Tĭng nau mbơh bah ntŭk kan nkân njrăng srê ji n’gor Dak Lak, lam n’gor rnôk aơ geh 85 ntŭk srê ji rtoh trong mham dôl ntưp. Nau mbơh, âk nkuăl dôl geh nŭih ji hao aka, ntoch jong tâm âk pơh mro, nau mra jêng geh srê lơn ma rêng hvi, ntoch jŏ; bri mih nar mô tâm di kŏ nơih ân măch deh rŏ âk.

            Nau ngăn lah, tâm du đê̆ nkuăl, rnoh nŭih ji hao âk. Tĭng rnoh geh kơp dơn tâm nkuăl, xã Ea Drăng geh 42 nŭih ji rtoh trong mham tâm pơh tal 33, n'hao rnoh nŭih ji ntưp bôk năm tât rnôk aơ tât 424 nŭih. Ăp xã kơt Ea Na, Ea Súp, Phường Buôn Ma Thuột, Ea Kao... Kŏ geh kơp dơn ma rhiăng nŭih ji rtoh trong mham. aơ lah ăp ntŭk dôl geh dnŏ luh nau đă prêh ngăn tât nau mêt uănh, rklaih lơi srê ndrel nkân ăp nau tât khuch tâm ƀon lan. Nau tă geh xét nghiệm uănh năl tuýp kman Dengue geh âk ngăn tâm 6 khay bôk năm 2026 lah D2- aơ kŏ lah kman âk ngăn tâm n'gor Dak Lak tâm âk năm ma aơ.

            Tâm Khoa Nhi Tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, ăp nar êp aơ, rnoh kon se jê̆ lăp săm yor ji rtoh trong mham dôl hao âk. Tâm ăp nar, khoa ndơn âk jêt nŭih kon se ji rtoh trong mham. Âk ngăn ăp nŭih saơ ndrel săm năn, yơn ăp nŭih tât la ir ri ma nau ji jêng jâk, ƀư tât nau uănh săm ân nâp lơn. Nau ngăn lah, kơt oh N.V.P (15 năm) tâm Phường tân An, n’gor Dak Lak. Aơ lah rơh tal 2 oh P geh ntưp ma ji rtoh trong mham, yơn êng ma rơh bôk năp, ji mpơl ji n’gơch lơn ri ma geh rnăk vâl răk chăm tâm ngih, ndrel rnôk aơ păng saơ nau ji jâk lơn ri ma lăp tâm ngih dak si gay ma săm:

            ‘Tâm rơh tal 2 aơ, rnôk geh nau ji ri oh saơ săk jăn nơm păng lêt rgănh lơn rđil ma rơh bôk năp nơh, gâp mô dơi lăp sa, lăp ngêt ôh, dâk hăn ri jêr đŏng, nau ji  păng khuch tât săk gâp nơm ndrel ma rnăk vâl âk ngăn. Rơh bôk năp gâp saơ ji kăt đê̆ đă dơm. Yơn lah, tâm rnôk ji tal 2 aơ, gâp mô dơi dâk, hăn, jâng ty n’ik, gâp đă mê̆ gâp hăn rvăt an dak si ân gâp ngêt ma mô saơ bah, tât jêh ri jâk ji jêng jru hêng, hăn khám ri bu đă lah hăn lăp ngih dak si săm lơn ơm lơn ueh. Rnôk lăp tâm ngih dak si, gâp gŭ tâm ndeh rlă mơ dơi, yor mô hôm dơi hăn, lôch nê gâp geh yur 8dĭng dak ndrel geh huch tiểu cầu đŏng, klach ngăn”.

            Mô knŭng khuch ma kon se têh oi, nau ji rtoh trong mham hôm khuch tât kon jê̆, ƀư rnăk vâl rvê ngăn, ngăn lah rnôk nau ji tât ngăch ndrel kon se mô blau năl êng, mô blau nkoch nau ji tâm săk nơm. Đah âk me, mbŏ, nau mât chăm ndrel njrăng uănh kon tâm ăp nar geh nau ji lơn ma jêr. Yuh H.B.N tâm xã Ea Hleo, n’gor Dak Lak, mbơh:

           ‘Kon gâp moh lah Y Bảo, năm aơ păng 2 năm, ri păng geh nau ji tâm rngok ntơm bah kon jê̆. Rnôk aơ hôm geh nau ji rtoh trong mham đŏng. Nau ji aơ ƀư kon gâp ji duh ho, săk păng lêt rgănh. Uănh kon kơn nê gâp yŭ yai ngăn ndrel uănh păng ri nơm mô blau ma ƀư. Bah năp nơh ri saơ bu geh ji rtoh trong mham ma nơm ê gĭt, rnôk saơ kon nơm geh nau ji aơ ri mơ gâp saơ klach rvê ngăn ngên”.

            Bah ăp nau nkoch bah nŭih ji ndrel nŭih tâm rnăk vâl nŭih ji, mra dơi saơ, nau ji rtoh trong mham mô knŭng khuch tât n’hâm soan ma hôm njêng mbăk jâk đah rnăk vâl, ngăn lah rnăk vâl geh kon se jĕe, n’hâm soan dăng dâng mô geh, mô lah geh nau ji bah ơm. Nau ngăn lah, tâm rnôk bôk năp ri nau mpơl bah nau ji rtoh trong mham kơt ma nau ji nuh lơh dơm. Kon se knŭng duh, lêt rgănh, nhĭm mô lah mô ŭch sa, ƀư me mbŏ mô njrăng âk ndrle ntôn lah mra bah êng. Yơn lah, rnôk nau ji tât tâm rnôk khuch jru, kon se khuch tât ngăch ngăn, mô lah lêt ndal, luh mham rih mô lah mô hôm dăng tâm săk jăn. Ngăn lah, ăp kon se mô blau nkoch nau ji bah săk nơm, nau kan ndơn năl ăp nau ji vay lơn ma jêr đŏng. Tâm rnôk nê, nau kan dah rvăt dak si săm êng, chuh êng dak si mô lah răk êng kon tâm ngih mô tâm di ri kŏ ƀư nau ji lơn ma jâk, mô lah nkri tât nau rêh kon se.  Nai dak si Chuyên khoa II Đặng Việt Nam-Khoa Nhi Tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, mbơh:

            ‘Nau ji rtoh trong mham lah nau ji tâm ntưp, tât ndal ngăn, ăp nŭih geh nau ji geh nau mpơl nkah ngăn hao gŏ lơ mơ khuch tât nau ji âk. Hôm ăp nŭih ji kop rtoh trong mham Dengue, nŭih ji păng knŭng ji kop duh, lêt rgănh, ji tâm lam săk jăn, ê geh nau mpơl nkah njrăng ri nŭih nê păng khuch tâm nau ji ntơm bah nar bôk năp tât nar tal 7, lôch rlua nar tal 7 ri păng nê mra ndâk tay săk soan ndrel bah êng. Êng lah ăp nŭih geh nau tât ji jâk, ndrel geh nau nkah lah njrăng ri khuch ngăn tât săk jăn, n’hâm soan kơt lah ji rtoh trong mham ƀư jêng khuch tâm lam săk jăn, tât nau rêh, mra geh khĭt mô lah ăp nŭih i ri sŏ n’hâm đah máy, khuch tât jŏ jong”.

            Nau ji rtoh trong mham dôl ma hao âk ngăn tâm yan mih, tâm rnôk nê, kon se lah mrôt nŭih ân geh njrăng uănh ngăn, uănh rjăp. Nchrăp njrăng nau ji ma ntrong ƀư nkhĭt lơi bu bi, tăp măch; nkre lah, rnôk geh kon se păng duh hô, lêt rgănh, luh ngăn ăp nau tât mô tâm ban ri me mbŏ ân geh leo kon nơm tât ngih dak si gay geh mêt uănh, khám ndrel săm ân năn. Mô dơi thơ tha, mô dơi dah ma săm êng tâm ngih, yor lah saơ ơm ndrel rklaih ân tâm di lah nau ueh khlay ngăn, kơl an n’huch ngăn tât nau tât khuch yor ji rtoh mham lơh khuch./.

Kơt bah lơ lĕ nkoch, duh rtoh luh mham rih Dengue lah kop ji klach, đah rmôt kon se jêt, mô dơi gĭt năl n’hanh mbơh nău ji ri lơ klach lơn. Yor rĭ ăp mê̆ bơ̆ an gĭt moh rmôt kon se an lăp ngih dak si dâl rnôk ntôn kop ji n’hanh gĭt năl kloh ăp nău geh jêng mbăn, mbơh lor gay ndơ̆ kon se tât ngih dak si ơm. Nkô̆ nău aơ dơi Nai dak si chuyên khoa II Đặng Việt Nam-Khoa Nhi tổng hợp, Ngih dak si Đa khoa nkual Tây Nguyên nkoch na nê̆ bah kơi aơ jă kônh wa kâp gŭ djăt.

- Ơi nai dak si, rnôk kon se geh duh rtoh mham rih, ăp nău ntoh way mâp n’hanh m’hâm nău mpơl an saơ ji dôl geh mbăn an dŭt njrăng?

Nai dak si Đặng Việt Nam: Duh rtoh luh mham rih lah ji ntưp rêng tă bah yor măch kăp. Ji ntưp rêng jêng geh nău rêng hvi, lơn lah tâm yan mih. Rnôk ntưp ji, nuĭh ji mbra duh, duh âk tâm 3 nar bôk năp, nuĭh ji ŏk r’ah, ngêt sa mô lăp, ji lam săk, ji kon măt, đê̆ đŏng duh âk nkre hok. Lơn lah ntoh nău ji ol lam săk, nuĭh ji mô ngêt, mô sa. Ăp nuĭh ji geh ntoh mbơh njrăng mbra geh ntoh duh rtoh luh mham rih kơt luh mham sêk, luh mha muh jêr bah, hok luh mham, hăn ăch luh mham lah ăp nuĭh dŭt mbăn.

- Ăp kon se geh nău rgâl mbăn rnôk ntưp duh rtoh luh mham rih n’hanh an dơi uănh nđôi, săm mhâm mêh, ơi nai dak si?

Nai dak si Đặng Việt Nam: Ăp nuĭh lah ăp kon se ji geh ji ơm mô lah dôl ntưp ăp nău ji jêr bah ri an njrăng uănh nđôi n’hanh mât rong na nê̆, đê̆ đŏng an lăp ngih dak si ơm lơn ăp nuĭh êng. Ntĭt nsa kon se lăi ir, kon se ntưp ăp nău ji jêr bah kơt djơh leh dôl dŏng ăp ntil dak si nking n’gang nău ji... Aơ lah ăp nuĭh geh soan chŏl nău ji ơm mô dăng jêng rnôk ntưp ji mbra dơh rgâl mbăn. Mô lah ăp kon se brêt têh, lơn lah ăp kon se brêt têh mô ngăch, rgăy, kon se ntưp hiăn ryông klơm soh, play nuih bah ndŭl me... Lah but uănh saơ ntưp duh rtoh luh mham rih ri lăp ngih dak si săm ơm.

- Đah ăp kon se dơi săm duh rtoh luh mham rih ta jay, me bơ̆ an mât rong kon se m’hâm ƀư n’hanh an gĭt năl moh nău rgâl mbăn gay ndơ̆ kon se tât ngih dak si ngăch mêh?

Nai dak si Đặng Việt Nam: Rnôk kon se ntưp duh rtoh mham rih săm ta jay, dŭt âk kon se an dơi bah duh n’hanh n’hao ngăch săk soan an kon se đah trong an kon se ngêt âk dak, sa play, ntop vitamin, bah duh ngăch, nsoh kho ao n’hơ, nđik, ngih wâl kloh aih. An njrăng ăp nău ntoh mbăn gay ngăch an ndơ̆ kon sa hăn ngih dak si lah kon se nho rgănh, ŏk r’ah âk, kon se geh ntoh duh rtoh mham rih kơt luh mham muhg, luh mham sêk, hăn ăch, hăn cho luh mham, nuĭh ji hok âk, nuĭh ji ndŭl âk, ngăn lah ji nkual klơm đah mang ndŭl, nuĭh ji chrach đêt, bah ôi tât kêng măng knŭng hăn chrach du ŏ n’hanh dak cho geh dak êr hô. Hôm du đet nău ntoh êng kơt bôk rngok ŏk r’ah, mô soih aih./.

- Ơ, dăn lah ueh nai dak si!