Tĭng groi nđôi nău kan tuch tăm ta ntŭk rlong ƀư, âk ƀon lan kan lŏ mir, cán bộ ntrŭt nsôr tuch tăm ăp n'gor Tây Nguyên nkah uĕh đah trong mât uănh mir tơm tĭng trong rgum. Bah mât uănh ndơ sa kah, dak tŏ tât njrăng n'gang tu ndrŭng chuh sa dơi ƀư tâm ban, geh nău ntop kơl bah măy mŏk uĕh mhe, công nghệ mrô n'hanh nău lư nchroh mbơh trôk nar. Wa Nguyễn Văn Một, ƀon lan kan lŏ mir tăm sầu riêng ta xã Quảng Phú, n'gor Dak Lak an gĭt, nău ƀư wa ŭch ngăn lah ntrong kan mô mbơh du kỹ thuật êng ma rdâk njêng lĕ trong kan tuch tăm. ƀon lan kan lŏ mir dơi uănh saơ na nê̆ săk rnglăy ta mir gay kơt nti n'hanh kơt dŏng tâm nău ngăn.  "Nơm hăn nti tay gay ma dơi ƀư ueh lơn tay. Saơ kơt nĕ lah dŭt rhơn, nơm geh tay âk nău blău ơm gay ma ƀư."

Tâm rnôk n'gâng kan sầu riêng n'hanh cà phê Tây Nguyên dôl rdâng đah âk nău ntul rlong kơt trôk nar tât ndal, tu ndrŭng chuh sa hao âk n'hanh ăp nău ŭch geh kloh rvah bah ntŭk tăch rgâl rvăt n'glăp, nău rdâk njêng ăp nău kan rlong ƀư nkre đah ndơ̆ rgâl kỹ thuật dơi uănh lah trong hăn khlay.

 Tiến sĩ Phan Việt Hà, Groi Viện trưởng mât uănh Viện Nông lâm nghiệp Tây Nguyên an gĭt, trong ntĭt leo ƀư dơi rdâk njêng tĭng trong dŭt uĕh lam lĕ rngôch rêng ƀư tuch tăm rlău ma rgum tâm ăp nău kan êng ƀa ƀă. Ntŭk rgum tơm lah mât uănh săk soan tơm tăm rgum, dŏng tơm dak geh nău tam, mât njrăng săk geh neh ntu, mât njrăng rnoh âk ndơ geh ƀư tuch tăm n'hanh dŏng công nghệ mbrô tâm mât uănh tuch tăm.

Nău ŭch tât n'glĕ dŭt mô dơn lah n'hao săk geh ma hôm nha kơl an ƀon lan kan lŏ mir n'huch rnoh prăk dŏng kan, n'hao nău dơi tâm rdâng đah rgâl trôk nar mih sial n'hanh tâm di đah ăp nău mpŏng tăch ngluh ăp nar lơ ma khlăy. Tĭng Tiến sĩ Phan Việt Hà, aơ lah ăp nău khlăy ngăn gay ma n'gâng kan sầu riêng n'hanh cà phê hun hao nâp nâl tâm jŏ jong.  "Ăp mir tơm ma mpôl hên lĕ kơt dŏng dŭt âk nău mhe kỹ thuật. Mpôl hên lĕ geh du trong ntĭm nti nkra njêng sầu riêng nâp nâl đŏng. Aơ lah ntrong kan ma mpôl hên ŭch tâm rgop 4 nuĭh. Tâm ntrong kan aơ, mpôl hên ŭch ndâk njêng tâm rgop lĕ rngôch ăp trong mkra khoa học kỹ thuật bah ăp băl tâm boh êng ƀa ƀă."

 Nău dŭt njrăng uănh khlay bah trong ntĭt leo lah nău râng bah nhih pah kan mât uănh, nuĭh khoa học, khuyến nông nhanh doanh nghiệp, gay rhuăt glêh tâm ƀah bah gŭ mĭn tât nkra njêng. Tâm nê, trong ntĭt leo khuyến nông mât ƀư ntung njŏ, kơl ăp nău mhe kỹ thuật dơi ndơ̆ rgâl nhanh pơk hvi tât ƀon lan kan lŏ mir.

Tây Nguyên aƀaơ geh nklăp 100.000 ha sầu riêng n'hanh bơi 639.000 ha cà phê. Rnoh hvi têh yơn tâm rgop bah tuch tăm, rvăt n'glăp, nkret njêng tât tăch n'gluh hôm đêt, tâm rnôk ntŭk tăch rgâl nar lơn ma ndơ̆ luh nău ŭch geh âk mpeh săk kah n'hanh joi tu tơm.

Wa Lê Minh Hoan, Kruanh n'gâng kan tuch tăm mât rong n'hanh hun hao ƀon lan ơm, an lah an rgâl bah nău mĭn "ntŭk tăch ndơ" jêng rdâk njêng "ntŭk ntô nău kan", tâm nĕ ƀon lan kan lŏ mir, hợp tác xã, doanh nghiệp, nuĭh khoa học, ntŭk tăch rgâl, ngân hàng, bảo hiểm n'hanh n'gâng kan ƀon lan ndrel tât râng.  "Rgâl bah nău mĭn trong kan tuch tăm jêng nău mĭn ntŭk gŭ rêh tuch tăm, nĕ lah du njoat hăn mhe. Bah tơm khlay, ntŭk rgum tơm bah ntŭk gŭ rêh tuch tăm nĕ lah n'gâng kan ƀon lan n'hanh n'gâng kan dơi kan, mbra ntrŭt ntrôl lĕ rngôch tơm ndơ êng ƀa ƀă, ndơ̆ ăp tơm ndơ êng ƀa ƀă lăp tâm du trong rƀŏng nsum gay mhâm ƀư 5 năm tay n'gâng kan sầu riêng bah he hun hao nâp nâl".

Ntơm bah trong nchrăp tât nău ngăn tuch tăm lah du njăr trong hăn ân geh nău hăn ndrel bah nuĭh khoa học, ntrŭt nsôr tuch tăm, doanh nghiệp n'hanh ƀon lan kan lŏ mir. Rnôk ăp trong nkra dơi rgum n'hanh ndơ̆ rgâl tâm di, tuch tăm jŏ jong mbra geh tay nău dơi pơk hvi, n'hao uĕh n'hanh rnoh khlay ndơ tuch tăm Tây Nguyên.

Bah năp nău ŭch geh nar lơn ma âk bah ntŭk tăch rgâl, mât chăm sầu riêng, cà phê n’hanh ăp tơm tăm khlay ta Tây Nguyên dôl dâk bah năp nău ŭch geh rgâl bah mât chăm jê̆ chrai jêng n’glăp rgum nsum âk trong nkra ƀư ma kỹ thuật, rƀŏng tât mât chăm jŏ jong n’hanh tŏng di rnoh kah uĕh dak bah dih. Wa Lê Quốc Thanh, Giám đốc Ntŭk rgum ntrŭt nsôr tuch tăm gưl neh dak, nkoch mpeh trong ntĭt leo dja n’hanh nău khlay bah lam trong kan ntrŭt nsôr tuch tăm nsĭt rgâl mhe kỹ thuật tât đah ƀon lan kan lŏ mir.

- Hơi wa, ndơ lơh dĭng nău n’glăp rgum nsum trong kan kỹ thuật lah nău khlay gay n’hao nău săk geh n’hanh jŏ jong tâm nău kan tuch tăm ta Tây Nguyên mêh?

Wa Lê Quốc Thanh: Aƀaơ mpôl hên ndrel đah Bayer tâm boh nsum rdâk njêng ăp trong ntĭt leo n’glăp rgum nsum ăp trong nkra ƀư ma công nghệ dŭt têh dăng mhe. Nău dŭt khlay lah, ăp ndơ ƀư kỹ thuật jê̆ chrai ntơm nơh hŏ ndơ̆ rgâl nău gĭt blău âk an nău kan mât chăm, ƀă ma sầu riêng, ƀă ma cà phê, ƀă ma tiêu, dŭt âk ăp tơm tăm khlay bah nkual Tây Nguyên. Yơn lah đah du rêng rnoh khlay ri bu ân n’glăp rgum nsum tay jêng ăp trong ntĭt leo geh rnoh khlay rgum. He mô dơi tăch luh chrai êng ăp ndơ kỹ thuật nê. Ndơ lơh dĭng geh âk trong nkra ƀư ri dŭt geh nău tam rnôk gŭ mĭn yơn rnôk n’gluh dŏng ngăn ri mô hŏ geh jŏ jong. Yor kơt nê̆ mpôl hên ndrel đah Bayer, du đêt ăp nhih pah kan êng ƀa ƀă, ntĭt kơt ta aơ ri mpôl hên jă tay Viện khoa học Nông Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, hôm ăp ntŭk kan êng ƀa ƀă đŏng.

-Ndrĭ moh ndơ dơi uănh lah n’gâng tơm tâm trong mât chăm n’glăp rgum nsum dja mêh, hơi wa?

Wa Lê Quốc Thanh: Nău dŭt khlay, lor bôk năp lah he ân n’glăp rgum nsum ăp trong mât chăm dŭt uĕh jêng mhe. Ntơm bah nkô̆ nău dak kah jêng tơm tăm, bah nkô̆ nău mât njrăng tu ndrŭng chuh sa, bah nkô̆ nău mpeh tâm pă hao jêng, bah nkô̆ nău mât kân lĕ rngôch krêp khan dak si ndrŭng tâm ban kơt lĕ rngôch ăp nkô̆ nău geh tât rêng rnoh khlay.

- Gay ăp trong nkra ƀư dja lăp ngăn ngăn tâm mât chăm tơm tăm n’hanh tât dơi đah âk mpưm ƀon lan kan lŏ mir, nău khlay bah mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm dơi ndơ̆ luh mhâm mêh, wa?

Wa Lê Quốc Thanh: Ndơ lơh dĭng geh nău khlay mha êng bah mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm, lơn lah mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm ta ntŭk, yor lah he dơn njêng dơm trong ntĭt leo ƀư gay ma uănh dơm ri mô di lah trong nkra. Ma mpôl hên way ŭch mpơl luh ăp trong ntĭt leo dja tâm nău kan tuch tăm, gay jêng nău way, jêng nău bên, lăp tâm nău kan tuch tăm bah kônh wa ƀon lan kan lŏ mir. Đah trong ƀư kơt nê̆, mpôl hên ŭch rŏng kuăl jă âk lơn, ăp trong nkra ma công nghệ, lĕ rngôch ăp nău blău ƀư njêng mhe, bah doanh nghiệp, Ngih dak, lĕ rngôch ăp băl tâm boh ma mpôl hên saơ lah ăp trong nkra ƀư dja nsĭt tay nău dơi uĕh, rgop an nău kan tuch tăm si gle Tây Nguyên. Na nê̆ lah đah sầu riêng, cà phê, tiêu, chanh rse, ăp tơm tăm tơm bah nkual Tây Nguyên. Yor kơt nê̆, mpôl hên ndrel đah Bayer tâm ban kơt ăp băl tâm boh, ŭch nkoch mbơh, ntoh măt trong ntĭt leo jêng ntŭk hăn uănh pâl, kơt nti, tâm ôp nău tă ơm gĭt kan, tâm pă. Mpôl hên nklêh pơk mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm lah bah trong ntĭt leo dja ân n’glăp tâm nău kan ngăn ngăn bah kônh wa.

- Mhâm may uănh mpeh trong ntĭt leo ngăn ngăn ta aơ mêh wa?

Wa Lê Quốc Thanh: Ta aơ, he saơ lah he dôl rdâk njêng ăp trong ntĭt leo đah nău n’glăp rgum nsum lĕ rngôch ăp rnoh khlay. Aơ lah trong ntĭt leo di, lĕ mpeh hao jêng, lĕ mpeh mât njrăng si tăm, lĕ mpeh ndơ sa uĕh jêng an tơm tăm. Mhâm ƀư gay he mât kân dŭt uĕh, bah ndơ sa uĕh jêng an tơm tăm, dŭt kah uĕh bah khay tuch tăm, dŭt uĕh bah play do, dŭt uĕh mpeh săk kah ndơ geh ƀư. Ri ta aơ, trong ntĭt leo lah mpôl hên way ntrŏng trong rƀŏng tât ndơ geh ƀư n’hanh he mât uănh ndơ geh ƀư du trong dŭt uĕh. Lĕ rngôch trong nkra dja hŏ dơi mĭn tât nsing ta ăp ntŭk blău ƀư njêng mhe, ăp nău rgâl blău njêng mhe kỹ thuật dơi n’glăp rgum nsum tay.

- He mbra dơi lah, aơ lah trong ntĭt leo jŏ jong an ƀon lan kan lŏ mir Tây Nguyên gay uănh, gay kơt nti, gay ƀư tĭng di may lah wa?

Wa Lê Quốc Thanh: Di kơt nê đŏng yă! Hăn tât ta aơ, kônh wa ƀon lan kan lŏ mir mbra joi dơi trong nkra ƀư mpeh ƀư sầu riêng rlơ̆ khay, ƀư sầu riêng kah uĕh, ƀư sầu riêng gay tât di rnoh dak bah dih, ŭch ƀư sầu riêng săk geh âk, ŭch ƀư sầu riêng gay he đăp mpăn dơi lĕ rngôch ăp nău ŭch geh khăch khoch bah ntŭk tăch rgâl. Ri let năp tay mpôl hên joi dơi trong nkra ƀư nê. Jêng mpôl hên ŭch rŏng lah kônh wa mbra ndrel đah mpôl kan ntrŭt nsôr tuch tăm, mhâm ƀư gay he tâm nkoch nsum âk lơn đŏng nău tă ơm gĭt kan bah trong ntĭt leo ƀư dja mpôl hên hŏ rhuăt luh nău tă ơm gĭt kan.

-Ơ, dăn lah uĕh wa.