VOV4.M’nông – Đah nău tam khlay dak si mha êng geh, tơm sâm Ngọc Linh dơi n’gor Kon Tum ntro\ng năl lah tơm tăm n’gâng n’hanh dôl njêng luh trong ring lam dăng wa\ch rgum nu^h ntuh kơl. Đah rnoh khlay tăch tât rlău 100 rkeh prăk 1kg bum sâm rêh  kơt a[aơ, tơm sâm Ngọc Linh ton ns^t tay wa\ng sa têh, nkre kơl n’gor jêng du n’gâng kan công nghiệp nkret njêng dak si. Yơn lah ndrel hăn đah trong dơh soih way lah ăp ntul rlong n’hanh nău hao rơ\ jêng tơm sâm Ngọc Linh ta Kon Tum mô gu\ êng bah dih đo\ng.

Bah jêh R[u\n nchră ntuh kơl hun hao sâm Ngọc Linh n’hanh ăp ntil dak si êng dơi n’gor Kon Tum [ư tâm khay 9/2018, dôl geh du trong hao dăng wa\ch rgum nu\ih ntuh kơl tâm n’gor. Tât a[aơ, le\ geh 10 doanh nghiệp dơi n’gor jao neh, an manh neh, jao bri, an manh bri gay [ư ăp nău nchrăp ntuh kơl, hun hao, nkret njêng dak si đah ding le\ rnoh neh rlău 7.600 ha ta nkuăl Đăk Glei n’hanh Tu Mơ Rông. Tâm ne\, le\ rngôch rnoh neh lah bri hon êng. Ndrel đah nău mbơh dôl rhơn tâm nău wa\ch rgum doanh nghiệp hun hao dak si, lơn lah tơm sâm Ngọc Linh ri geh âk nău klach rvê đah trong kan mât uănh bri. Wa A Hơn, Kruanh UBND nkuăl Tu Mơ Rông an g^t:

 “Rnôk ma an manh mô ho\ kơp uănh le\ dâng âk si, ntil si, ăp ntil si m’hâm geh. Doanh nghiệp lah [ư sa ueh ri mô lah. Du đêt doanh nghiệp mô [ư ueh an manh doanh nghiệp mbra nking n’gar le\. Mô g^t si mbra m’hâm [ư yor rnôk hun hao dak si mbra an koh n’ging, [ư khuch ntu\k ntô tay. Măng 1, 2 mông ôi rdêng si luh mô geh nu\ih g^t. nkual bah he le\ jao hôm nkuăl jêr đo\ng mât uănh nău aơ”.

Ntu\k ntô ta nâp bri hon êng geh khuch [ư tơm sâm Ngọc Linh jêr hun hao n’hanh ntoh geh bu tuh

Ndrel đah klach rvê tâm mât uănh njrăng n’gang bri, nău tăm tơm sâm Ngọc Linh kơt aơ mô ho\ đăp mpăn nâl nâl ngăn ngên. Bôl tơm sâm Ngọc Linh knu\ng hao jêng, hun hao ueh ta nâm bri hon êng, yơn rnôk doanh nghiệp mbơh [ư tăm ntil tơm aơ le\ [ư du\t âk tât ntu\k ntô bri hon êng.

Na nê| lah nău koaih rwa\ch ndok nja n’ha rpăi, [ư trong hăn, tâm pă lôk, [ư mbor gay tâm sâm… Nău nking n’gang du\t âk tâm ndơ geh ơm [ư ntu\k ntô mô geh nâm ơm, neh tăm sâm geh rchoh ntop đah nău rgâl trôk nar [ư tơm sâm Ngọc Linh geh saơ nău hun hao mô ngăch. Ndrel đah ne\ lah nău tăm sâm mbâl, têh hvi công nghiệp lah ngoay tâm âk nkô| nău [ư bu tuh ntoh tay.

Wa Nguyễn Thành Chung, Kruanh Công ty TNHH du ntu\k kan lâm nghiệp Đak Tô, doanh nghiệp Ngih dak dơi n’gor Kon Tum jao [ư nău kan mât ndray hun hao ntil sâm Ngọc Linh bah âk năm aơ an g^t, bah năm 2017 tât a[aơ ntu\k kan djôt dơn tơm sâm Ngọc Linh le\ ntoh âk ntil bu tuh klach ngăn.

 “Geh 2 ntil bu tuh du\t khlay ngăn, bu tuh rbân tơm jêh ne\ ôm bum. Bu tuh aơ lah mô saơ, mô săm ơm ngăch ntưp rêng du\t ngăch knu\ng tâm 10 nar ri le\ mir tơm kh^t le\. Bu tuh tal 2 lah bu tuh sêt thán thư, bu tuh aơ ntoh ta ăp mir sâm ntil an nkao, an play. Geh êr n’ha, ôm n’ha jêh ne\ ru\ng n’ha, ru\ng n’ăp tơm. Bu tuh aơ ntưp rêh du\t ngăch. Lah mô saơ, mô mkra ngăch ri tâm 1 khay lah le\ mir kh^t le\ dâl”.

Tâm âk năm dăch aơ gay ndâk [ư moh êng ndơ gưl ngih dak sâm Ngọc Linh, n’gor Lâm Đồng le\ ntuh kơl nu\ih, nta nơih an âk doanh nghiệp n’hanh geh âk njoăt hăn di gay “n’hao khlay ndơ moh êng”.

Nău [ư mpla nsơ “Drăp ndơ Văn hoá-Sâm Ngọc Linh Kon Tum ndrăp ndơ bri lâng” [ư bôk năm 2019 ta Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ta Thủ đô Hà Nội lah du trong nkoch, mpla nsơ ueh n’hanh M^n njêng mhe bah n’gor Kon Tum. Yơn lah ăp nkô| nău bôk năp gay năl ndơ moh êng gưl ngih dak Sâm Ngọc Linh hôm e dôl ta rnoh du\t đêt.

Nt^t nsa na nê| lah nău êng bah ndơ nkret njêng bah sâm Ngọc Linh. Nu\ih do\ng lah mô rwa\t ta ndơ hôm e bum ri knu\ng geh du đêt ndơ gay săch, kơt ndrănh sâm, trà sâm, dịch chất sâm…. Bah meng ne\ ơm geh êng n’hanh hàm lượng văn hoá tâm ndơ hôm e du\t âk mô ho\ rah wah.

Tât a[aơ ding le\ rnoh neh sâm Ngọc Linh ma n’gor Kon Tum hun hao mhe geh nklăp 600ha, mô ho\ to\ng ndơ an công nghiệp nkret njêng. Hăn ndrel đah n’gor Kon Tum n’hanh du\t uănh m^n tât nău hun hao, nkret njêng dak si, wa Lee Han Su, du doanh nghiệp Hàn Quốc an lah, n’gor hôm e âk nău an [ư gay ndâk njêng lôch ueh moh êng ndơ ngih dak sâm Ngọc Linh:

 “U|ch rgâl geh âk ndơ ri he an [ư hao geh ndơ. U|ch hao geh ndơ he an m^n njêng mpeh kỹ thuật tăm sâm Ngọc Linh m’hâm m’ham [ư gay an hun hao. Rnôk ma kỹ thuật tăm dơi kơt t^ng hôm, hao rnoh geh dơi hôm rnôk ne\ he mư rgâl ueh âk ndơ. Rnôk ma rgâl ueh âk ndơ rnôk ne\ ntơm rup ndah moh êng bah he mư hao âk. Ne\ lah nău wât ma Hàn Quốc le\ tă rlău”.

Tơm sâm Ngọc Linh Linh (mpeh đah mang) geh bu tuh thán thư

Tâm nău hun hao tơm sâm Ngọc Linh a[aơ ta n’gor Kon Tum, nău dơi do\ng nt^m ntu\k ntil dak si khlay aơ nkre lah nău dơh bah n’gor, doanh nghiệp yơn lah nău knơm đah nău nsrôih g^t tât khoa học công nghệ rho\ an nău tăm sâm.

A[aơ ăp doanh nghiệp n’hanh nu\ih [on lan knu\ng tăm sâm Ngọc Linh t^ng trong way [m ta nâm bri hon êng ta rnoh prêh bah 1.800 tât 2.500m ta nkual yôk Ngọc Linh. Tâm rnôk ne\ t^ng Giáo sư-Tiến sĩ Nguyễn Minh Đức, Kruanh khoa dược, Ngih sam [u\t Đại học Tôn Đức Thắng, knu\ng kơt do\ng khoa học công nghệ mơ dơi ngăch geh rgâl mhe tâm nău tăm sâm:

 “Le\ geh du\t âk nău nsrôih gay hun hao tăm tơm sâm yơn tât a[aơ knu\ng lah đah trong [ư way ơm tăm ta nâm tơm si hon êng ta nkual Ngọc Linh. Yơn lah hun hao trong aơ ri ndơ hao du\t mbrơi mô to\ng pă an ntu\k tăch [ư an rnoh khlay nar lơ hao n’hanh nkre ueh kah du\t ueh. Yor nê nău tăm sâm t^ng công nghệ mhe tăm ta nâp neh lâng n’hanh ta nâm chor ntưm kơt công nghệ tăm ta ăp dak Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản pơk du trong hăn du\t ueh gay hun hao tơm sâm tâm năm tât”.

Ndrel đah ăp ntu\l rlong an rlet rlău tâm trong kan mât uănh ndơ bri, rgâl jêng ndơ, ndâk njêng moh êng…. Nău hun hao tơm sâm Ngọc Linh ta Kon Tum a[aơ hôm dôl dâk bah năp du ntul rlong tay, ne\ lah geh âk n’gor tăm rlong sâm Ngọc Linh n’hanh ntơm geh ntrong kan lôch ueh.

Ntoh lư lah nău kơt do\ng khoa học công nghệ tăm sâm Ngọc Linh bah dâng chor jay nkum ta n’gor Lâm Đồng. săk rnglăy jêh 5 năm rlong tăm an saơ tơm sâm Ngọc Linh an săk geh, ueh kah âk đah rnoh khlay tâm di nău u\ch do\ng n’hanh tăch n’gluh. Kruanh n’gor Lâm Đồng m^n lah mbra ngăch tâm di trong tăm t^ng kơt công nghệ mhe n’hanh ntơm jao an gay hun hao nkra njêng têh hvi.

Lah mô u\ch [on lan mât âk nău geh yơn s^t bah kơi dơi hun hao tăch rgâl tơm sâm Ngọc Linh, n’gâng kan [on lan n’hanh nu\ih tăm sâm Ngọc Linh ta n’gor Kon Tum tâm ban đah nău [ư ueh tay nău dơi geh êng an ngăch g^t tât, kơt do\ng ăp khoa học kỹ thuật tâm rnôk hun hao ntil tơm săk si khlay aơ./.

Nu\ih rblang: Y Sưng Phê Ja