Bơi tât 20 năm bah năp nơh, tâm du tŏ hăn râng yur mham kơl an, nô Dương Xuân Thông (46 năm) gŭ tâm Phường Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak mơ gĭt nơm geh mham mpêt O Rh. Ntơm bah nau rvê bôk năp, nô gĭt lah, ăp ntruh mham bah nơm mra dơi kơl an nau rêh đah ăp nŭih geh ndrel ntil mham. Ntơm bah nê tât rnôk aơ, ăp rnôk geh ndơn nau kuăl mbơh tă bah Ntŭk kan Huyết học Yur mham n’gor Dak Lak nô kŏ nsôih dăp rgum ueh nau kan gay ma tât. Nô Dương Xuân Thông, nkoch: ‘Rnôk gâp nơm ri gâp mĭn nơih dơm nê lah yur mham gay ma kơl an nŭih bu dôl gŭ săm. Jêh aơ ri mơ gĭt lah gâp geh rmôt mham mpêt nklăp 0,04% tâm rnoh nŭih geh nril mham aơ ri ma ntơm bah nê gâp râng hăn yur mham âk lơn ndrel joi oh nô tâm ntŭk pă kơl yur mham gay ma tâm kơl nsum. Rnôk nơm ŭch ri geh bu kơl an nơm đŏng. Gâp hăn yur mham geh nklăp 10 tŏ, ăp rnôk hăn yur mham ri n’hâm soan ueh, nuih n’hâm ueh lơn. Ŭch lah ăp nŭih ê gĭt nơm geh moh ntil mham ri nơm ân geh hăn joi uănh ndrel râng bah rmôt yur mham kơl an bah n’gor nar lơn ma âk lơn”.

Kŏ geh tâm săk nơm mham A Rh, yuh Ngô Võ Hồng Anh (47 năm) tâm Phường Tân An, n’gor Dak Lak kŏ geh 25 tŏ hăn yur mham kơl an. Nau ma ƀư yuh nkah ngăn nê lah du hê kon se jê̆ geh nau ji tâm săk, khuch tâm dak mham ri ma ân geh yur mham ƀa ƀơ mơ dĭng dơi rêh. Yor nau nê hŏ ntop tay nuih n’hâm gay yuh lŏ hăn ndrel ma rmôt kơl yur aơ. Yuh Ngô Võ Hồng Anh, nkoch: ‘Ntơm nơh gâp pah kan tâm siêu thị Co.opmart gâp râng hăn yur mham. Jêh rnôk yur mham gâp saơ n’hâm soan ueh. Tal bar hăn yur mham ri mơ gĭt gâp geh mham mpêt. Rnôk aơ lĕ jêng nau mơng, lah 3 khay ma mô hăn yur mham ri mô ueh tâm săk ri ma nơm lŏ hăn yur đŏng, jêh rnôk rlu nau kan tâm Siêu thị Co.opmart ri gâp hăn yur mham tâm Phường gay râng hăn đŏng. Geh rnôk ri geh ngăn du hê kon se jê̆ tâm Bình Dương (ơm) păng mô tŏng mham ri ma hăn tât Dak Lak gay ma yur mham ngih dak si đă gâp hăn ndrel saơ kon se nê yŭ ngăn. Ntơm bah nê 3 khay gâp hăn yur mham ân kon se nê mro. Nơm tâng tâm rmôt yur mham kơl an geh 4 năm hôm, lah 3 khay ri hăn yur du tŏ. Nơm knŭng gĭt lah nơm hôm geh n’hâm soan ri hôm ân mham ma mô geh nau mĭn âk ôh”.

Mô êng nô Thông, yuh Hồng Anh ma âk nŭih êng tâm rmôt yur mham mpêt Ah-n’gor Dak Lak hôm ƀư ăp nau kan dŭt ueh tâm ăp nar, ăp nar kơl an du nau rêhm nau kan êng êng, yơn nau ueh bah khân păng lah nau ŭch rŏng ndrel nuih n’hâm kơl an ƀon lan ndrel mra tâm pă rnôk ma bu êng ŭch kơl. Yor nuih n’hâm ueh ndrel nau kan ngăn nê, ăp nŭih tâm rmôt Yur mham mpêt Rh- n’gor Dak Lak kơl an âk nŭih ngăn, nkre ƀư rêng nuih n’hâm ŭch rŏng, rgop nau ndâk du nau rêh tâm rnglăp, tâm pă ndrel nuih n’hâm khlay kơl an.

Rmôt mham Rh-lah du ntil mham mpêt tâm nau rêh, nŭih geh mham Rh-geh rnoh dêh ngăn (lah 1000 nŭih ri geh du hê geh ntil mham aơ). Ngăn lah, đah nŭih geh mham Rh-, nau kan yur mham ân geh kơl ma nŭih ndrel tâm ban mham. Ndri ma, rnôk geh nau tât ŭch kơl săm mô lah săm nau ji geh tât mham, nau joi mham tâm di tâm gleh mông geh nau khlay ngăn tât nau kơl rêh nŭih ji. Mham lah ndơ tâm săk, mpêt khlay, tât rnôk aơ ê geh ntil ndơ êng dơi ntrơn rgâl. Tâm rnôk nê, mham jêh rnôk yur knŭng dơi geh prăp tâm đê̆ nar, âk ngăn lah 42 nar. Ndri ma, nau kan mât rnoh mham đăp mpăn lah nau kan khlay ngăn ma n’gâng kan dak si. Gay nchrăp geh tơm mham mpêt kơl an rnôk săm, năm 2022 rmôt kan Yur mham mpêt Rh- n’gor Dak Lak geh ndâk. Tât rnôk aơ, rmôt kan hŏ geh rlau 60 nŭih, jêng rmôt yur mham têm khlay, rmo tâm rnôk tât lah geh nau đă.  Wa Trần Quang Huy-Giám đốc ntŭk kan Huyết học Yur mham n’gor Dak Lak mbơh: ‘Rmôt kan yur mham rnôk aơ dôl ma mât ueh ngăn, geh du hê đồng chí ƀư tơm bah rmôt kan aơ rnôk aơ dôl lah rđau kan bah Trung tâm, nkre mhât nau kan nkre ndơn rnoh mham kŏ kơt lah ăp rmôt kan gay ntŭk yur mham gay đăp mpăn mbơh nau ma nơm rnôk geh nau ŭch tât ăp rmôt yur mham ngăch, tŏng dơi nau đă ŭch bah nŭih ji. Nŭih kan tâm rmôt aơ geh âk ntŭk ngăm, geh nŭih tâm Dak Nông (ơm) rnôk aơ lah Lâm Đồng, Gia Lai. Kŏ geh du đê̆ nŭih bah năp nơh rêh tâm Dak Lak yơn hăn kan tâm ntŭk êng, ăp nŭih nê lah tât Dak Lak kŏ nsôih râng ueh ngăn nau kan yur mham, gay geh mham têm kơl an nau săm nŭih ân ăp nŭih ŭch geh mham mpêt”.

Đah ăp rmôt mham mpêt, nau khlay bah ăp rmôt kan, rnoh mham nar lơn ma jêng khlay đŏng. Âk nŭih ji hŏ geh kơl rêh rnơm geh tât năn bah ăp nŭih yur mham kơl an. Ndri ma, nau kan mât ndrel hun hao ăp rmôt kan nŭih geh rmôt mham mpêt ân ndơn geh nau kơl an bah lam ntŭk rêh jêng, rnôk aơ, gay đăp mpăn dak mham kơl an rnôk săm, ntŭk kan Huyết học ndrel Yur mham n’gor Dak Lak lŏ pơk hvi tay nau kan yur mham kơl an, ngăn lah ăp nŭih geh tâm săk nơm ntil mham mpêt, nkre bonh đă ƀon lan ân nchrăp xét nghiệm gay gĭt nơm moh ntil mham, tă bah nê râng ăp rmôt kan kơl an yur mha, njêng trong têh hvi gay tâm kơl ndrăng nơm tâm ƀon lan.

Rmôt mham mpêt lah ngoăy tâm âk nău dŭt khlay tâm ntil nău ntop mham n’hanh săm ngăch ndal dak si. Bôl knŭng geh rnoh dŭt đêt tâm nsum mpôl, yơn nuĭh geh rmôt mham mpêt dơi mâp âk jêr jŏt rnôk ŭch ntop mham, lơn lah tâm ăp nău săm ndal mô lah săm ji. Gay kơl kônh wa wât kloh lơn mpeh rmôt mham mpêt, nkô̆ nău bah nău yŭr an mham kơt ăp trong mkra đăp mpăn tơm mham mpêt rhŏ an trong kan săm, rmôt nchih nkô̆ way nkoch lĕ geh rơh tâm nchră đah wa Trần Quang Huy-Giám đốc Ntŭk kan Huyết học Truyền máu n’gor Dak Lak.

- Ơi wa, wa uănh lah m’hâm mpeh nău ƀư bah ăp câu lạc bộ rmôt mham mpêt kơt nău mât nău kan bah câu lạc bộ?

Wa Trần Quang Huy: Mham lah du ntil dak si dŭt khlay ma mô geh du ntil dak si mô lah mĭn njêng dơi ndơn mham ma knŭng sŏk bah nuĭh yŭr an tŏng ăp đăp mpăn an nuĭh ŭch. He saơ aƀaơ dak si mô lah dược phẩm êng lĕ geh ăp trong gay ndơn đah mham ri mô. Jêng tâm rnôk nuĭh ji ŭch mham ri an geh dâl rhŏ an ăp nuĭh săm ndal, kơt : prah tâm tom ndeh, deh ŭch geh dâl ri an geh rnoh ntêm nkrem n’hanh jêh nĕ rgŏ jă rmôt yŭr mham mpêt gay nuĭh kơl kan tât ntop kơl ăp rnôk ŭch ndal.

Rmôt mham mpêt he dôl nkoch lah rmôt RH-. Aƀaơ geh dŭt âk rmôt mham yơn 2 rmôt mham bôk năp dôl âk lah rmôt mham A, rmôt mham RH. Tâm rmôt mham ABO he geh rmôt mham O, rmôt A, rmôt B n’hanh rmôt AB. Geh tâm ăp rmôt mham nĕ lah rmôt ORH-, ARH-, BRH-, n’hanh ABRH-. Nuĭh geh rmôt mham RH-dŭt mpêt, ta lam ntŭr neh rnoh geh nklăp 15-17% rnoh nuĭh, ta Việt Nam lah 0,4%-1%. Jêng lah rlău 1.000 nuĭh ri he mơ dơi joi geh 1 hê geh rmôt mham mpêt. Tâm rnôk săm ndal kơl nuĭh ji, he mô dơi hăn joi 1.000 nuĭh gay joi geh du hê geh rmôt mham mpêt jêng he an mât rnoh mham săm ndal ta rnôk jăch ndal n’hanh mât câu lạc bộ gay he tâm ôp geh dâl gay rhŏ an săm ngăch ndal.

Tâm ngân hàng mham lah nsum n’hanh rmôt mham mpêt lah êng gay đăp mpăn geh mham rhŏ an săm ndal n’hanh săm ji nkô̆ nău dŭt khlay, yơn lah geh du ntŭl rlong lah mham rnôk luh tâm săk ri mông nar he an mât prăp gay dŏng âk ngăn mô rlău 42 nar, jêng he mô dơi ntêm nkrem jŏ jong, mô dơi an nuĭh ji mô tŏng mô geh tu tơm mham săm ndal n’hanh săm ngăn, jêng he an mât đăp mpăn rnoh mham ta ăp câu lạc bộ yŭr mham gay đăp mpăn rhŏ săm ndal nuĭh ji kơt rnă njrăng mât njrăng bri dak tâm nău trôk nar lơn, geh khuch khat.

- Ơi wa, rmôt mham mpêt geh nău khlay mhâm tâm nău săm ndal nuĭh ji mêh?

Wa Trần Quang Huy: Đah nău săm ndal nuĭh ji geh rmôt mham mpêt ngăn ngên dŭt ŭch yor khân pơng knŭng dơi dơn rmôt mham mpêt. Nuĭh geh mham mpêt dơi ntop mham an nuĭh ji geh rmôt mham ngăn, yơn nuĭh ji rmôt mham mpêt ri knŭng dơi dơn mham bah nuĭh ndrel rmôt mham mpêt. Yor rĭ Ntŭk kan mât lor rnoh mham tŏng ăp gay săm ndal tâm ăp nuĭh ma nuĭh ji geh rmôt mham mpêt lăp ngih dak si mô lah ŭch ta bah di ntŭk ngih dak si nkual, ngih dak si ta lam n’gor ŭch an tâm ôp, tâm pă m’hâm ƀư đăp mpăn geh mham mpêt gay tŏng ăp an nuĭh ji rnôk ŭch. N’hanh bah kơi nĕ tay tâm ôp câu lạc bộ ăp nuĭh tâm di rmôt mham đah nuĭh ji tâm nar ngăch ngăn tât yŭr mham gay săm ndal nuĭh ji.

- Nuĭh geh rmôt mham mpêt an ƀư lĕ đah nău kan đah nsum mpôl kơt nchrăp ntêm săk soan bah săk nơm m’hâm mêh ơi wa ?

Wa Trần Quang Huy: Lĕ rngôch he an uănh năl mham gay gĭt he mpeh tâm rmôt moh mham, geh tâm rmôt mham mpêt đŏng lah mô gay bah nĕ geh boăt nthoi. Ta Dak Lak he geh câu lạc bộ rmôt mham mpêt, lăp ăp trang fanpage gay geh ăp trong tâm ôp du trong di na nê̆ đah ăp câu lạc lĕ dơi UBND n’gor pă an dŏng gay mât na nao n’hanh pơk hvi nsum mpôl. Rlău ma nĕ, ăp nuĭh geh mham mpêt, ntĭt nsa kơt bu ur bŭn gĭt he geh jrŏng mham mpêt ri an nchrăp boăt nthoi câu lạc bộ gay geh rnoh mham ntêm nkrem rhŏ an rnôk ŭch.

Tĭng nău ntĭm bah N’gâng kan dak si, đah ăp nuĭh ngăch dăng bah tŏng 18 năm tât 60 năm, bu ur ri rlău 42 kg, bu klô rlău 45 kg dơi râng yŭr mham. Đah nuĭh ngăch dak du kg jâk săk dơi yŭr an 9ml mham, jêh rnôk yŭr lĕ rngôch mô geh khuch tât săk soan, he dơi gŭ âm nâm ơm. Lor rnôk yŭr mham geh rmôt nai dak si, nai dak si but uănh lor tŏng ăp, lah dơi tŏng mơ râng yŭr mham. Jêh rnôk yŭr mham mô an pah kan jâk nklăp 1 tât 2 nar bôk năp, ăp nar bah kơi he gŭ âm pah kan nâm ơm.

- Lah uĕh wa Trần Quang Huy-Giấm đốc Ntŭk kan Huyết học Truyền máu n’gor Dak Lak lĕ tâm nchră mpeh nkô̆ nău