon se hôm e dơi hun hao n’hanh nglăp nsum kon nuĭh. Nău khlay lah lơi ntlơi ăp nău saơ jêt ngăn yor rnôk nău uănh nđôi, ndơ̆ kon hăn nking n’gang ngăch bah me bơ̆ mbra pơk luh du nău rêh ueh lăng an kon.

Nau mô ueh tâm nuih n’hâm nau ngơi nar lơn ma âk tâm kon se, khuch ngăn tâm n’hâm soan, bôk rngok ndrel nau geh dơi tâm rnglăp bah kon se. Gay kơl kônh wa gĭt kloh lơn mpeh nau khuch aơ ndrel geh ăp nau ƀư ngăn gay huch lơi nau aơ, rmôt Phóng viên geh nau ôp ma nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh, Khoa Nhi tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên.

Nkô̆ nau ƀư jêng nau ueh tâm nau mbơh ngơi ndrel nau geh jêng bah kon se moh ntil ndơ, ơi nai dak si?

Nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh: Rnôk aơ, y học ê geh dơi joi ơm nkô̆ nau ƀư jêng geh nau khuch tâm bok rngok kon se. Ăp nau tât mra ƀư jêng tât nau mô ueh tâm bôk rngok rgum đah nau geh tă bah ndul me (dak mham) ndrel ma nau tât tâm ntŭk ma nơm rêh jêng. Tĭng nau mĭn, ăp kon se deh ndrŭp khăl kơtt la du hê kon se geh nau khuch ri kon se tal bar kŏ geh nau khuch đŏng. Mô geh du nau nkoch tâm ntưp êng êng mbơh lah nau tât khuch bah kon se ma lah nau rgum bah ăp gen bah nklăp rlau 100 gen êng êng tâm ăp kon se. geh du đê̆ kon se ntưp tă bah mbơ̆ mô lah me kơt lah kon se geh ăp nau tât mô ueh, nơih geh nau ƀư jêng khuch. Êp nê, năm bah me mbơ̆ têh ir mô lah jê̆ ir; me geh ăp nau ji khuch rnôk dôl bŭn (khuch sôt, ntưp kman kơt lah rubella) geh mâp bah ăp ntil dak si khuh mô lah deh mô tŏng khay.

Nau khuch nê geh pă nkah jêng 4 ntil:

Nau mpơl geh âk ngăn (kon se geh ntoh tă bah ơm ndrel mo geh âk nau tâm mâp, pah, dŏng ƀư tâm du ntil n’hêl); nau ji Asperger (khuch tâm săk jăn hô) ăp kon se aơ geh blau ngơi, bôk rngok mĭn ƀư âk lơn ma kon se êng, yơn lah lŏ mô geh blau tâm nau mbơh ngơi, ăp nau ƀư geh tâm kơt, mô ŭch rgâl; mô ueh tâm nau hun hao (kon se geh nau mpơl saơ mô ueh tâm săk yơn lah kŏ ê geh nau tŏng gay ma nchrăp năl; mĭn ƀư êng jêh nê rgâl êng (kon se mra dơi geh ăp rnôk hun hao tâm ban ntơm 12 tât 30 khay yơn jêh rnôk aơ  ri păng mra roh hêng ăp nau blau tă dơi geh bah năp nê).

Nai dak si sâm mbơh ăp nau mpơl saơ ay gĭt năl kon se geh nau ji mô ueh tâm bôk rngok nau mĭn ndrel ăp nau mpơl  saơ ân me mbơ̆ nơih gĭt năl?

Nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh: Ăp nau mpơl saơ ngăn tâm kon se rnôk geh nau ji khuch tâm bôk rngok, săk jăn: Kon sse ntoh ntơm rnôk 12-18 khay, rgum tâm 3 rmôt tơm:

-Tâm ngơi: Kon se mbrơi blau ngơi, mô gĭt rnôk bu kuăl moh săk.

-Nau ngơi: 12 khay ê blau ngơi, 16 khay ê blau ngơi du rplay, 24 khay ê blau ngơi ntơm bah 2 rplay.

-Nau ƀư: Ŭch pâl êng du hê, pâl du ntil nau, mô ŭch uănh ndơ êng.

Êng nê, kon se mra geh nsum ma ăp nau mpơl ăp nau kơt lah dŏng nau nkoch ma ty, rpih ty. Dăp ndoh ndơ tiưng trongm pâl du ntil nau pâl plơ̆ sĭt plơ̆ hăn. Rgum tâm du ntil tâm ndơ pâl. Du đê̆ kon se mbrơi dâk hăn. Mô ŭch ma ăp nau pâl êng êng, bu êng êng.

Nau ma me mbơ̆ mô geh njrăng uănh ngăn nê lah nau ƀư ndrel nau pâl. Kơt lah kon nơm geh nau ƀư ntŭk âñ ndoh ndơ nơm pâl ri ân nkre tâm du ntŭk, me mbơ̆ ntôn kon nơm gĭt prăp. Kon rgum ƀư ndrel mra pâl tâm du ntil ndơ dŭt jŏ, knŭng pala ma du ntil ndơ pâl nê ndrel gŭ ma mông mô lah lôch nar ma me mbơ̆ ntôn lah kon nơm  djăng ndrel ŭch pâl đah du ntil ndơ pâl nê.

Nau mô ueh nê geh nsum ma nau mô ƀư tâm săk jăn, vay mâp ngăn lah nau ngăch ngâr êng, ăp nau pâl ƀư mpeh săk jăn, ăp nau khuch mpeh muh măt, bôk tôr, mô ueh tât mông bĭch, du đê̆ nau mô ueh nê geh nsum đŏng nê lah tât trơi, mbrơi hao gĭt mpeh bôk rngok, khuch tâm trong proch.

Nau tât geh kơt aơ moh nau khuch tât kon se ndrel nau mpơl saơ geh moh nau ƀư gay ma rdâng ơm ân săk tam, ơi nai dak si?

Nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh: Nau tât khuch ngăn tât nau hun bau bah bôk rngok ndrel săk jăn bah kon se. Du hê kon se mô ueh mpeh nau ngơi, mô ueh mpeh nau blau săk jăn ri mra jêr tâm nau nkoch bri, tâm mâp ma băl nơm pâl ndrel mât ueh nau tâm boh tâm nau rêh, ƀư jêng kon se nơih geh pâl êng, mô geh băl, mô geh nŭh pala nsum ndrel êng ngăn ma bu êng, ri ma nơih geh bu lĭk lor mô loah geh nŭih ri bu mra dong mô lah tât geh nau khuch tâm nau rêh, nau geh jêng. Khuch mpeh nau hao rêh, kon se mra ƀư ăp nau kan plơ̆ sĭt plơ̆ hăn, tâm kơt, geh nsum ma nau uănh, năl, khuch tât nau ƀư jêh aơ kon se mra geh nau ƀư ji tâm săk nơm mô lah ƀư ji, ƀư khuch bu êng.

Ăp nau kan gay ma năl kơh an, rdâng mô lah dŏng ƀư ăp nau mpơl kơl nau tât, kơt lah rnôk ntĭm nti kon se jêng du nau blau mhe, kon se ê blau tay ty ri nơm ƀư lor jêh ri nơm kơl an, ân tât rnôk kon se blau tap ty mô lah nơm bonh, rnê, mô lah nkhôm ndơ pâl ân kon se, kon se mra geh nau ƀư tâm kơt ma ăp nau nơm geh bonh, geh nkhôm. Nau kan n’hao lơn ăp nau pâl geh nau tâm mâp, tâm nkoch, tâm ngơi, rgâl nau blau pâl, rgâl nau blau kơt tĭng ƀư bah bu êng. Kon se geh tâm mâp, ndâk ân kon se du nau ƀư ăp nar kơt mông sa, mông bĭch, mông pâl, mô lah ntŭk ntĭm nti jêh ri tâm rgop ma nau kơl an mpeh rup gui.

Nai dak si mra dơi mbơh nau njrăng rdâng ăp nau tât bah nau khuch tâm săk jăn?

Nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh: Rnôk aơ, ê geh nau ƀư gay ma njrăng rdâng nau tât khuch tâm kon se mpeh bôk rngok, yơn mra dơi huch ăp nau khuch êng kơt lah mêt uănh n’hâm soan ndrel chuh njrăng ân tŏng ăp ân bu ur lor ma rnôk bŭn. Năm deh kon ueh ngăn ntơm 18-35 năm, der  deh ơm ir mô lah la ir.

Khám  rnôk bŭn ƀa ƀơ, gay n’huch nau tât deh mô tŏng khay, ngăn lah deh bah năp 26 pơh kŏ ƀư huch ngăn nau tât. Nkre lah, mât răk ân mpeh nau ngêt sa rnôk dôl bŭn ndrel  jêh deh. Ngăn lah, rnôk kon se mhe deh ân geh âk mông nar gay ma mât, răk, chăm kon se, n’huch ân kon nơm uănh tivi,  điện thoaị ndrel ăp ndơ dŏng điện tử.

Rnôk saơ kon se geh ăp nau mpơl kơt nê ri nơm ân ơm leo tât ngih dak si gay ma khám ndrel săm. Ta aơ, ăp nai dak si mra ƀư ăp nau ôp, săch, mbơh luh ăp nau geh năl kŏ kơt lah rƀŏng trong kơl an ân kon se. me mbơ̆ sâm rlet rlau ăp nau khuch mpeh săk jăn, ndơn ndrel kơl an kon nơm. Leo kon hăn ngih dak si gay kon se dơi dŏng ma nau săm ân ơm ngăn ngên.