Ta khoa Nhi tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên, rnôk dăch aơ rnoh kon se ji tât but uănh nău djơh nău mĭn, nău ngơi nar lơ âk. Rĭng du nar khoa wơt dơn, săm an 6 tât 7 nuĭh. Ăp kon se ji way geh ngoăy tâm âk nău ntoh kơt: mbrơi ngơi, đêt ngơi mô lah m’rih măt, mpât n’ging, nhêp măt, rteh bôk, nsôr jong, ngơi lêng lang, ngơi nter... Uănh joi nu nău rêh saơ rlău ma nkô̆ nău tâm trêng, nău ji, nău mĭn n’hanh kơt: Rven ta ntŭk n’glôh ngơi; rngok-ntŭk ntĭm rđău nău ngơi mâp nău (rngok geh rven bah jêt, n’glơi jêh rtoh luh mham rih rngok, viêm màng não...), kon se mô uĕh gŭ âm nău mĭn rvê, kon se mâp geh nău mâp ndal tât nău mĭn... ri dŭt âk nuĭh kon se mbrơi ngơi yor ntŭk ntô gŭ rêh mô hŏ tâm di. Kon se dơi m’rô âk mô lah jăng lơi lêng lang, dơi an uănh điện, ti vi âk ir, đêt dơi tâm mâp đah ăp nuĭh kiău ma...

Ntoh lư kơt nău bah mon N.Q.T, 6 năm deh, gŭ ta phường Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak dôl săm ta Ngih dak si đa khoa nkual Tây Nguyên yor mbrơi ngơi. Nuĭh jay an gĭt mê̆ bơ̆ hăn ƀư sa ngai jêng njuăl mon an u che mât rong. Bah năp nĕ mon geh ngơi tĭng rplay yơn mô dơi ngơi lĕ tŏng ăp nău. Rnôk dăch aơ T. hao jrô đêt tâm mâp đah băl bên n’hanh roh rgum nti ren jêng rnăk wâl ndơ̆ mon tât ngih dak si gay dơi mbơh ntĭm n’hanh săm. Wa Nguyễn Thị Vân, u bah mon T nkoch: “Mon 3 năm deh mô dơi ngơi du rplay, ngêt sa knŭng ntrĭm. Mê̆ bŏ mô ru hăn kan, mon ta jay đah u che. U che ri mô ru nău kan tâm jay jêng an mon uănh ti vi jêh nĕ pơk nhạc djăt, uănh. Mô uănh nău ngơi Việt, ôp tât nău ngơi Việt mô wwât du ntil jêng hăn but uănh. Nai dak si nchroh mon geh mô uĕh trong nău ngơi”.

Nuĭh êng lah mon T.T.H (4 năm deh) ta xă Cư Kuin, n’gor Dak Lak, mon knŭng dơi ngơi đêt rplăy, mô dơi tâm rgop nkô̆ nău, ơm đêt blău n’hanh way mô ngơi tâm jŏ năm. Tât rnôk 4 năm, mon hôm e ngơi mô ntoh, jêr wât, way mô lĕ nău ngơi. Bôl mon dơi tâm ngơi đah rnăk wâl, pâl ndơ pâl, tâm mâp kơt rpih ty, kŭnh bôk n’hanh gĭt nău rhơn rnôk dơi tâm di nău ŭch bah rnăk wâl hôm e rvê yor mon mbrơi ngơi nkôp đah băl ndrel năm. Yuh Trần Thị Thắm, mê̆ mon H an gĭt:“Rnôk du năm n’gul mon nglăy du rplăy 2 rplay yơn tât 4 năm mon mô hŏ dơi ngơi ak. Mon knŭng gŭ tâm jay uănh ti vi, điện thoại. Hăn bah dih lah mon saơ prêng, ăl nuih, lơh băl”.

Tĭng nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh-Khoa Nhi tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên, aƀaơ, điện thoại, ti vi, máy tính dôl dơi ăp me bơ̆ an dŏng âk ir, đah âk nău ŭch kơt gay kon gŭ djiăng gŭ du ntŭk, mô đek me bơ̆, gay njŭng ngêt sa. Nău aơ lĕ jêng bên mô uĕh n’hanh ntrôl kon se lăp “mơng” uănh điện thoại, tivi, ƀư ăp nău mô uĕh mpeh nău mĭn, n’hâm soan. Nău klach rvê lah bôl kon se geh ăp nău ntoh mbrơi ngơi yơn âk me bơ̆ mô ngăch năl mô lah an nĕ lah nău mbrơi êng dơm đah năm khay, tât rnôk ăp nău mô uĕh bôk rngok, nău ngơi geh du trong na nê̆, kon se mbrơi ngơi âk lơn nkôp đah ăp băl du rơh mơ ndơ̆ hăn but uănh. Nai dak si Phan Thị Hồng Hạnh an gĭt: “Nău rnăk wâl ndơ̆ kon hăn nking n’gang mbrơi ri mbra n’glơi an khuch khat, kon se đêt geh đah săk rnglăy tâm ngơi n’hanh tâm mâp but uănh dŭt âk nău khuch tât dơi nti nsơm kơt nău mĭn n’hanh nău ƀư bah kơi aơ ntoh dŭt âk. N’hanh ăp băl geh mbrơi hun hao nău ngơi ri bah kơi aơ geh klach ăp nău ji kơt đêt dơi uănh njrăng mô lah rngot, klach rvê”.

Tĭng nai dak si Hạnh đŏng, khuch khat nău kon se mbrơi hun hao nău ngơi dŭt mbăn ma âk me bơ̆ mô wât lĕ. Bôk năp lah khuch tâm tâm ngơi, kon se mâp jêr jŏt rnôk mâp đah ăp nuĭh. Mô dơi wât mô lah jêr wât nău ngơi bah nuĭh kiău ma; n’hŭch tâm nău dŏng rplăy ngơi gay nkoch nău ŭch mô lah nău đă, gĭt saơ nău nkoch bah săk nơm, bah nĕ ƀư khuch tât nău joi băl n’hanh nău tâm boh kiău ma kon se. Tal 2 lah khuch tât nău nti nsơm, nău blău răk, nchih, wât nău ntĭm nti. Kon se way nti mô gĭt, bah nĕ khuch tât nău mĭn n’hanh nău ƀư kơt kon se prêng, klach rvê, đit n’hanh dơh ntoh nău ƀư tâm lơh.

Tâm lvang nking n’gang an kon se, me bơ̆ an ƀa ƀơ ngơi đah kon se, răk an kon se djăt, ntrŭt nsôr kon se rgum đah băl, tâm ndơ pâl ma mê̆ bơ̆ ŭch ngơi tât. An ngơi tât ăp ndơ geh bah năp măt, mô lah ăp nău dôl geh. Mô đă kon se an ngơi yơn an ndơ̆ luh nău rnê rnôk kon se nti ngơi, ntrŭt nsôr rnôk kon se ƀư n’hanh ƀư tĭng moh nău uĕh gay kơl kon se janh nti ngơi. Nkre, ntĭm an kon se ăp nău dơh ngơi, dơh wât. Mô an kon se uănh ti vi, điện thoại âk ir, an uănh nđôi mông nar n’hanh nkô̆ nău. Me bơ̆ ndrel uănh đah kon se ăp bôk nău kơt phim hoạt hình, ca nhạc n’hanh nău nkoch ăp nkô̆ na nê̆, nuĭh, tâm ngơi tâm phim gay kon kon se rdâk njêng ơh plơng nău ngơi.

Rnôk saơ kon se geh ndal ăp nău an saơ kon se geh nău mbrơi ngơi, ăp me bơ̆ ndơ̆ kon se tât ngih dak si chuyên khoa Nhi gay ăp nai dak si uănh nđôi n’hanh uănh lah. Bôl tĭng rnoh rnoh mbrơi ngơi n’hanh rnoh năm deh bah kon se ăp nai dak si mbra geh nking n’gang tâm di gay rgâl nău mbrơi ngơi ta kon se.

Nau kan mbrơi blau ngơi tâm kon se mô êng lah nau blau ngơi ma hôm ntoh ăp nau tât khuch geh tât nau mĭn ndrel n’hâm soan kon se. Gay dơi gĭt kloh tât nau kan aơ, rmôt phóng viên phung hên geh nau tâm nchră ma nai dai si chuyên khoa tâm lý Phan Thị Hồng Hạnh-Khoa Nhi tổng hợp, ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên.

          Moh nkô̆ nau ƀư jêng nau mbrơi blau ngơi tâm kon se ơi nai dak si?

          Nai dak si Hạnh: Nau mbrơi blau ngơi tâm kon se geh âk nkô̆ ngăn, kơt lah kon se geh nau mbrơi tâm măt, tôr, ndri ma kon se mra mbrơi lơn tâm nau gĭt kloh tăng ƀư jêng tât nau ndơn năl, tăng bah nau ngơi mô lăng kloh, ngăn lah du hê kon se lah mô tăng ri mra mô blau ngơi. Jêh nê đŏng lah kon se mô ueh tâm rngok nơm, khuch ngăn tât nau ngăch prăl, tât nau geh tâm mâp, mơng, ngơi kŏ kơt lah nau ngơi mô blau nê lah âk ngăn. Mô lah, du đê̆ kon se geh ăp nau khuch tâm mbung, ta yoi, khuch ngăn tât nau bloh ngơi, ăp nau khuch tă bah ndul me kơt lah kon se geh nau ji Dowu, khuch tâm săk, khuch tâm rngok, mbrơi hun hao bôk rngok. Êng nê ri hôm du đê̆ nkô̆ êng kơt lah mô geh nau mât răk nâp bah rnăk vala, me mbŏ hăn kan mô ri ir, mô êng mông nar mât chăm ân kon nơm, kon se uănh âk ir điện thoại, tivil kon se bu klô vay mbrơi blau ngơi lơn ma kon se bu ur; du đê̆ ăp nau tât khuch tâm rnôk dôl ma bŭn mô lah kon se deh ndeh, n'gơch săk...kŏ khuch đŏng tât nau blau nau ngơi tâm kon se.

          Ndơ dŏng điện tử moh nau khuch tât nau blau ngơi bah kon se ơi nai dak si?

          Nai dak si Hạnh: Bah năp nơh bu vay deh âk kon, nô pâl ma oh, bu têh pâl ma bu jê̆, kon se tâm dăch tâm pâl nsum. Kon geh pâl, geh mâp, geh tâm lôr âk ngăn. Yơn lah, rnôk aơ ri me mbŏ mô ru ma nau kan, ri ma âk ntŭk ngih tâm dăch yơn mô geh tâm bên, tâm mơng ndrel mông nar bah kon se knŭng pâl ma điện thoại, tivi âk lơn. Âk rnăk ân kon nơm uănh ntơm 4-5 mông, geh rnôk uănh lôch ma nar, sông piăng ri geh điện thoại uănh mơ dĭng ŭch. Yor ri, kon se mbrơi blau nau ngơi lơn ma âk, lah yor mô geh tâm mâp, tâm ngơi đah nŭih ndrăng nŭih.

          Nau mpơl saơ kon se mbrơi blau ngơi, mhâm ơi nai dak si?

          Nai dak si Hạnh: Kon se mbrơi ngơi lah kon se mô geh dơi ăp nau  hun hao tâm ban ma ăp kon se tâm ban năm ma nơm. Nau mpơl bôk năp lah kon se mbrơi ngơi, ndrel mbrơi pâl ma bu; kơt lah kon se 6 khay đê̆ geh nau blau, mô geh nau  ŭch ma nau uănh măt, nau bă chông bah bu têh; kon se 12 khay mô geh  nau blau dŏng nglau tu ay ma nchŏk mô lah klau ngơi êng; kon se 18 khay ân geh blau ngơi 10 nau nơih; mô lah rnôk me mbŏ đă kon hăn sŏk ndơ êp nơm ma mô geh nau gĭt ndrel mô gĭt năl ndơ nê ri lah ndơ êp nơm...; kon se 24 khay ân geh ngơi tâm dâng 50 nau nơih mô lah kon se geh tâm rgop 2 rplay (kơt lah ơi u, ơi mê̆...); kon se nklăp 3 năm mô blau ngơi tâm rngop nsum mô lah ăp nau ngơi gay ma geh ngơi jêng rplay jong ntơm 3-4 nau ndrel kon se ntơm 4 tât 5 năm ma mô blau ơh ăp nau ôp, mbu, moh ndơ, ntŭk plăng, mhâm ƀư, mhâm nau mô lah mô geh blau tâm nau tâm nkoch bri, nkoch nau.

          Nau ueh bah rnăk vâl tâm nau saơ ndrel kơl ơm ân kon se mbrơi ngơi lah mhâm ƀư?  

          Nai dak si Hạnh: Rnăk vâl geh nau dăng dơi khlay ngăn tâm nau kan hun hao nau ngơi tâm kon se. Mô geh nŭih gĭt kon nơm rlau ma me mbơ̆, gĭt kon nơm ntŭk gŭ, mhâm nau hao, blau, jêng ndrel tal bar lah me mbŏ lah nŭih geh âk mông nar lơn ma kon, ntơm nau sa, bĭch, pâl m’ak ân tât mông nar nơm geh kơl an. Me mbŏ lah nŭih hăn ndrel ma kon, pâl nsum ma kon gay kon geh nau blau lơn, ngăch blau ngơi lơn. Ndrel kŏ lah nŭih leo nau ntrŭnh tât nau kơl an ơm ân kon se blau ngơi ơm ndrel mbrơi blau ngơi. Tâm rnôk khay ngăn gay ma kơl an ân kon se mbrơi ngơi jêng blau ngơi lah rnôk 3 năm. Âk ngăn tât khám ndrel săm ta aơ ơm ngăn, vay ntơm 18 tât 20 khay, ri nau săm lah nau tam ngăn. Yor rnôk aơ, kon se ê geh nau blau nau kan, nau ndơi ndrel rnôk aơ bôk rngok kon se ê geh dăng nâp lôch, ê geh nau blau nau kan ndrel nau mĭn rti ma nau dăp rgum, rđau, ƀĭt nau kan, nau ngơi du trong nơih lơn, săk tam lơn.