Tĭng nau kơp bah rmôt nŭih kan Khoa học Trong proch Việt Nam, tâm dak nơm geh tât 26% rnoh nŭih ji trong proch, nau khuch geh ji tâm bu klô âk rlau 4 tŏ rđil bu ur. Ma ngăn lah âk nŭih mô njrăng, săm mô tât lôch. Ăp nŭih nai dak si nkah, nau ji sôt khŭng khuch ngăn yor lah păng mra geh plŏ tay nau ji, nau dăng châl ma dak si hô, ngăn lah nau khuch ngăn, kơt luh mham trong khŭng, ung thư khŭng. Ndri ma, mô dơi thơ tha ma ân geh săm ân bah ngăn.

          Tâm Khoa Nội tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, nau săm bah ăp nŭih ji khŭng ta aơ ân saơ, aơ mô di lah nau ji dơm, nơm ân njrăng. Geh nŭih yor ngểt âk ndrănh, biêr, geh nŭih ji bah âk năm, săm mô hŏ bah, tât nrôk geh ntoh tay nau ji ri mơ lăp ngih dak si.

          Wa Bùi Văn Lênh, 48 năm, tâm xã Krông Bông, n’gor Dak Lak geh nau mơng ngêt ndrănh âk năm. Rơh êp aơ, wa ntơm mô lăp sông, pŭng ndul, ngêt sa mô lêk. Ăp nau aơ ji mro tâm bơi tât n’gul năm, păng ntôn lah păng mô geh nau ri ma mô hăn khám. Yơn tât hăn ngih dak si, jêh khám ndrel ƀư xét nghiệm ri mơ păng ndrat yor n’hâm soan nơm khuch jâk hôm. Wa Lênh, mbơh: "Du nar gâp ngêt du lít ndrănh. Gâp hăn khám ri nai dak si nchroh lau ji klơm, klơm môr, mô ân sĭt tâm ngih, đă gâp gŭ săm nkre. Jêh rnôk nội soi ri geh khuch tâm khŭng ndrel sôt âk. Nkô̆ lah yor ngêt âk ir ndrănh mô geh sông piăng tŏng ri ma jêng geh nau ji. Jêh rnôk gâp săm ri gâp saơ bah oi đŏng. Nai dak si đă gâp sĭt mô ngih ri mô dơi ngêt âk ôh ndrănh”.

          Hôm wa Nguyễn Thị Lan, 71 năm, tâm xã Cư Pal, n’gor Dak Lak geh nau ji khŭng bah 20 năm aơ. Ntop ma nê, wa Lan hôm geh tat ji play nuih (ƀah play nuih 3 n’ha) geh ma hao huyết áp, n’hâm soan mô ueh, tâm rnôk nau ji khŭng lơn ma ji âk tŏ. Ăp rnôk ji khŭng wa Lan rvăt êng dak si gay ma ngêt, ma mpô geh hăn khám săm ân bah ơm. Mhe aơ, păng luh hok, luh mham ji ri khĭt yơh. Ri ma nŭih tâm rnăk vâl leo păng hăn Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên săm. Bah nau mêt uănh, nai dak si năl lah păng ji sôt tâm khŭng, geh n’ăp ma luh mham tâm khŭng ndrel ân geh săm nkre. Wa Nguyễn Thị Lan, mbơh: "Rnôk bôk năp gâp ji ndul, jêh ri păng ji hô ngăn, ji tât ƀư gâp chôt hêng, vay măt mô hôm saơ ndơ. Kon gâp saơ kơt nê ri ma leo gâp hăn ngih dak gay ma uănh nau ji, ri ma bu mbơh lah ji trong prch, ân hăn sĭt, Sĭt tât tâm ngih, jehe lôch ŭm, tơh nah ao  gay ma hăn pih ri jâng tu gâp mô hôm dơi mpât, chôk hêng, ri ma kon gâp tât kơl, gâp hok luh âk ngăn mham. Rnăk hên leo gâp tâm ngih dak si săm. Rnôk aơ ji ndul bah oi, yơn lah gâp hăn ăch luh mham ôch. Gâp ngêt sa nâm ơm, yơn geh rnôk ri lêt rgănh ngăn, mô lăp sông”.

          Lah wa Bùi Văn Lênh geh nau nkoch mô dơi mô njrăng ăp nau ji bôk năp, ri nau nkoch bah wa Nguyễn Thị Lan lah nau nkah njrăng mpeh nau tât năl ji khŭng. Bar nŭih ji đah ăp nau geh êng êng, yơn ân saơ du nau tâm kơt: Sôt tâm khŭng mô dơi thơ tha, lah săm mô tâm di mô lah ân nau ji jŏ jong ri mra jêng geh nau khuch. Ăp nai dak si chuyên khoa mbơh, nau ji aơ mra dơi săm bah lah nơm saơ ơm ndrel săm ân tâm di. Yơn lah, lah nau ji aơ ân ntoch jŏ, mô dơi rklaih mô lah săm mô bah ngăn ri mra khuch ngăn nau ueh bah nau rêh, mô lah ƀư jêng nau ji khuch êng kơt lah luh mham khŭng, bluh khŭng, mô lah ung thư khŭng. Nau ngăn lah, âk ngăn nŭih knŭng hăn tât joi dak si rnôk ma nau ji hôm, khuch hô tât nau rêh jêng, mô lah rnôk saơ ăp nau tât khuch jâk, ngăn lah, đah nŭih bu ranh, nŭih geh nau ji ơm tâm săk, nau khuch lơn ma hô, ân geh nau kơl an răk ndrel uănh ân rjăp. Nai dak si chuyên khoa II Phạm Phú Anh, Groi Kruanh Khoa Nội tổng hợp, ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, mbơh: "Mô dơi mĭn ôh lah, nau ji khŭng knŭng ngêt dak si lah bah nkre, đah ăp nŭih ji khŭng jêng sôt, lah nơm mô săm ân tâm di ri mra ƀư jêng bluh khŭng, luh mham mô lah ăp nau ji jâk jêh aơ. Du đê̆ nŭih mpơl ji mra bah yơn lah sôt tâm khŭng hôm ơm, kơt lah luh mham mô lah bluh khŭng. Ndri ma, nau khlay lah nơm geh năl nkô̆ ji, jăng lơi nau ji lah mpơl saơ gay ma der păng plŏ ji tâm âk tŏ ndrel rdâng nau tât khuch”.

          Khŭng lah ngoai tâm ăp ndơ khlay ngăn tâm ndul, tâm săk jăn nơm ndrel păng geh tât nau ueh đŏng lah mô tâm nau rêh ăp nar. Du nau ngêt sa tâm di, nau rêh jêng tâm ban ueh ndrel nau hăn khám săm ân năn rnôk geh nau mpơl saơ ji mra kơl an nơm dơi nchrăp ma nau mât chăm n’hâm soan. Lơi dah ma nchroh nau ji knŭng tă bah saơ ji ndul. Lơi dĭng dah ma rvăt êng dak si ngêt jŏ jong. Ndrel mô dơi jăng lơi nau mpơl saơ ji. Nau sôt ji tâm khŭng mra dơi săm, ma nau ngăn lah nŭih ji ân geh saơ ơm, năl ơm, săm tâm di ndrel tĭng nau nai dak si ntĭm mbơh.

 Ji ndŭl djroh, lêt rgănh, ŏk r'ah mô lah geh nău m'ưm hok… lah ăp nău ji mô đêt nuĭh tă mâp. Âk nuĭh an lah nĕ knŭng lah nău mpơl bah ji ndŭl djroh way ơm, rlu rlău mô lah dŏng dak si lah mbra bah. Yơn lah, bah kơi ăp rơh ji ntôn lah mô klach nĕ mbra lah nău ji môr ndŭl djroh - du nău ji way mâp yơn mô dơi uănh lhơ. Gay gĭt kloh lơn mpeh nău aơ, jă kônh wa n'hanh lĕ băl mpôl ndrel djăt nău mbơh ntĭm bah nai dak si chuyên khoa II Phạm Phú Anh, Groi kruanh Khoa Nội tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên.

- Dăn nai dak si an gĭt ăp nkô̆ nău tơm ƀư ji môr ntô rngok n'hanh moh ăp nuĭh geh ntưp ji, ơi nai dak si?

Nai dak si Phạm Phú Anh: Tâm ăp nău ji mpeh play nuih, ji play nuih lah du nău ji geh âk ngăn tâm ăp nŭih ji tât khám tâm jrâu khám kŏ kơt lah săm tâm ngih dak si. Aơ lah nău ji geh tât âk ngăn tât ăp nkô̆ nău, tâm nê âk ngăn lah nău dŏng du đê̆ dak si njrăng môr n'huch ji ndrel ntưp kman HP (Helicobacter pylori). Nŭih geh nau khuch âk ngăn nê lah: Nŭih vay dŏng dak si n'huch nău ji, njrăng môr; Nŭih geh nău ji bah năp nơh geh kol tâm trong proch; Nŭih dôl ntưp kman HP; Nŭih pah kan tâm ntŭk kan jâk, jŏ jong.

- Ơi nai dak si, ăp nău mpơl saơ vay mâp bah nău ji chrach njŭng lah moh nău?

Nai dak si Phạm Phú Anh: Nău ntoh way mâp ƀư nuĭh ji tât but uănh lah ji ntang ntơh. Rlău ma nĕ hôm nha geh du đê̆ nău ntoh mbơh ngăch lơn kơt luh mham trong proch mô lah ji ndŭl djroh yor pŭn trong proch. Way rnoh ăp nău ntoh mbơh dŭt mbăn, yơn ăp nău ntoh ma nuĭh ƀon lan an njrăng lah ji ndul ndal ntang ntơh, ji ndul hô. Tal bar lah hok luh mham mô lah ăch luh mham - nĕ lah ăp nău ntoh bôk năp an ăp nău rgâl mbăn. Rlău ma nĕ, ta du đê̆ nŭh ji jŏ nar, nŭh ji mbra ntoh nău rgâl mbăn lơn kơt kol trong jŭr bah klơm soh (kol môn vị, kol tá tràng). Rnôk nĕ, nŭih ji sa mbra jêr lêk, nkre đah ŏk r'ah, hok, đê̆ đŏng hok luh ăp ndơ sa bah nar bah năp.

- Nuĭh ji an tĭng trong săm n'hanh rgâl nău rêh mhâm ƀư gay săm bah lĕ, n'hŭch đêt ngăn nău plơ̆ tay, hơi nai dak si?

Nai dak si Phạm Phú Anh: Tĭng gâp, đah nŭih ji rnôk lĕ năl geh ji môr ntô rngok - klơm soh ri an tĭng nău săm: Di dak si, di mông n'hanh tŏng ăp trong săm. Lơi an jŏ nar săm tâm ban kơt mô ntlơi êng dak si rnôk mô hŏ geh nău ntĭm bah nai dak si. Nău nĕ mbra ƀư an nău ji ntô rngok jŏ jong, dơh plơ̆ tay n'hanh rgâl mbra jru lơn. Mpeh nău rêh, an n'hŭch ăp chất mbra khuch mô lah ƀư mô ueh tât ndul djroh kơt ăp chất kích thích: ndrănh, bia, hât. Mpeh dak si săm, an geh nău ntĭm na nê̆ bâh nai dak si mô dơi rvăt êng dak si. Dŭt âk nŭh ji lăp ngih dak si aƀaơ geh môr sôt lah yor dŏng ăp dak si n'hŭch ji, njrăng môr geh tât ntô săk (rmôt NSAID). Lah geh tât kaman HP, nŭh ji an hăn but uănh ta ăp ntŭk kan dak si, săm di nău ntrŭnh n'hanh sĭt but uănh tay tĭng nar gay ma uănh năl lĕ dơi nkhĭt kaman đŏng lah mô. Tâm rnôk ngăch ndal nŭih ji ân tĭng nău ntĭm săm bah nai dak si rnôk gŭ tâm ngih dak si, hôm rnôk hŏ luh bah ngih dak si săm bah ngai ri mô kâp nchlơi ir ir ôh. Lah nsum, nŭih ji ân ngêt sa ân tâm di, săch ăp ndơ sa ân tâm di, mô ƀư jâk ir, mô ƀư jâk bôk rngok mô lah jêr bôk rngok. Nsrôih der ăp ndơ ƀư ji tâm rnôk săm, ngăn lah đah ăp nŭih ji lĕ geh nau khuch luh mham.

- Ơi nai dak si, nău ji môr ntô rngok lah mô dơi săm bah ri mbra ƀư jêng ăp nău rgâl m'hâm mêh? Aƀaơ âk nŭih rvăt êng dak si mô lah dŏng ăp nău dak si tâm mbung (kơt lah ngêt dak chanh âk ir) gay ma săm êng nău ji môr ntô rngok ta jay. Nău mĭn bah nai dak si mpeh nău ƀư aơ mhâm mêh?

Nai dak si Phạm Phú Anh: Lah mô săm na nê̆, ji mbra jêng tât ăp nău rgâl mbăn kơt: Luh mham trong proch: Ngăch luh hok luh mham, ăch djroh luh mham kơt cà phê, nău mbăn mbra ƀư khĭt brŭt, hŭch huyết áp; Chah trong proch: Ntŭk proch sa jru chah trong proch, jêng tât viêm phúc mạc, ntưp kaman, ntưp ndơ khĭh mbăn; Jêt môn vị/Jêt tá tràng: Ntŭk proch sa jru ƀư jêt trong lăp ndơ sa bah proch jŭr trong proch, ƀư kol ndơ sa ơm, ŏk r'ah n'hanh hok. Nău aơ way an lăp ngih dak si săm ngoại khoa; klach lơn lah ung thư klơm soh, aơ lah nău ji jŏ jông bah môr klơm soh jŏ jông mô dơi săm bah. Đah nŭih ji môr ntô rngok, nău rvăt êng dak si bah ji knŭng nkra bah nău ji mbrơi mbrơi mô dơi ntlơi. Rnôk ntlơi dak si, nău ji mbra ơm ntoh tay, đê̆ đŏng dak si bah ji hôm ƀư nău ji ntô rngok mbăn lơn.

 Đah nău dak si trêng mbung kơt ngêt dak chanh âk gay săm nău ji geh tât rngok ri chanh geh rnoh axit âk, rnôk rngok dôl geh ntŭk ji ma ntop tay axit mbra ƀư khuch hô lơn n'hanh ji hô lơn. Dak chanh lĕ rngôch mô dơi nkhĭt kaman HP mô lah săm bah ntŭk ji. Rlău ma nĕ, nău dŏng êng dak si hôm ƀư geh nău khuch tâm rdil dak si mô ueh n'hanh nking n'gang ăp nău mpơl mbơh njrăng khlay.

- Xin lah uĕh nai dak si!